بۇنىڭدىن 10 يىللار ئىلگىرى ئامېرىكىدىن ئۈرۈمچىدە تونۇشلۇقۇم بار بىر تەتقىقاتچى دوستۇمدىن تۇيۇقسىز تېلېفون كەلدى. ئۇنىڭ ئاۋازى بۇرۇنقىدەكلا ۋەزمىن ۋە ئويچان ئىدى. ئۇ ئۆزىنىڭ ئامېرىكىغا بىر يىللىق زىيارەتچى ئالىم سۈپىتىدە كەلگەنلىكىنى ئېيتتى. ئاۋازىدىن بەكمۇ خۇشالدەك قىلمايتتى. ئىلگىرىكىدەك، دۇنيادا سوغۇققان ياشىغۇچى بىر تەتقىقاتچىدەك، ئۆزىنىڭ ئۇ يەردىكى ھاياتى ھەققىدە خۇددى بىر تەتقىقات تېمىسىنى سۆزلەۋاتقاندەك ئەستايىدىل سۆزلەيتتى. ئۇنىڭ ئامېرىكىغا سالامەت چىققانلىقىدىن خۇشال بولۇپ، ئۇنىڭغا ئۇ دۆلەت ھەققىدە تىنماي سۆزلەپ كېتىپتىمەن. ئۇ گەپلىرىمنى جىممىدە ئاڭلىدى. تولۇقلاش قىلمىدى. ئاندىن، يەنە كۆرۈشۈشكە ۋەدىلىشىپ خوشلاشتۇق. ئارىدىن نۇرغۇن ئايلار ئۆتتى. بىر كۈنى ئۇ ماڭا يەنە تۇيۇقسىز تېلېفون قىپ قالدى. تېلېفوندا ئۈرۈمچىگە قايتىشنى ئويلىشىۋاتقانلىقىنى ئېيتتى. ھەيرانلىقىمنى يوشۇرالمىدىم. ئەندىشەمنى ئۇنىڭغا ئۇدۇللا ئېيتتىم، چۈنكى ئۈرۈمچى ئەمدى ئۇنىڭ ئۈچۈن بارسا بولمايدىغان يەر ئىدى. ئۇ ئامېرىكىدا قېلىپ پاناھلىق تىلىمىسە بولمايتتى. بىر ھازا سۆزلەپ، ئۇنى ئامېرىكىدا قېپ قېلىشقا قايىل قىلىشقا تىرىشتىم. ئۇ ئۇ قايىل بولۇدىغاندەك ئەمەس ئىدى. بىر چاغدا ئۇ يەنە بۇرۇنقى ۋەزمىن ئاۋازىدا، «يېقىندا ماڭا بىر ئىش قاتتىق تەسىر قىلدى. بۇ مېنىڭ قايتىش ئىستىكىمنى تېخىمۇ كۈچەيتىۋەتتى» دېدى. بىر دەم تۇرۇۋالغاندىن كېيىن، سۆزىنى داۋاملاشتۇردى، «بىزنىڭ فاكۇلتېتتا ئامېرىكىدا ئوقۇپ قالغان ۋە 20 نەچچە يىلدەك تۇرغان ئىرانلىق بىر پروفېسسور يېقىندا تۇيۇقسىز ئۆلۈپ كەتتى. ئۇنىڭ دەپنە مۇراسىمىغا قاتناشتىم. ئۇنىڭغا پەقەت ئۈچلا مۇسۇلمان قاتنىشىپتۇق. ئۇ ئۆز ساھەسىدە تونۇلغان ئالىم ئىدى. شۇنداق تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ جىنازا نامىزىغا شۇنچىلىكلا ئادەم كەلدى. جىنازىسىنى كۆتۈرگۈدەك ئادەم چىقماي، باشقىلار ياردەم قىلدى. مەن ئامېرىكىدا قېپ قالسام، كەسپتە جىق ئۇتۇق قازانسام، ئۇنىڭچىلىك قازىنارمەن. بىر كۈنلىرى ئۆلۈپ-تارتىپ قالسام، ئۇنىڭدەك دەپىن قىلىنامدىمەن؟ ئۇ چاغدا جىنازامنى كىم كۆتۈرىدۇ؟ ياق، مېنىڭ ياقا يۇرتتا قېلىپ، ئۇنداق كۆمۈلگۈم يوق. بېشىمغا قانداق كۈن كەلسە كەلسۇن، ۋەتەنگە كېتىمەن. ئۇ يەردە جىنازامنى كۆتۈرىدىغانلار بار.» گېلىمگە بىر نەرسە قاپلىشىۋالغاندەك بولۇپ، گەپ قىلالماي قالدىم. كۆڭۈلسىز خۇشلاشتۇق. ئۇ گېپىمنى يېمىدى. ئۇ، چەتئەلدىكى باشقا نۇرغۇن ئۇيغۇرلارغا ئوخشاش، ۋەتەنگە قايتتى. يا شۇ يەردە ئۆلۈش ۋە دەپىن قىلىنىش، يا شۇ يەردە قېپ قالغان بىر نېمىسىنى ئېلىپ قايتا چەتئەلگە چىقىش، يا بېرىپلا كېلىش ئۈچۈن قايتتى. مەسىلەن، مېھراي ئەركىن ياپونىيەدىن يۇرتىغا قايتىش جەريانىدا دوستىغا يازغان ئۇچۇرىدا، ئۆزىنىڭ نېمە سەۋەبتىن يۇرتىغا قايتىشقا مەجبۇر بولغانلىقى ۋە ھەتتا ئۆزىنىڭ ئۆلۈپ كېتىپ قەبرىسىز قىلىشنىڭمۇ مۇمكىنلىكىنى بىلدۈرۈپ قايتتى. خۇددى ئابدۇقادىر جالالىدىن يازغاندەك، كۆپىنچىسى«يانارى يوق» لۇقىنى بىلمەي، يەنە ئاز بىر قىسمى بىلىپ تۇرۇپ قايتتى. ئەپسۇس، مىڭ ئەپسۇس، نۇرغۇنلىرىنىڭ يانارى بولمىدى. ئىز-دېرىكى بولمىدى. ئۆلۈك-تىرىكلىكى مەۋھۇم قالدى. كۆپىنچىسىنى قارا ئۆڭكۈرسىمان لاگىرلار يۈتۈپ كەتتى. كېيىن بىلدىمكى، ئۇ دوستۇمنىمۇ لاگېر يۇتۇپ كېتىپتۇ. بۇ ئىشقا ھەش-پەش دېگۈچە ئون يىل بوپ قالدى. بۇ جەرياندا ساناپ تۈگەتكۈسىز قەدىردانلىرىمىزنى يوقاتتۇق. ئۆلۈمگە ئۇزاتتۇق. ھەتتا، ئۇلارنىڭ لاگېرلاردا ئۆلتۈرۈلگەندىن كېيىن، ئۇنىڭغا يانداش بىنا قىلىنغان جەسەت كۆيدۈرۈش پىچلىرىدا كۆيدۈرۈلۈپ يوق قىلىنغانلىقىنى بىلدۇق. ئۇلارنىڭ جەسەت كۈلى ئاللىقاياقلارغا ئۇچۇپ، قەبرىسىز بوشلۇقلاردا غايىب بولدى—خۇددى ئۇلار ھېچ ياشاپ باقمىغاندەك. بەزىلەرنىڭ جەسەتلىرى جىنازا نامىزىسىز ئوپچە مەخپىي كۆمۈلدى. خۇددى «ئىز» شېئىرىدا