«ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلىنىڭ ئىملا ۋە تەلەپپۇز لۇغىتى» دىن ئېلىندى.

ئەلا نۇر

سىياقىم گۈللەر ئارا سەبدە گۈلنىڭ رەڭگىنى ئەسلەتكەي،

ھىلال ھالىمنى سورىماققا كېلىپ باشىنى پەسلەتكەي.

ساقايماس دىلدىكى ھىجران، كۆزۈمدىن ئاقىدۇ توپان،

پىغانىم لەرزىدىن دۇنيا مۇئەللەقتىن غۇلاپ كەتكەي.

دۈشمىنىمدەك دېۋەيلەيدۇ بېشىمدا ئاسمان.

بىلەلمىدىم نەدىدۇر ئاھ خوراشنىڭ چېكى ،

نەدىدۇر ئاھ مېنى كۈتكەن، مەن كۈتكەن زامان؟!

  ئەلا نۇر 

 

تور دەرسى ۋە تاپشۇرۇقلاردا ئائىلە باشلىقلىرىنىڭ رولى ​

 تېخنىكىنىڭ تەرەققىياتىغا ئەگىشىپ، مائارىپ ئەنئەنىۋى دەرسخانىلاردىن ھالقىپ، تور دۇنياسىغا يۆتكەلدى. بۇ جەريان ئوقۇغۇچىلارغا چەكسىز بىلىم مەنبەسى يارىتىپ بەرگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۆزلىكىدىن باشقۇرۇش ئىقتىدارى تېخى تولۇق يېتىلمىگەن ئوتتۇرا مەكتەپ ئوقۇغۇچىلىرى ئۈچۈن زور سىناقلارنى ئېلىپ كەلدى. بولۇپمۇ بالاغەت دەۋرىدىكى ئۆسمۈرلەرنىڭ تور دەرسىدە زېھنىنى يىغىشى ۋە تور تاپشۇرۇقلىرىنى سۈپەتلىك تاماملىشىدا، ئائىلە باشلىقىنىڭ رولى «نازارەتچى» لىكتىن ھالقىپ، «ئىستراتېگىيەلىك يېتەكچى» لىككە كۆتۈرۈلۈشى لازىم. ​

1. ئۆگىنىش ئاتموسفېراسى ۋە فىزىكىلىق مۇھىت يارىتىش ​تور دەرسىنىڭ ئۈنۈمى ئوقۇغۇچىنىڭ ئۆزىنى «دەرسخانىدا» ھېس قىلىشىغا باغلىق. ئائىلە باشلىقىنىڭ بىرىنچى ۋەزىپىسى مۇۋاپىق ئۆگىنىش مۇھىتى ھازىرلاشتۇر: ​مەخسۇس رايون: ئوقۇغۇچىنىڭ ياتاقتا ياكى ئائىلە ئەزالىرى كۆپ جەم بولىدىغان شاۋقۇنلۇق جايدا ئەمەس، بەلكى جىمجىت، يورۇق ۋە تەرتىپلىك بىر ئۈستەلدە ئولتۇرۇپ دەرس ئاڭلىشىغا كاپالەتلىك قىلىش كېرەك. ​تېخنىكىلىق كاپالەت: تور سۈرئىتى ۋە ئۈسكۈنىلەرنىڭ دەرس جەريانىدا كاشىلا قىلماسلىقىنى ئالدىن تەكشۈرۈش، ئوقۇغۇچىنىڭ تېخنىكىلىق قىيىنچىلىق تۈپەيلىدىن دەرسكە بولغان قىزىقىشىنىڭ سۇسلىشىپ كېتىشىنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ.

 ​2. ۋاقىت باشقۇرۇش ۋە ئۆز-ئۆزىنى تىزگىنلەش ئىقتىدارىنى يېتىلدۈرۈش ​توردا بېرىلگەن تاپشۇرۇقلار ئوقۇغۇچىدىن يۇقىرى دەرىجىدىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى تەلەپ قىلىدۇ. ئائىلە باشلىقى بۇ جەرياندا تۆۋەندىكى ئۇسۇللارنى قوللانسا بولىدۇ: ​پىلان تۈزۈشكە ياردەم بېرىش: تاپشۇرۇقلارنىڭ تۈرى ۋە تاپشۇرۇش ۋاقتىغا قاراپ، كۈنلۈك ۋە ھەپتىلىك پىلان جەدۋىلى تۈزۈپ بېرىش. ​«ئېكران ۋاقتى» نى تەڭشەش: تور دەرسىدىن كېيىن يەنە تور تاپشۇرۇقى ئىشلەش كۆز ۋە مېڭىنى چارچىتىدۇ. ئائىلە باشلىقى ئوقۇغۇچىنىڭ مۇۋاپىق ئارام ئېلىشىنى، جىسمانىي ھەرىكەت بىلەن شۇغۇللىنىشىنى نازارەت قىلىشى زۆرۈر.

 ​3. پىسخىكىلىق ھەمدەملىك ۋە «ھەمراھ بولۇش» سەنئىتى ​بالاغەت دەۋرىدىكى ئوقۇغۇچىلار ئۈچۈن ئائىلە باشلىقىنىڭ ھەددىدىن زىيادە «ساقچى» لىق قىلىشى قارشىلىق پەيدا قىلىدۇ. شۇڭا، نازارەت قىلىش ئۇسۇلى سەمىمىي بولۇشى كېرەك: ​ئىشەنچ تۇرغۇزۇش: «مەن سېنىڭ توردا نېمە قىلىۋاتقىنىڭنى بىلىمەن» دەپ گۇمانلىنىش ئەمەس، بەلكى «مەن سېنىڭ تور دۇنياسىدىكى نۇرغۇن جەلپ قىلىش كۈچلىرىنى تاقابىل تۇرۇپ ئوقۇشقا تىرىشىۋاتقانلىقىڭغا ئىشىنىمەن» دەپ ئىلھام بېرىش. ​قىيىنچىلىقنى تەڭ يېڭىش: ئوقۇغۇچى تاپشۇرۇق ئىشلىگەندە چۈشەنمىگەن نۇقتىلار بولسا، بىرلىكتە مەنبە ئىزدەش ياكى ئوقۇتقۇچىدىن سوئال سوراشقا جۈرئەت بېرىش ئائىلە باشلىقىنىڭ «دوستلۇق، تەقدىرداشلىق، سەپداشلىق» لىق رولىنى ئىپادىلەيدۇ. ​4. مەكتەپ بىلەن ئائىلە ئوتتۇرىسىدىكى كۆۋرۈك ​تور مائارىپىدا ئوقۇتقۇچى بىلەن ئوقۇغۇچى ئارىسىدا « پەردە» بولىدۇ. ئائىلە باشلىقى بۇ پەردىنى يوقىتىشتا مۇھىم رول ئوينايدۇ: ​ۋاقتىدا ئالاقىلىشىش: بالىنىڭ تور دەرسىدىكى پوزىتسىيەسى، تاپشۇرۇقنى قىينىلىپ ئىشلەۋاتقانلىقى ياكى تورنىڭ دەرسكە تەسىر كۆرسىتىشى قاتارلىق ئەھۋاللارنى ئوقۇتقۇچىغا ئىنكاس قىلىپ تۇرۇش. ​نەتىجىگە ئەمەس، جەريانغا باھا بېرىش: تاپشۇرۇقنىڭ نەتىجىسىدىنمۇ بەكرەك، بالىنىڭ توردىن بىلىم ئىزدەش جەريانىدا كۆرسەتكەن پىداكارلىقىنى ۋە تىرىشچانلىقىنى قەدىرلەش كېرەك. ​

خۇلاسە:

 ئوقۇغۇچىنىڭ تور دەرسىدىكى مۇۋەپپەقىيىتى پەقەت ئۈسكۈنىلەرنىڭ ئىلغارلىقىدا ئەمەس، بەلكى ئارقا سەپتىكى ئائىلە باشلىقىنىڭ مېھىر-مۇھەببىتى ۋە ئەقىل-پاراسىتىدىدۇر. ئائىلە باشلىقى بالاغەت دەۋرىدىكى بالىسىنىڭ تور دۇنياسىدا يولىدىن ئادىشىپ قالماسلىقى ئۈچۈن بىر نۇرلۇق چىراغ ۋە ئىشەنچلىك تايانچ بولۇشى شەرت. 