دېيىلگىنىدەك، «قالدى نى-نى ئارسلانلار دەشتى-چۆلدە قەبرىسىز.» قەبرىسىزلىك بىزنىڭ ھاياتلىقىمىزنى ئەڭ دەھشەتلىك شەكىلدە ئىنكار قىلدى. مەۋجۇتلۇقىمىزنى مەڭگۈلۈك سەرسان-سەرگەردانلىققا دۇچار قىلدى. ئاتا-بوۋىلىرىمىز ئەنسىرىگەن چۆل-جەزىرىلەردە غېرىب-مۇساپىرلىقتا يەككە-يېگانە ئۆلۈپ قېلىپ، نىشانىسىز، قەبرىسىز قېلىشنىڭ زىلزىلىسى روھىمىزدا قايتا روي بەردى. قەبرىسىز قېلىشنىڭ كوللېكتىپ ئاڭسىز قورقۇنچى ئېڭىمىزغا چىقىپ، بىزنى چەكسىز ساراسىمىگە غەرق قىلدى. ئون يىلدىن بېرى، ھەر كۈنىمىز دېگۈدەك ماتەمدە ئۆتتى. ھەر كۈنى بۇ قاباھەتنىڭ ئاياقلىشىشىنى كۈتۈپ، يىغلاپ-قاقشاپ، كۆزلىرىمىزنىڭ خۇنى قالمىدى. گەرچە، ئۆلسەك روھىمىزنىڭ خۇدانىڭ دەرگاھىغا كېتىشىنى بىلسەكمۇ، قەبرىسىزلىك ئۆلۈمۈمىزنىڭ ماكانسىزلىقى ۋە زامانسىزلىقىنى بىلدۈرۈپ بىزنى تىرەن ساراسىمىگە سالدى. بۇ بىزنىڭ ئاخىرقى ئىنسانسىزلاشتۇرۇلۇشىمىز ئىدى. بۇ جەرياندا،ئۆلۈم روھىمىزنى تاللاشقا مەجبۇر قىلدى. شۇ ئارقىلىق ھاياتىمىزنى قايتىدىن تاللاپ چىقتۇق—بەزىلىرىمىز چەكسىز بىر قەبرىستانلىققا ئايلانغان ۋەتىنىمىزنىڭ تۇپرىقىدا كۆز يۇمۇش ئارزۇسىدىن ۋاز كەچمىدۇق؛ بەزىلىرىمىز قازايى قەدىر دەپ، نەدە ئۆلسەك، شۇ يەردە قەبرىمىز بولۇشنى تاللىدۇق؛ بەزىلىرىمىز ئۆلۈمنى—نە بۇ يەردىكى، نە ئۇ يەردىكى ئۆلۈمنى—ئۇنتۇپ، جاھاندارچىلىققا قايتا چۈشۈپ كەتتۇق؛ بەزىلىرىمىز ھېلىھەم ئۆلۈك-تىرىكلىكىمىزنى بىلەلمەي، كاللىمىزدا سەرسان بولۇپ يۈردۇق؛ يەنە بەزىلىرىمىز خۇددى ھېچقانداق ئۆلۈم يۈز بەرمىگەندەك ۋە بەرمەيدىغاندەك ياشاۋەردۇق—خۇددى ئۆلمەيدىغاندەك. دېمەك، ئوخشاش بىر ئۆلۈمنىڭ ۋەھشىتىدە پەرقلىق ھايات يولىنى تاللىدۇق. ئۆلۈم ئالدىدا يا ئادەمگە، يا شەيتانغا، يا ئىبلىسقا ئايلاندۇق. تېخىمۇ يامىنى، قەدىردانلىرىمىزنى ئەڭ قەدىرسىز شەكىلدە—ئۆلۈك ئىتتىنمۇ بەتتەر ھالدا—قەبرىسىز قويغان ھەر بىر خىتاي قاتىلىنى كاللىمىزدا بىر ئەزرائىل سۈپىتىدە كۆردۇق. ئەمما، كۆپىمىز ئۇنىڭدىن خۇددى ئۇ ئېلىپ كېلىدىغان ئۆلۈمدەكلا قورقتۇق. چۈنكى، چەتئەلدە تېنىمىز ئەركىن بولغان بىلەن، روھىمىز ۋەتەندىكى لاگېرلاردەك بۇ ئەزرائىلنىڭ لاگېرىدا ئىدى. ۋەتەندىكىلەر لاگېرلاردا ئىلاجىسىز بولسا، بۇ چۈشىنەرلىك ئىدى. ئەمما، چەتئەلدىكى بىزلەرنىڭ بەزىدە ئۇلاردىنمۇ بەتتەر ئىلاجىسىزلىققا كىرىۋېلىشىمىز ھەتتا بۇ ئەزرائىلنىمۇ ھەيرەتتە قويدى، ئەتىمالىم. ئارىمىزدىن بىرمۇ ئۆلىما چىقىپ، ئۆلسەك شېھىد، قالساق غازى دەپ بىزنى جەڭگاھقا بولمىسىمۇ ھېچ بولمىسا نامايىش مەيدانىغا بولسىمۇ كىپەنلىرىمىزنى كىيگەن پېتى تۆكۈلىدىغان قىلىۋېتەلمىدى. دېمەك، ئارىمىزدا ئىنسان ئىرادىسىنىڭ ئۆلۈمدىنمۇ ئۇلۇغلۇقىغا ئىشىنىدىغان بىرمۇ ئۆلىما يوقلۇقى ئايان بولدى. ئارىمىزدىن بىرمۇ زىيالىي چىقىپ، ئەگەر تىلىم ۋە كۈلتۈرۈم ئۆلسە، ماڭا بۇ ھايات ھارام دەپ چاپىنى تەتۈر كىيىپ جاھاننى ئوڭتەي-توڭتەي قىلىۋېتەلمىدى—يا ئەلىمى، يا قەلىمى بىلەن. دېمەك، ئارىمىزدا ئۆز تىلى ۋە كۈلتۈرىدىن تىنىق ئالىدىغان ۋە ئۇ توختىسا ئۆزىمۇ شۇ ھامان ياشاشتىن توختايدىغان مۆرۈۋەتلىك زىيالىيدىن بىرىنىڭمۇ يوقلۇقى ئايان بولدى. ئارىمىزدىن بىرەر باي چىقىپ، ئەسلى-ۋەسلىنى سېتىپ، ھەممىنى بۇ قەتلىئامنى ئاخىرلاشتۇرۇش ئۈچۈن سەرپ قىلمىدى. دېمەك، ئارىمىزدا مەنىۋى خوجايىنلىقنىڭ ماددىي قۇللۇقتىن مەڭگۈ ئۈستۈن تۇرىدىغانلىقىنى بىلگۈدەك بىرمۇ ئىنساننىڭ يوقلۇقى ئايان بولدى. ئارىمىزدىن بىرمۇ رەھبەر چىقىپ، روھى چۈشكەن، مەغلۇبىيىتىنى تەن ئېلىشقا زورلىنىۋاتقان ۋە بەقۇرۇلۇق سەۋەبلىك ھەممىدىن ئۈمىدى ئۈزۈلۈۋاتقان خەلقىدىن تىزلىنىپ، گۇناھنى ئۆزىدە قويۇپ، ئەپۇ سورىمىدى—ھەتتا سىمۋوللۇق شەكىلدە بولسىمۇ. دېمەك، بىزدە خەلقنى ھەقىقىي ئويلايدىغان ۋە ئۇنىڭغا مەسئۇل بولالايدىغان بىرمۇ رەھبەرنىڭ يوقلۇقى ئايان بولدى. بۇ ئايانلىقلارنى تىزسام