ئەلا نۇر 

 1. تاجاۋۇزچىلىقنىڭ ئائىلە ئىچىدىكى يىلتىزى:   مەكتەپ ھويلىسىدىكى توقۇنۇشلار پەقەت بىر كېچىكىپ كۆرۈلگەن ئاقىۋەت، خالاس. ئەسلى مەسىلە ئۆيدىكى مېھمانخانىدا باشلىنىدۇ: -

 «زوراۋانلىق»نىڭ يارىتىلىشى: ئەگەر بالا ئۆيىدە قىلغان ئىشىغا، سىزغان رەسىمىگە ياكى ياردەم ئىستەكلىرىگە نىسبەتەن «قەدىرلىنىش»كە ئېرىشەلمىسە، ئۇ ئۆزىنىڭ «قۇدرەتلىك»لىك ئېھتىياجىنى سىرتتىكى ئاجىزلارنى بويسۇندۇرۇش ئارقىلىق تولدۇرۇشقا ئۇرۇنىدۇ. زوراۋانلىق — كۈچ ئەمەس، بەلكى ئىچكى نۇقساننى ، بوشلۇقنى يوشۇرۇش ئۈچۈن قىلىنغان « ياردەم چۇقانى»دۇر. - 

«قۇربانلىق»نىڭ يارىتىلىشى: بىز ئائىلىدە بالىنى مۇتلەق بويسۇنۇشقا مەجبۇرلىغاندا، ئەمەلىيەتتە ئۇنى سىرتتىكى زىيانكەشلىكلەر ئالدىدا قورچاققا ئايلاندۇرۇپ قويىمىز. ئۆز ئاتا-ئانىسىغا «ياق» دېيىش ھوقۇقىدىن مەھرۇم قالغان بالا، ئۆزىنى دەي - دەيگە سالىدىغان، مۈرىسىگە شاپىلاقلاپ قويىدىغان باشقىلارنىڭ قولچوماقچىسىغا ئايلىنىپ قالىدۇ. بىز ئۇلارنىڭ ئىرادىسىنى ئۆي ئىچىدە سۇندۇرۇپ قويۇپ، سىرتتىكى جەڭدە يېڭىلىپ قالغانلىقىغا ھەيران قالىمىز.

 2. كۆرۈنمەيدىغان زىيان ۋە «داۋالاش كېچىكتۈرۈلگەن ئاغرىق»:

  نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار بالىنىڭ روھىي دۇنياسىغا يېتىدىغان زىياننى پەقەت جىسمانىي زەخمە (ئۇرۇش، تەن جازاسى) بىلەنلا ئۆلچەيدۇ. بىراق، ئەڭ ئېغىر جاراھەت «روھقا سېلىنغان تامغا»دۇر: - 

پىسخىكىلىق كەمسىتىش: سىنىپ ياكى دوستلار ئارىسىدىن چەتكە قېقىلىش، سۆزىگە سەل قارىلىش بالىدا ئۇزۇن مۇددەتلىك پىسخىكىلىق يارا قالدۇرىدۇ. - يوشۇرۇن سىگناللار: بالا سۈكۈت قىلىشى مۇمكىن، ئەمما بۇ سۈكۈت ئۇنتۇپ كېتىش ئەمەس، بەلكى «داۋالاش كېچىكتۈرۈلگەن ئاغرىق»تۇر. بۇ ئاغرىق كېيىنچە ئۇيقۇسىزلىق، ئىشتىھاسىزلىق ياكى تۇيۇقسىز پەيدا بولغان غەزەپ، زوراۋانلىق ئارقىلىق نامايان بولىدۇ. 

 3.  بالىلاردا مۇستەھكەم «پىسخىكىلىق قالقان» بەرپا قىلىش ئۈچۈن، ئاتا-ئانىلار تۆۋەندىكى ئۈچ ئۆلچەمگە ئەمەل قىلىشى كېرەك: -

 سۆزلەش قورقۇنچىسىنى يوقىتىش (ھەمكارلىق):

 ئاتا-ئانا بىلەن بالا ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەت «باھالىغۇچى» ئەمەس، بەلكى «ھەمكارلاشقۇچى» خاراكتېرلىك بولۇشى كېرەك. بالا ئۆزىنىڭ كىچىك بىر بىئاراملىقىنىمۇ سىزگە ئېيتىشتىن قورقمىسۇن. تىڭشىلىدىغىنىنى، چۈشىنىشكە ئېرىشىدىغىنىنى بىلسۇن. سىزگە نىسبەتەن كۆڭلى توق بولسۇن. كۈندىلىك سۆھبەتتە «بۈگۈن سېنى نېمە بىئارام قىلدى؟» دەپ سوراش بالىدا  ئىشەنچ  يارىتىدۇ. - 

«ياق» دېيىش جاسارىتىنى يېتىلدۈرۈش (چېگرا):

 سۈكۈتتىكى سىگناللارنى ئوقۇش (سەزگۈرلۈك):

 بالىنىڭ مىجەزىدىكى كىچىككىنە ئۆزگىرىشلەر — مەيلى مەكتەپتە بولسۇن ياكى تۇغقانلار ئارىسىدا بولسۇن — ئۇنىڭ بىزگە بېرىۋاتقان «ياردەم  سىگنالى»دۇر. بۇ سىگناللارغا تېز ۋە توغرا ئىنكاس قايتۇرۇش، بالىنىڭ پۈتۈن ھايات مۇساپىسىنى قۇتقۇزۇپ قېلىشنىڭ ئاچقۇچىدۇر.

 ئەۋلاد تەربىيەسى — بالىنى دۇنيادىكى بارلىق خەتەرلەردىن قوغداش دېگەنلىك ئەمەس، بەلكى ئۇنى ھەر قانداق خەتەرگە قارشى تۇرالايدىغان «پىسخىكىسى ساغلام شەخس» قىلىپ يېتىشتۈرۈشتۇر. تەربىيە بىر مىزان بولۇپ، سىز ئۇنى يا مۇھەببەت ۋە ئادالەت بىلەن تەڭپۇڭلاشتۇرىسىز، ياكى ئۇنى ئۆز ھالىغا تاشلاپ قويۇپ بەدەل تۆلىشىگە قاراپ تۇرىسىز. ئۆيىڭىز بالىڭىز ئەركىن ھالدا «مەن ئۆزۈمنى ياخشى ھېس قىلمايۋاتىمەن» دەپ ئېيتالايدىغان، تۈگۈنلىرى يېشىلىدىغان ئەڭ ئارام بەخش  پاناھگاھ بولسۇن. 

 بالىدىكى تۇغما قابىلىيەت خەزىنىسىنىڭ ئاچقۇچىنى تېپىش كېرەك.  دۇنيادا «ئەقىلسىز» بالا بولمايدۇ، بەلكى تېخى ئۆزىنىڭ تالانتى بايقالمىغان ياكى خاتا قېلىپقا سېلىنغان بالىلار بولىدۇ. كۆپىنچە چاغلاردا بىز قېلىپلاشتۇرۇلغان مائارىپ تۈزۈمىنىڭ تار دائىرىسىگە قاپلىنىپ قېلىپ، بالىلارنىڭ قىممىتىنى پەقەت ماتېماتىكا ياكى تىل نەتىجىسى بىلەنلا ئۆلچەيمىز. ھالباكى، ھەقىقەت بىز ئويلىغاندىن پەرقلىقتۇر.

 1. كۆپ خىللاشقان ئەقىل-پاراسەت نەزەرىيەسى: 

 ئىنساننىڭ ئەقلى بىر ئۆلچەم بىلەنلا چەكلەنمەيدۇ. بىر بالا مۇتەپەككۇر بولسا، يەنە بىرى تەنتەربىيەچى، يەنە بىرى رەسسام ياكى ناتىقتۇر. - 

ئىجتىمائىي ئەقىل: بەزى بالىلار ماتېماتىكا فورمۇلىلىرىنى تېز يادلىيالماسلىقى مۇمكىن، ئەمما ئۇلاردا كىشىلەرنىڭ قەلبىنى ئاچىدىغان، باشقىلار بىلەن تېز چىقىشىپ كېتەلەيدىغان ئاجايىپ بىر سېھىر بار. -

 بوشلۇق ۋە تەسەۋۋۇر ئەقلى: يەنە بەزىلەر شەكىل، رەڭ ۋە ئۆلچەملەر ئارقىلىق دۇنيانى تونۇيدۇ. ئۇلارنىڭ كەلگۈسىدە بىر بىناكار ياكى سەنئەتكار بولۇش يوشۇرۇن كۈچى باردۇر. -

 تىل ئەقلى: سۆز بىلەن سېھىرگەرلىك قىلىدىغان، مەنبەلىك دەلىللەر بىلەن كىشىنى قايىل قىلىدىغان قابىلىيەت ئۆزى بىر چوڭ بايلىقتۇر.

 2. پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ تەربىيە ئۇسۇلىدىكى ئۈلگىلەر 

 سۆيۈملۈك پەيغەمبىرىمىز مۇھەممەد ئەلەيھىسسالام دۇنيادىكى ئەڭ ئۇلۇغ مۇئەللىم ئىدى. ئۇ زات ھەرگىزمۇ كىشىلەرنى بىر قېلىپقا سېلىشقا ئۇرۇنمىغان، بەلكى ھەر بىر شەخسنىڭ ئۆزىگە خاس خۇسۇسىيىتىنى قەدىرلىگەن. - خالىد ئىبنى ۋەلىدنى كۆرگەندە، ئۇنىڭدىكى ھەربىي تالانتىنى بايقاپ، ئۇنى «ئاللاھنىڭ قىلىچى» دەپ ئاتىغان. - ھەسسان ئىبنى سابىتنىڭ تىلىدىكى پاساھەتنى كۆرۈپ، ئۇنى شېئىرىيەت مەيدانىغا ئات سالدۇرغان. - زەيد ئىبنى سابىتتىكى زېھىن ۋە تىل ئۆگىنىش قابىلىيىتىنى بايقاپ، ئۇنى تەرجىمانلىق ۋە ۋەھىي پۈتۈكچىلىكىگە تەيىنلىگەن. بۇ «ھەر بىر ئۆسۈملۈكنى ئۆزىگە ماس كېلىدىغان تۇپراققا تىكىش ۋە  سۇغىرىش» ئۇسۇلى ئىدى. 

 3. ئاتا-ئانىلار ۋە ئوقۇتقۇچىلارغا تەۋسىيە:

  بالا بىر ئاپتوموبىل ئەمەس، سىز ئۇنى خالىغانچە رېمونت قىلىپ ئۆزگەرتىدىغان؛ بالا بىر ئۇرۇق، سىزنىڭ ۋەزىپىڭىز ئۇنىڭ نېمە ئۇرۇقى ئىكەنلىكىنى بايقاپ، ئۇنىڭ ئۈنۈپ چىقىشىغا مۇھىت يارىتىپ بېرىشتۇر. - ئەستايىدىللىق بىلەن كۆزىتىڭ: بالىڭىزنىڭ كۆزى نېمە ئىش قىلغاندا چاقنايدۇ؟ نېمىنى قىلغاندا چارچىغىنىنى سەزمەيدۇ؟ ئەنە شۇ نۇقتا ئۇنىڭ تالانت بۇلىقىدۇر. - ئارتۇقچىلىقىنى تىلغا ئېلىپ بېرىڭ: «سەن بەك ئەقىللىق» دېيىشتىن كۆرە، «سېنىڭ مۇشۇ مەسىلىنى ھەل قىلىش ئۇسۇلۇڭ بەك ئۆزگىچە ئىكەن» دەپ، ئۇنىڭ كۈچلۈك تەرىپىنى سۆز بىلەن ئىپادىلەپ بېرىڭ. - تەسەۋۋۇر دائىرىسىنى كېڭەيتىڭ: ئۇنىڭغا پەقەت بىرلا خىل مۇۋەپپەقىيەت يولىنى كۆرسەتمەڭ. دۇنيانىڭ كەڭلىكىنى، ھەر بىر ساھەدە چولپان بولغىلى بولىدىغانلىقىنى ھېس قىلدۇرۇڭ. 

 خۇلاسە:

 تەربىيە — بالىڭىزنى باشقىغا ئوخشىتىشقا ئۇرۇنۇش ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ تېخى ئېچىلمىغان يوشۇرۇن دۇنياسىنى ئېكسپېدىتسىيىچى قىلىش، بايقاشتۇر.  بەلكىم سىزنىڭ ئۆيىڭىزدە بىر تالانت ئىگىسى باردۇر، ئۇ پەقەت سىزنىڭ قولىڭىزدىكى « ئاچقۇچ» قا مۇھتاج. ئۇنىڭغا شۇنداق پۇرسەت  بېرىڭكى، ئۇ ئۆزى تېگىشلىك بولغان ئورۇندا نۇر چاچسۇن. 

 سەرخىللار ژۇرنىلى قۇرۇلغاندىن بۇيان، ھەر قايسى ساھەلەردىن ماقالىلەر كېلىشكە باشلىدى. ژۇرنىلىمىز — مەزمۇن ۋە ژانىرى چەكلەنمىگەن، ھەم ئاممىباب، ھەم ئاكادېمىك ئۇسلۇبتىكى ئەسەرلەرگە ئوچۇق ئالىي بىر سۇپىدۇر. ئۆسمۈرلەر، ياشلار ۋە چوڭلار ئۈچۈن ئايرىم-ئايرىم نەشر قىلىنىدىغان ژۇرنىلىمىز، جەمئىيىتىمىزنىڭ ھەر قايسى ساھەلىرىدىكى يېڭى ۋە سۈپەتلىك ئىجادىيەتلەرنى قىزغىن قارشى ئالىدۇ. 

بىزنىڭ ئىلمىي ئۆلچىمىمىز:

ژۇرنىلىمىزغا كەلگەن بارلىق ئەسەرلەر «قوش كىشىلىك يوشۇرۇن باھالاش» (double-blind peer review) سىستېمىسى ئارقىلىق، ئاز دېگەندە ئىككى مۇتەخەسسىس تەرىپىدىن قاتتىق تەكشۈرۈلىدۇ. تەھرىر بۆلۈمىمىزنىڭ تەستىقىدىن ئۆتكەن ماقالىلەر ئاۋۋال ئېلېكترونلۇق سەھىپىمىزدە ئېلان قىلىنىدۇ، بەلگىلىك سانغا يەتكەندە بولسا، تۈپلىنىپ باسما شەكلىدە ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشىدۇ.