تۈگىمەيدۇ. ۋادەرىخ، ھەممىمىز بۇ ھاقارەتلەردىن يا ئۆلۈۋالماي، ياكى ئۆلەلمەي ياشاپ كېتىۋاتىمىز. قىسقىسى، ئۆلۈم قوزغايدىغان قانغا قان دەپ چىقىشنى ئەمەس، ھەتتا ھازىدارلىقنىمۇ قاملاشتۇرالمىدۇق. قاتتىق يىغلاۋېتىپ،تۇرۇپلا كۆنگەن خۇي بويىچە قول-پۇتلىرىمىز ئۇسۇلغا كېتىپ قالدى؛ ناخشا ئېيتىشقا كۆنگەن گېلىمىز قىمشىپ، تۇرۇپلا ناخشا توۋلاپ سالدۇق. ئاندىن، ھازىدارنىڭ زادى قانداق بولۇشى ھەققىدە تۈگىمەس تالاش-تارتىشقا چۈشۈپ كەتتۇق. ئىلگىرى «ئائىلەمدىكىلەر قېنى؟» دەپ خىتاي مۇئەسسەسىلىرىنىڭ ئالدىدا ۋارقىرىغان ئىدۇق. ئەمدى كۆپىمىز «مەن قېنى؟» دەپ دۇنياغا ۋارقىرايدىغان ھالدا كەلدۇق. ئۆزىمىزنى جىددىي يۈتتۈرۈۋاتقانلىقىمىزنى ئازاب، چۆچۈش ۋە ئامالسىزلىق ئىچىدە بايقاشقا باشلىدۇق. يەنە بەزىدە، ئۇزۇن يىل يوشۇرۇپ كەلگەن سىياسىي ساتقىنلىقلىرىمىز ۋە ساتقىنلىرىمىز يامغۇردىن كېيىنكى بامبۇكتەك تەرەپ-تەرەپتە پەيدا بوپ كەتتى. سەتچىلىك ئارقىسىدىن سەتچىلىك يۈز بېرىپ، ئاخىرى بىر پۈتۈن مىللەت سۈپىتىدىكى مەۋجۇتلۇقىمىزنىڭ ئۆزى بىر سەتچىلىككە ئايلىنىش گىرداۋىغا كەلدى. ھەتتا بىر قىسىم ئويغاقلىرىمىز شۇنداق سوئالنى ئۆزىدىن يوشۇرۇن سوراپمۇ ئۈلگەردى: «ئەجابا، بۇ قەدەر ساتقىنلىقنى قىلالىغان ۋە ساتقىنلىقنى بىلىپ تۇرۇپ سۈكۈت قىلالىغان مىللەتنىڭ يەنە قانداق بىر كەلگۈسى بولۇشى مۇمكىن؟» ھەتتا ئۇلارنىڭ بەزىلىرىنىڭ تېنى مۇنۇ سوئالىنىڭ زىلزىلىسىدىن شۈركۈنۈپ كەتتى: «ئەجابا، بۇ قەدەر ناكەسلىكىمىزگە بۇ ئازابلار بىزگە راستىنلا لايىقمىدۇ؟»--ھەتتا بۇ ئۆزىنى كەمسىتىشنىڭ ئەڭ ئېچىنىشلىق بىر مىسالىلا ئەمەس، بەلكى ئۇ يەنە قاتىللىرىنى ئاقلاشنىڭ ئەڭ شەرمەندە بىر مىسالى بولۇشىغا قارىماي. شۇندىمۇ، بۇ سوئال نۇرغۇن كاللىلاردا خۇددى چاقماق چاققاندەك، يالت-يۇلت قىلىپ چېقىپ ئۆچتى. تېخىمۇ يامىنى، كۆپىنچىمىز قاتىللىرىمىزغا ئۆچ بولۇشنىڭ ئورنىغا، بىر-بىرىمىزگە ئۇلارغا ئۆچ بولۇشتىنمۇ بەتتەر ئۆچ بولدۇق. زەھىرىمىزنى قاتىللىرىمىزغا ئەمەس. بىر-بىرىمىزگە سانجىدۇق. بىزنى ئازاد قىلىشقا ۋەدە قىلغان ئىلگىرىكى ئىنقىلاپچىلار، بىر بىرگە ئۆچەكىشكەننىڭ دەردىدىن «سېنىڭ ئازاد قىلغان ۋەتىنىڭگە مەڭگۈ ئاياق باسماسمەن» دېيەلىگەن بولسا، ھازىر ئۇلار ۋە ئۇلار كەبىلەر ئاشكارا ۋە يوشۇرۇن ھالدا، «سېنى كۆرەرگە شۇنداق كۆزۈم يوقكى، نە ئۆلۈمىڭگە بارمايمەن، نە ئۆلۈمۈمگە كەلتۈرمەيمەن» دېيىشكۈدەك بولدۇق. ئەلقىسسە، بۇ شۇنىڭدىنكى، كۆپىمىز روھىمىزدا ئۆلۈپ بولغانلارمىز. چەكسىز بىر قورقۇنچ، ئەندىشە ۋە غۇرۇرسىزلىق بىزنى تېنىمىزدە تىرىك قويسىمۇ، روھىمىزدا ئۆلتۈرۈپ بولدى. شۇڭا، خۇددى، ئۆلۈك ئادەم نومۇس قىلمىغاندەك، بىزمۇ ھېچنېمىدىن نومۇس قىلماس ھالغا كېلىۋاتىمىز. قەلبىمىزنى تاشنى ئېرىتىۋېتىدىغان تىلمۇ ئېرىتەلمەيۋاتىدۇ. بىزنى ھەتتا ئەمدى ئۆلۈممۇ قورقۇتالمايدۇ—چۈنكى، كۆپىمىز ئۆلۈپ بولغان. ئۆلۈكتە قورقۇنچ تۈگەيدۇ. نومۇس تۈگەيدۇ. غۇرۇر تۈگەيدۇ. ئۆلۈم قەدىمدىن بارلىق ئىشنىشلەرنىڭ ئاداققى يۈزلىنىش نۇقتىسى ئىدى. نى-نى ئېتىقادلار ئۆلۈمگە يۈزلىنىپ، ئۇنىڭدىن قانداق ھالقىشنى ئويلاشنىڭ نەتىجىسى ئىدى. باش-ئاخىرى چىقماس بۇ چەكسىز قەتلىئام بىزگە خۇددى ئۆلۈمدەك بىلىندىغان بولدى. ئەمدى، خۇددى مېنىڭ ئامېرىكىغا چىققان دوستۇم ئەنسىرەيدىغان ئىشلارنى ئەنسىرىمسەكمۇ بولىدۇ—مېنىڭ جىنازامنى كىم كۆتۈرىدۇ؟ ھېچكىم. ھېچقايسىمىز ئۇنىڭغا موھتاج بولمىساق كېرەك. بەزىدە تۇرۇپ ئويلاپ قالىمەن—ئەسلى ئۇ دوستۇم ئۆلۈمگە ئەڭ پاكىز يۈزلىنەلىگەن ئىكەن. ئەگەر ئۇنىڭ بىلەن بىللە كەتكەن بولسام ئېھتىمال بۇ چاغقىچە ئۆلۈپ بولغان بولغىيتتىم. قەبرەممۇ بولماستى. ئەمما، قايتماي، بۇ يەردە ئۆزۈمنى ھايات دەپ، ئەمما ئۆلۈكتەك ياشىماس بولغىيتتىم. بۇ نەقەدەر دەھشەتلىك بىر ئۆلۈم-ھە—مەن ھەر كۈنى مىڭ ئۆلۈپ-مىڭ تىرىلىدىغان. مانا بۇ تىرىكلىكنىڭ دوۋزىقى. 2023-يىل، 3 -ئاي