 نېمىشقا بىز بىلەن بىرگە بولۇشىڭىزغا چاقىرىق قىلىمىز؟

 دىئاسپورادا ئىلمىي ئۇچۇر ئالماشتۇرۇشنى كۈچەيتىش، ئۇيغۇر تىلىدىكى ئىلمىي ئەسەرلەرنىڭ سانىنى كۆپەيتىش ۋە ئانا تىلىمىزنىڭ سۆز بايلىقىنى بېيىتىش — ھەر بىرىمىزنىڭ مىللىي بۇرچىدۇر. بۇ ئۇلۇغۋار نىشانغا يېتىش ئۈچۈن: 

 ئاپتور سۈپىتىدە: ئۆزىڭىزنىڭ يېڭى ۋە سۈپەتلىك ئەسەرلىرىنى بىزگە يوللاڭ؛

 باھالىغۇچى سۈپىتىدە: ئۆز ساھىڭىزدىكى ماقالىلەرنى كۆزدىن كەچۈرۈپ، بىلىم-تەجرىبىڭىزنى ئورتاقلىشىڭ. بۇ قۇتلۇق خىزمەتنى بىرقانچە كىشىنىڭ يالغۇز ئۆتەپ چىقىشى مۈشكۈل، ئەمما كۆپچىلىكنىڭ بىرلىكتە ئاجراتقان ئازراق ۋاقتى ۋە كۆڭلى بىلەن بۇ ئىش ئىنتايىن ئاسان ۋە نەتىجىلىك ئىشقا ئايلىنىدۇ. تىلىمىز ۋە تەپەككۇرىمىزنىڭ راۋاجلىنىشى، زىيالىيلىرىمىزنىڭ ئۆز-ئارا ئالاقىسىنىڭ كۈچىيىشى ئۈچۈن بىزگە قوشۇلۇڭ! 

 تۆۋەنچىلىك بىلەن، ژۇرنىلىمىزغا تىزىملىتىپ، بۇ ئىلمىي سەپەرنىڭ بىر قىسمى بولۇشىڭلارنى ئۈمىد قىلىمىز.

 تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرلار ئۈچۈن ژۇرنال سەھىپىمىزنى زىيارەت قىلىڭ ۋە تىزىملىتىڭ! https://serhillar.com/journal/register.php

 ھۆرمەت بىلەن،

 كۆپىنچە كىشىلەر ئىسلامنى 1400 يىل بۇرۇن ئەرەب يېرىم ئارىلىدا بارلىققا كەلگەن، ئەرەبلەرنىڭ مىللىي ئۆرپ-ئادىتى ۋە مەدەنىيىتى دەپ قارايدۇ. بۇ قاراش، ئىسلامنىڭ تارىخىي كېلىپ چىقىشىنى جۇغراپىيەلىك بىر چەمبەر ئىچىدە كۆزىتىشتىن كېلىپ چىققان يۈزەكى چۈشەنچىدۇر. ئەگەر بىز بۇ مەسىلىگە تارىخىي ۋە لوگىكىلىق نۇقتىدىن چوڭقۇر قاراپ باقساق، ئىسلامنىڭ ماھىيىتىنىڭ مەلۇم بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت يىغىندىسى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ئەقىل-پاراسىتىگە خىتاب قىلىدىغان ئومۇمىي بىر سىستېما ئىكەنلىكىنى كۆرۈۋالالايمىز. 

 لوگىكىلىق نۇقتىدىن ئېيتقاندا، بىر ئىدىيە ياكى ئېتىقادنىڭ مەلۇم بىر يەردە ۋە مەلۇم بىر تىلدا تۇنجى قېتىم ئوتتۇرىغا چىقىشى، ئۇنىڭ پۈتۈن ئىنسانىيەتكە ئورتاق ئىكەنلىكىنى ئىنكار قىلمايدۇ. ئىلىم-پەن قانۇنىيەتلىرى ياكى ماتېماتىكىلىق ھەقىقەتلەر قەيەردە بايقالسا بايقالسۇن، ئۇنىڭ ھەقىقىتى ئۆزگەرمەيدۇ. ئىسلاممۇ دەل مۇشۇنداق؛ ئۇ ئۆزىنى «ئىنساننىڭ تەبىئىتىگە ماس كېلىدىغان ئەڭ توغرا يول» دەپ تونۇشتۇرىدۇ. قۇرئاننىڭ ئەرەب تىلىدا چۈشۈشى بولسا، شۇ دەۋردىكى مۇخاتەپنىڭ (تۇنجى قوبۇل قىلغۇچىلارنىڭ) تىلىنىڭ ئەرەبچە بولغانلىقىدىن ئىبارەت بىر ئالاقە ۋە ئۇچۇر يەتكۈزۈش قائىدىسىدۇر. ئەگەر ئۇچۇر مەنزىلگە يېتىشى كېرەك بولسا، ئۇ چوقۇم شۇ مەنزىلدىكىلەر چۈشىنىدىغان تىلدا بولۇشى شەرت.

 

 ئىسلامنى پەقەت 1400 يىللىق تارىخ بىلەن چەكلەش چوڭ بىر خاتالىقتۇر. تارىخقا نەزەر سالساق، ئىنسانلار پەيدا بولغاندىن باشلاپلا ھەر بىر دەۋر ۋە ھەر بىر قەۋمگە «ئەگەر سەن سەنئەتكارنىڭ ھەيكىلىگە ئەمەس، ئۇنى ياراتقان سەنئەتكارغا قىزىقساڭ، ھەقىقەتنى تاپىسەن» دەيدىغان پەيغەمبەرلەر كەلگەن. ئىنسانلار ئۆزلىرى ھۆرمەت قىلغان كىشىلەر ئۆلۈپ كەتكەندىن كېيىن، ئۇلارنى ئەسلەش ئۈچۈن ياسىغان ھەيكەللەرنىڭ ۋاقىتنىڭ ئۆتۈشى بىلەن چوقۇنىدىغان بۇتقا ئايلىنىپ كەتكەنلىكىنى تارىخ ئىسپاتلايدۇ. پەيغەمبەرلەرنىڭ ئەڭ چوڭ ۋەزىپىسى مۇشۇ خۇراپاتلىقنى يوقىتىپ، ئىنساننى ھەقىقىي بىر ياراتقۇچىغا قارىتىش، ئىنسانلار ئارىسىدا ئادالەتلىك بولۇشنى ۋە بۇزغۇنچىلىق قىلماسلىقنى تەشەببۇس قىلىشتىن ئىبارەت ئىدى. بۇ جەھەتتىن ئېيتقاندا، ئىسلام پەقەت ئەرەبلەرنىڭ دىنى ئەمەس، بەلكى ئادەم ئەلەيھىسسالامدىن تارتىپ كەلگەن ئاشۇ «ھەقىقەت يولى»نىڭ ئەڭ ئاخىرقى ۋە مۇكەممەللەشتۈرۈلگەن باسقۇچىدۇر. 

 ئەگەر ئىسلام پەقەت ئەرەبلەرنىڭ ئۆرپ-ئادىتى بولسا ئىدى، ئۇنداقتا تۈرك، پارس، ھىندى، ئافرىقىلىق قاتارلىق ئوخشىمىغان مىللەتلەر ئۇنى قوبۇل قىلغان ھامان ئۆزلىرىنىڭ مىللىي خاسلىقىنى يوقىتىپ، ئەرەبلەشكۈچى بولۇپ كېتەتتى. لېكىن تارىخ شۇنى كۆرسىتىدۇكى، بۇ مىللەتلەر ئىسلامنى قوبۇل قىلغاندىن كېيىن، ئۆزلىرىنىڭ مىللىي مەدەنىيىتىنى يۇقىرى پەللىگە كۆتۈردى. چۈنكى ئۇلار ئىسلامدىن «مىللىي كىيىم-كېچەك ياكى يېمەك-ئىچمەك»نى ئەمەس، بەلكى ئىنسانىيەتنىڭ ئورتاق ئۆلچىمى بولغان «ئادالەت، ئەخلاق ۋە مەسئۇلىيەت» سىستېمىسىنى ئالغان. 

 ھەقىقىي بىلىمگە تەلپۈنگەن ئىنسان، بىر ئىدىيەنى «ئۇ كىمنىڭ ئىدىيەسى؟» دەپ ئەمەس، «ئۇنىڭ مەزمۇنى نېمە؟ ئۇ جەمئىيەتتىكى تىنچلىققا ۋە ئىنساننىڭ ئىچكى خاتىرجەملىكىگە قانچىلىك پايدىلىق؟» دەپ سورىشى كېرەك. بىر ئىدىيەنى مەلۇم بىر مىللەتنىڭ سىياسىي ياكى مەدەنىيەت چەمبىرىكىگە قاماپ قويۇش، ئۇنىڭ ئىنسانىيەتكە سۇنغان چوڭقۇر پەلسەپە ۋە ئەخلاق سىستېمىسىنى كۆرەلمەسلىكتۇر. ئەگەر سىز ھاياتنىڭ مەقسىتىنى، ئىنساننىڭ ئورنىنى ۋە ئادالەتنىڭ مەنبەسىنى ئىزدىمەكتە بولسىڭىز، ئىسلامنىڭ تەكلىپلىرىنى تارىخىي كليشېلاردىن خالىي ھالدا بىر قېتىم ئەقىل تارازىسىدا ئۆلچەپ كۆرۈڭ. بەلكىم، سىز ئىزدەۋاتقان ھەقىقەت، سىز يىراقتىن كۆزەتكەن بىر مىللەتنىڭ ئەنئەنىسى ئەمەس، بەلكى پۈتۈن ئىنسانىيەت ئۈچۈن بېرىلگەن بىر يوليۇرۇق ئىكەنلىكىنى بايقايسىز.

 ​ئالەمدىكى ھەيۋەتلىك يارىتىلىشلار ئىچىدە تاغلار ئۆزىنىڭ سالاپىتى ۋە مۇستەھكەملىكى بىلەن ئالاھىدە كۆزگە تاشلىنىپ تۇرىدۇ. ئىنسانىيەت تارىخىدا تاغلار پەقەتلا بىر تەبىئىي مەنزىرە ياكى جۇغراپىيەلىك توساق دەپ قارالغان بولسا، مۇقەددەس قۇرئان كەرىم بۇنىڭدىن 14 ئەسىر ئىلگىرى تاغلارنىڭ يەر شارىنىڭ قۇرۇلمىسىدىكى رولى ھەققىدە كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان ئۇچۇرلارنى بەرگەن. بۈگۈنكى كۈندە زامانىۋى گېئولوگىيە ۋە گېئوفىزىكا پەنلىرىنىڭ تەرەققىياتى بۇ بايانلارنىڭ زادى نېمىنى كۆرسىتىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ئېنىق يورۇتۇپ بەرمەكتە. ​

قۇرئان كەرىمدىكى بايانلاردا تاغلارنىڭ ئەڭ تۈپ رولى يەر پوستىنى مۇقىملاشتۇرۇش ۋە تەۋرىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش سۈپىتىدە تەسۋىرلىنىدۇ. ئاللاھ تائالا سۈرە نەھىلنىڭ 15-ئايىتىدە مۇنداق بايان قىلىدۇ: ​«زېمىننىڭ سىلەرنى تەۋرىتىۋەتمەسلىكى ئۈچۈن، ئاللاھ ئۇنىڭدا تاغلارنى بەرپا قىلدى...» ​بۇ مۇستەھكەملىك تۇيغۇسى پەقەتلا بىر تەسۋىر بولماستىن، بەلكى يەر شارىدىكى ھاياتلىقنىڭ بىخەتەرلىكى ئۈچۈن لايىھەلەنگەن بىر تەڭپۇڭلۇق مېخانىزمىدۇر. سۈرە ئەنبىيانىڭ 31-ئايىتىدە بۇ ھەقىقەت تېخىمۇ تەپسىلىي بايان قىلىنىپ: «تەۋرەپ ئۇلارنىڭ خاتىرجەمسىز بولماسلىقى ئۈچۈن، بىز زېمىندا تاغلارنى ياراتتۇق...» دەپ كۆرسىتىلىدۇ. بۇ يەردىكى «خاتىرجەمسىز بولماسلىق» ئۇقۇمى تاغلارنىڭ يەر شارىنىڭ دىنامىكىلىق قۇرۇلمىسىدىكى سىتاتىك تۇتقۇچلۇق رولىغا ئىشارەت قىلىدۇ.

 ئەي كۆڭۈل، بىر دەم توختاپ تەپەككۇر قىلىپ باق! سەن زادى كىم؟ قەيەردىن كەلدىڭ ۋە نەگە كېتىۋاتىسەن؟ يوقلۇقتىن بارلىققا كېلىشىڭدىكى سىر، بۇ چەكسىز ئالەمدە زەررىچە بىر نۇقتىدەك پەيدا بولۇشۇڭدىكى ھەقىقىي مەقسەت نېمە؟! 

 بۇ دۇنياغا قەدەم قويۇشتىن ئىلگىرى سەن يوق ئىدىڭ. سېنى ھېچكىم تونۇمايتتى، ھەتتا ئىسمىڭمۇ يوق ئىدى. سېنى قاراڭغۇلۇقىدىن چىقىرىپ، نۇرغا، ھاياتقا، سىزىمگە ئېرىشتۈرگەن ئۇلۇغ قۇدرەت زادى نېمىنى كۆزلىگەن بولۇشى مۇمكىن؟ سەن پەقەت گۆش ۋە جاندىن تەركىپ تاپقان بىر بىيولوگىيەلىك جانلىق ئەمەس، بەلكى بىر ھېكمەتنىڭ نەتىجىسى. شۇنى ئويلاپ باقتىڭمۇ، بۇ دۇنياغا كېلىشتىكى ئەسلى مەقسىتىڭ پەقەت يەپ-ئىچىپ، كۆڭۈل ئېچىپ، ئاندىن يوقلۇققا قايتىشلا بولسا، بۇ قەدەر مۇرەككەپ بىر ئەقىل ۋە قەلب سېنىڭ نېمەڭگە كېرەك ئىدى؟

 ھەر كۈنى ئونمىڭلىغان، يۈزمىڭلىغان ئىنسانلار بۇ دۇنيادىن خوشلىشىپ كېتىۋاتىدۇ.. ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسى ئۆزىنى مەڭگۈ ياشايدىغاندەك ھېس قىلاتتى، پىلانلىرى، ئارزۇلىرى ۋە غەملىرى بار ئىدى. ئەمما ۋاقىت توشقاندا، «مەن» دېگەن كىبىر ۋە «مېنىڭ» دېگەن مال-دۇنيا بۇ يەردە قالدى. سەنمۇ شۇلاردىن بىرى بولۇشۇڭ تامامەن مۇمكىن ئىدى ۋە سېنىڭمۇ بىر كۈنى شۇ كارۋانغا ئەگىشىدىغانلىقىڭ بىر ھەقىقەت. شۇ تاپتا كۆزلىرىڭنى توسۇپ تۇرغان پەردە بىر كۈنى قايرىلىدۇ. ئەسلى ھەقىقەت شۇ چاغدا ئاشكارىلىنىدۇ. ئۇ چاغدا «نەقەدەر بىخۇد بوپتىكەنمەن» دېمەسلىك ئۈچۈن، بۈگۈن تەپەككۇر قىلىشقا مەجبۇرسەن.

 بىز بۇ دۇنياغا نېمە ئۈچۈن كەلدۇق؟ بىز بىر جەڭنىڭ، بىر كۈرەشنىڭ ئىچىدە. ئەمما بۇ كۈرەش باشقىلارنى بوزەك قىلىش ياكى مال-دۇنيا تالىشىش كۈرىشى ئەمەس، بەلكى ئۆزىنى بەرپا قىلىش، ھەقىقەتتە تۇرۇش، ھەقسىز لىك ۋە زۇلۇمغا قارشى تۇرۇش، ئۆزلۈكىگە ۋە قەۋمىگە سادىق بولۇش، ئۆزىنى ۋە قەۋمىنى قۇتقۇزۇش كۈرىشىدۇر. بۇزغۇنچى بولما، چۈنكى يىقىتىش ئاسان، قۇرۇش قىيىن. قۇرغۇچى بول، ھاياتنى، ئەقىلنى، ئەخلاقنى ۋە كەلگۈسىنى بىنا قىلغۇچى بول. ھەققىڭ بولمىغانغا قولۇڭنى ئۇزاتما، ئەمما ئۆز ھەققىڭنىمۇ ھېچكىمگە يىگۈزمە. شۇ چاغدىكى بۇ چەكلىك دۇنيامۇ گۈزەللىشىدۇ. ياخشىلىقنى باشقىلاردىن كۈتۈپ ئۆزۈڭنى ئۇنتامسەن؟!

 نېمە ئۈچۈن بۈگۈنكى ئىنسانلار شۇنچە كۆپ نەرسىگە ئىگە تۇرۇپمۇ بەختلىك بولالمايدۇ؟ نېمە ئۈچۈن دۇنيا سېنىڭ قەلبىڭگە تارلىق قىلىدۇ؟ چۈنكى سېنىڭ روھىڭ چەكلىك نەرسىلەر بىلەنلا قاينام-تاشقىنلىققا چۆمەلمەيدۇ. سېنىڭ ئەسلى ماكانىڭ بۇ ماددىي دۇنيا ئەمەس، بەلكى مەنىۋىيەت ۋە ھەقىقەت دۇنياسىدۇر. ماددىي غەملەر تۈگىمەيدۇ، يامانلىقلار تۈگمەيدۇ، ئەمما سېنىڭ مەيدانىڭ سېنىڭ كىمكىڭنى بەلگىلەيدۇ. 

 ئۆزۈڭگە قايتا بىر سوئال قوي: بۈگۈن مەن ئۆزۈم ئۈچۈن ۋە ئىنسانىيەت ئۈچۈن نېمە قىلدىم؟ ۋە كەينىمگە قاراپ «شۇ كەمگىچە ياخشىلاردىن بولۇپ ياشاپتىكەنمەن» دېيەلەمدىم؟ تەپەككۇر قىل، چۈنكى ئىنسان ئەقلى ئويلىغانسېرى ئېچىلىدۇ

ئەلانۇر

 ئاپام ھىچ بۇزۇلۇپ قالمايدىغان قوڭغۇراق سائەتكە ئوخشايدۇ. يەسلىدىكى ۋاقتىمدىن تا بۈگۈنگىچە ھەر كۈنى مېنى دەل ۋاقتىدا ئويغىتىپ كەلدى. ئاپام قېلىن بىر لۇغەتكە ئوخشايدۇ ،كىتاب ئوقۇغۇچە ،كىنو كۆرگۈچە چۈشىنەلمىگەن كەلىمىلەرنى سورىسام، ئۇنىڭ بىلمەيدىغىنى يوق. ئاپام ئىلغار مىكروسكوپقا ئوخشايدۇ ، خاتالىقلىرىم قانچىلىك كىچىك بولسىمۇ ئۇنىڭ روشەن نەزىرىدىن ھىچ ۋاقىت چەتتە قالمايدۇ . ئاپام زىرىكىشلىك بىر ئۈنقويغۇغا ئوخشايدۇ، مەيلى چىشىمنى چوتكىلاۋاتقان ،كىيملىرىمنى كىيىۋاتقان بولاي، مەيلى تاماق يەۋاتقان ياكى تاپشۇرۇق ئىشلەۋاتقان بولاي ، تىز بولۇڭ، تىز يەڭ، تىز ... تىز... دېگىنى دېگەن. ئاپام ئۆزگىرىشچان تاغ ھاۋاسىغا ئوخشايدۇ ، بىردەم قارا بۇلۇتلۇق، بىردەم ھەسەن - ھۈسەن پارلاپ چىققان ، بىردەم مەيىن شاماللىق ، بىر دەم جۇدۇن - شېۋىرغانلىق ، بىردەم ئارامبەخش ئاپتاپلىق. لېكىن، مەن  ئاپامنىڭ ھەر ھالىنى ياخشى كۆرىمەن .قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇ مېنىڭ سۆيۈملۈك ئاپام . 

يازنىڭ رەڭگى

ئەلانۇر

 سورىدىم، ياز قانداق رەڭدە؟ تاۋۇز دېدى: «ياز قىزىل رەڭدە، مېنىڭ تىلىملىرىمغا يازنىڭ تەمى ۋە ھۇزۇرى يوشۇرۇنغان.» پاقىلار جاۋاب بەردى :« ياز يېشىل رەڭدە ، بىزنىڭ چىمەنلىكلەر ئارىسىدا بەس - بەستە كۇكىراشلىرىمىزغا جەڭگىۋار يېشىل مىلودىيە يوشۇرۇنغان. » ئالتۇن قوڭغۇزلار ئالدىراپ گەپ تالاشتى: « ياز بولسا ئالتۇن رەڭدە ،سالقىن كېچىدە قاناتلىرىمىزنىڭ جىمىر - جىمىر چاقناشلىرىغا سانسىز يۇلتۇزلارنىڭ گۈزەللىكى يوشۇرۇنغان ». بۇ چاغدا ئاسمان سالماقلىق بىلەن كۆزۈمگە قاراپ ئېيتتى: «تېخىچە بىلمىدىڭمۇ بالام ؟ ياز كۆك رەڭدە. ياخشى قارا ، مېنىڭ كەڭرى باغرىمدا ، پارلاق قۇياش نۇرىنىڭ يورۇتۇشىدا دىلىڭغا ھۇزۇر بېرىۋاتقىنى بايرىقىڭنىڭ رەڭگى ئەمەسمۇ...» ياز ئاڭلاپ مەمنۇنىيەت بىلەن كۈلۈمسىرىدى ۋە ھەممىگە خىتاب قىلدى. :«ئاسمان توغرا دەيدۇ ، مەن كۆك رەڭدە ، جۇدۇن - چاپقۇندىن كېيىن پارلاپ چىقىدىغان قۇياشتىن كېيىن تېخىمۇ ئوچۇق كۆرۈنىدىغان شەرقىي تۈركىستان بايرىقىنىڭ رەڭگىدە» .

 مېنىڭ سومكام 

ئەلا نۇر 

 مېنىڭ دۈمبەمدە توشۇپ يۈرىدىغان بىر ھالرەڭ سومكام بار. بەك چوڭ ۋە بەك ئېغىر . نېمىشقا دېسىڭىز، ئىچىگە ئانام - دادامنىڭ مەندىن كۈتكەن ئۈمىدلىرىنى ئاقلىشىم كېرەكلىكى، مۇئەللىملىرىمنىڭ سىڭدۈرگەن جاپالىق ئەجرىگە جاۋاپ قايتۇرۇشۇم كېرەكلىكى لىپمۇ- لىق قاچىلىۋېتىلگەن. توشۇپ كەتكەن بولغاچقا، بۇ بىچارە سومكامغا چاقلىق كانكى ئويناش ھەۋىسىم، قونچاقلىرىم بىلەن بىردەم ئوينىۋېلىش ئىستىكىم ھېچ سىغماي قالىدۇ . بىر كۈنى ئاخىر سورىدىم. «ھالرەڭ سومكا ، قېنى دېگىنچۇ, بۇنچە توشقۇزىۋېتىلسەڭ ، سەن بىچارىنىڭ قوسىقىڭ قانچە ئاغرىيدىغاندۇ- ھە ؟!» سومكام دەرھال مۇنداق جاۋاب بەردى : «قارا دوستۇم ، ئويلاپ باق ، فونتان نېمىشقا شۇنچىلىك چىرايلىق كۆرۈنىدۇ ؟ چۈنكى، ئۇ بېسىم بىلەن ئېتىلىپ چىقىدۇ. شاقىراتما نېمىشقا ئۇ قەدەر ھەيۋەتلىك بىلىنىدۇ ؟ چۈنكى ، شاقىراتما ئەسلا چېكىنمەيدۇ. .بۇلاق نېمىشقا تاشنى يېرىپ چىقالايدۇ ؟ چۈنكى بەل قويۇۋەتمەي ئىزچىل ئۇرۇنىدۇ...تېشىپ چىقمىغۇچە ۋاز كەچمەيدۇ. ئۇنتۇما ، جاپادىن قېچىشنىڭ ئاقىۋىتى چوقۇم پۇشايمان. گەرچە زىرىكىشلىك ۋە مۇشەققەتلىك بولسىمۇ ، سېنىڭ تىرىشىۋاتقان ھالىتىڭلا ئەڭ گۈزەل ھالىتىڭ» .

ئەلا نۇر 

مەن دۇتار چالىمەن ، دۇتار چالىمەن،

ئولتۇرۇپ چۆللەردەك يالغۇزلۇقۇمدا.

باشلىسام دەردىمنىڭ نىمپەدىسىنى،

تارلىرى يىغلايدۇ بارماقلىرىمدا.

مەن دۇتار چالىمەن، دۇتار چالىمەن،

يارىمنىڭ كۆزىدەك قاراڭغۇ ئاخشام،

ئەۋجىدە تىرىلىپ،  چۈشۈرگىسىدە 

قانسىراپ ئۆزىگە يىقىلار ناخشام.

تىتىلىپ،  تىتىلىپ تۈگىگىچە تار.

بېسىلماس بىر سەۋدا چالىدۇ جاننى،

مەن دۇتار چالىمەن، چالىمەن دۇتار...

شىمالىي كارولىنا ئۇنۋېرسىتىتى تىببىي ئىنىستىتۇتىنىڭ «نىئورون» ژورنىلىدا ئېلان قىلىنغان يېڭىلىق ياراتقۇچ تەتقىقاتىدا، ئەخلەت يېمەكلىكلەرنىڭ مېڭىنىڭ خاتىرە مەركىزىنى تېزلىكتە قايتا تۈزۈپ چىقىپ، بىلىش ئىقتىدارىنىڭ چېكىنىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغانلىقى ئاشكارىلاندى. بۇ تەتقىقات يېمەك-ئىچمەكنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا بولغان چوڭقۇر تەسىرىنى گەۋدىلەندۈرۈپ، سېمىزلىك كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ چېكىنىشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن يېڭى يوللارنى ئېچىپ بېرىشى مۇمكىن.

تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، تىپىك غەربچە ئەخلەت يېمەكلىكلەر (مەسىلەن، پىشلاقلىق ھامبۇرگ ۋە مايلىق كاۋاپلار) دىكى تويۇنغان ياغ مىقدارىغا تەقلىد قىلىنغان يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەك، مېڭىنىڭ سەقەنقۇر رايونى (hippocampal region 海马区) دىكى CCK ئارىلىق نېرۋون دەپ ئاتىلىدىغان ئالاھىدە مېڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ گلىكوزا قوبۇل قىلىشىنى توسقۇنلۇققا ئۇچرىتىپ، ئۇلارنى ھەددىدىن زىيادە ئاكتىپلاشتۇرۇۋېتىدىكەن. بۇ نورمالسىز ھەرىكەت، قىسقا ۋاقىتلىق مۇشۇنداق يېمەك-ئىچمەككە دۇچ كەلگەندىمۇ، سەقەنقۇر رايونىنىڭ خاتىرىنى بىر تەرەپ قىلىش ئىقتىدارىنى قالايمىقانلاشتۇرۇۋېتىدۇ. مېڭە ھۈجەيرىلىرىنىڭ ئېنېرگىيە مېتابولىزمىنى تەڭشەيدىغان PKM2 ئاقسىلى بۇ جەرياندا ھالقىلىق رول ئوينايدۇ. شىمالىي كارولىنا ئۇنۋېرسىتىتى تىببىي ئىنىستىتۇتىدىن پروفېسسور سوڭ مۇنداق دېدى: «بىز يېمەك-ئىچمەك ۋە مېتابولىزىمنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى بىلەتتۇق، ئەمما سەقەنقۇر رايونىدىكى CCK ئارىلىق نېرۋونلىرىنىڭ قىسقا مۇددەتلىك يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەكنىڭ ئۇلارنىڭ ئىقتىدارىغا بىۋاسىتە زىيان سالىدىغان دەرىجىدە سەزگۈر بولىشىنى ئويلىمىغانىدۇق. ئەڭ ھەيران قالارلىقى شۇكى، بۇ ھۈجەيرىلەر گلىكوزا تەمىناتىنىڭ ئازىيىشىغا ناھايىتى تېز ئىنكاس قايتۇرىدىكەن، بۇ ئۆزگىرىشلا ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىغا زىيان يەتكۈزۈشكە يېتەرلىك ئىكەن». تەتقىقاتچىلار چاشقان مودېللىرىنى ئەخلەت يېمەكلىككە ئوخشايدىغان يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەك بىلەن بېقىپ، ئاران تۆت كۈن ئىچىدە مېڭىنىڭ خاتىرە مەركىزىدىكى CCK ئارىلىق نېرۋونلىرىنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئاكتىپلاشقانلىقىنى كۆزەتتى. بۇ تېز ئۈنۈم ئورۇقلاش ياكى دىئابىت كېسىلى پەيدا بولۇشتىن خېلى بۇرۇن يۈز بەرگەن بولۇپ، خاتىرە يوللىرىنىڭ يېمەك-ئىچمەككە قانچىلىك سەزگۈر ئىكەنلىكىنى ۋە ئوزۇقلۇقنىڭ مېڭە ساغلاملىقىنى ساقلاشتىكى ھالقىلىق رولىنى تەكىتلەيدۇ. بۇ تەتقىقات يەنە تويۇنغان ياغقا يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەكنىڭ بالدۇر قېرىشلىق دېۋەڭلىك كېسىلى (alzheimer’s disease) گە ئوخشاش نېرۋا چېكىنىش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. قانداقلا بولمىسۇن، مېڭىدىكى گلىۇكوزا سەۋىيەسىنى ئەسلىگە كەلتۈرۈش نېرۋونلارنىڭ ھەددىدىن زىيادە ئاكتىپلىشىشىنى ئۈنۈملۈك باستۇرۇپ، ئەستە تۇتۇش قابىلىيىتىنىڭ كەملىكىنى تۈزىتەلەيدۇ. يېمەك-ئىچمەكنى تەڭشەش ياكى دورىلار ئارقىلىق ئارىلىشىش سېمىزلىك بىلەن مۇناسىۋەتلىك نېرۋا چېكىنىش خاراكتېرلىك كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا ياردەم بېرەلەيدۇ. دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدىغىنى، يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەكتىن كېيىن ئارىلاپ روزا تۇتۇش CCK ئارىلىق نېرۋونلىرىنىڭ پائالىيىتىنى نورماللاشتۇرۇشقا ۋە ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىنى ياخشىلاشقا يېتەرلىك بولغان. پروفېسسور سوڭ مۇنداق دەپ تەكىتلىدى: «بۇ تەتقىقات يېمەك-ئىچمەكنىڭ مېڭە ساغلاملىقىغا قانچىلىك تېز تەسىر كۆرسىتىدىغانلىقىنى ۋە روزا تۇتۇش ياكى نىشانلىق داۋالاشقا ئوخشاش بالدۇر ئارىلىشىش ئارقىلىق ئەستە تۇتۇش ئىقتىدارىنى قوغداش ۋە سېمىزلىك ھەمدە مېتابولىزم قالايمىقانچىلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئۇزۇن مۇددەتلىك بىلىش مەسىلىلىرىنىڭ خەۋپىنى ئازايتقىلى بولىدىغانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ.ئۇزۇن مۇددەتتە، بۇ خىل ئىستراتېگىيەلەر مېتابولىزم ئىقتىدارىنىڭ قالايمىقانلىشىشى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بالدۇر قېرىشلىق دېۋەڭلىك كېسىلىنىڭ كۈنسېرى ئېشىۋاتقان ئىجتىمائىي يۈكىنى يېنىكلىتىپ، ساغلاملىقنى ئۇنىۋېرسال باشقۇرۇش ئۈچۈن يېڭى ئۇسۇللارنى تەمىنلەيدۇ». تەتقىقات گۇرۇپپىسى بۇ نىشانلىق داۋالاش ئۇسۇللىرىنى ئىنسانلارغا قوللانغىلى بولىدىغان-بولمايدىغانلىقىنى ۋە يۇقىرى مايلىق يېمەك-ئىچمەكنىڭ بالدۇر قېرىشلىق دېۋەڭلىك كېسىلى خەۋپىگە قانداق تۆھپە قوشىدىغانلىقىنى تېخىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىق قىلىشنى پىلانلىماقتا. كەلگۈسىدىكى تەتقىقاتلاردا يەنە مېڭىدىكى گلىۇكوزا سەۋىيەسىنى مۇقىملاشتۇرىدىغان يېمەك-ئىچمەك ئەندىزىسىگە ئوخشاش تۇرمۇش ئۇسۇلىنى ئاساس قىلغان ئارىلىشىشلارنىڭ قوغداش رولى بار-يوقلۇقى تەكشۈرۈلىدۇ. مەزكۇر ئىلمىي تەتقىقات ، ئامېرىكا شىمالىي كارولىنا ئۇنىۋېرسىتېتى تىببىي ئىنىستىتۇتى (UNC School of Medicine) تەرىپىدىن 2025-يىلى 9-ئاينىڭ 11-كۈنى نوپۇزلۇق نېرۋا ئىلمى ژورنىلى «نىئورون» (Neuron) دا ئېلان قىلىنغان. ماقالىنىڭ تېمىسى «گلىۇكوزا تەرىپىدىن تورمۇزلانغان دېڭىز ئېتى رايونىدىكى CCK ئارىلىق نېرۋونلىرىنى نىشانلاش ئارقىلىق يېمەك-ئىچمەك كەلتۈرۈپ چىقارغان سېمىزلىكتىكى بىلىش ئىقتىدارىنىڭ چېكىنىشىنىڭ ئالدىنى ئېلىش» (Targeting glucose-inhibited hippocampal CCK interneurons prevents cognitive impairment in diet-induced obesity).  

 كائىناتتىكى ھەرقانداق مەۋجۇدات، مەيلى ئۇ چەكسىز بوشلۇقتىكى گالاكسىلەر (يۇلتۈز تۈركۈملىرى) بولسۇن ياكى مىكروسكوپ ئاستىدىكى كىچىككىنە ھۈجەيرىلەر بولسۇن، ھەممىسى مەلۇم بىر ئىنچىكە ھېساب ۋە يوشۇرۇن بىر قانۇنىيەتكە بويسۇنغان بولىدۇ. مەسىلەن ماتېماتىكىدا «فىبوناچچى قاتارى» دەپ ئاتالغان سانلار تىزىلمىسى بار بولۇپ، بۇ سانلار ئەمەلىيەتتە ماددىي دۇنيانىڭ ئارقىسىغا يوشۇرۇنغان ئىلاھىي ئىمزا ۋە ياراتقۇچىنىڭ بىرلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدىغان بىر مۆجىزە دېيىشگە بولىدۇ. فىبوناچچى قاتارى ...، 1،1،2،3،5،8،13،21،34 ۋە كىيىنكى سان ئۆزىنىڭ ئالدىدىكى ئىككى ساننىڭ يىغىندىسى بولىدىغان شەكىلدە يېزىلىدىغان بولۇپ، سانلار چوڭايغانچە ئۇلارنىڭ ئۆزئارا نىسبىتى «ئالتۇن نىسبەت» دەپ ئاتىلىدىغان 1.618غا يېقىنلىشىدۇ. بۇ نىسبەت تەبىئەتتىكى گۈزەللىك، تەرتىپ ۋە تەڭپۇڭلۇقنىڭ ئاساسىي كودىدۇر.

 تەبىئەت دۇنياسىغا نەزەر سالغىنىمىزدا، ئالتۇن نىسبەتنىڭ ئەڭ تەپسىلىي ۋە ھەيران قالارلىق مىساللىرىنى ئۆسۈملۈكلەر دۇنياسىدىن تاپالايمىز. مەسىلەن، بىر دانە ئاپتاپپەرەسنىڭ مەركىزىدىكى دانچىلارنىڭ تىزىلىشى تاسادىپىي ئەمەس، بەلكى فىبوناچچى ئايلانمىسى بويىچە سائەت يۆنىلىشىدە ۋە سائەت يۆنىلىشىگە قارشى ئىككى خىل قاپلانغان ئەگرى سىزىق ھاسىل قىلىدۇ. بۇ ئىنچىكە گېئومېتىرىيەلىك تىزىلىش ئاپتاپپەرەس دانچىلىرىنىڭ ئەڭ زىچ، بوشلۇق قالدۇرماي ۋە بىر-بىرىنى قىسىپ قويمىغان ھالەتتە ئورۇنلىشىشىنى ھاسىل قىلىدۇ. ئەگەر بۇ نىسبەتتە ئازىراقلا خاتالىق بولغان بولسا، دانچىلار ئارىسىدا بوشلۇق قالغان ياكى تىزىلىش قالايمىقانلاشقان بولاتتى. بۇ نىزام بىزگە ياراتقۇچىنىڭ «ئەلقەييۇم» (ھەممىنى باشقۇرۇپ تۇرغۇچى) سۈپىتىنى ۋە ھەر بىر زەررىنى مەلۇم بىر «مىزان» (تەڭپۇڭلۇق) بىلەن ياراتقانلىقىنى ئىسپاتلاپ بېرىدۇ.

 ئىنسان بەدىنىدىكى ئالتۇن نىسبەت بولسا تەۋھىدنىڭ يەنە بىر روشەن دەلىلىدۇر. بارماقلىرىمىزدىكى ئۈچ بوغۇم سۆڭىكىنىڭ ئۇزۇنلۇق نىسبىتىدىن تارتىپ، قولىمىز بىلەن بىلىكىمىز ئارىسىدىكى نىسبەتكىچە، ھەتتا يۈز قىسمىمىزدىكى ئەزالارنىڭ ئورۇنلىشىشىغىچە بولغان بارلىق ئۆلچەملەر ئاشۇ سېھىرلىك سانغا تۇتىشىدۇ. ئىنساننىڭ DNA زەنجىرىدىكى بىر تولۇق ئايلانمىنىڭ ئۇزۇنلۇقى بىلەن كەڭلىكىنىڭ نىسبىتىمۇ دەل ئالتۇن نىسبەت بويىچە لايىھەلەنگەن. بىر دانە كىچىك ئۆسۈملۈك بىلەن ئەڭ مۇرەككەپ يارىتىلغان ئىنساننىڭ ئوخشاش بىر ماتېماتىكىلىق فورمۇلا بويىچە يارىتىلىشى، پۈتكۈل مەۋجۇداتنىڭ لايىھەلىگۈچىسىنىڭ بىر ئىكەنلىكىنى، يەنى تەۋھىد ھەقىقىتىنى كۆرسىتىدۇ. ئەگەر كائىناتتا بىر قانچە ياراتقۇچى بولغان بولسا، بىز بۇنداق بىر تۇتاش سىستېما ۋە ئورتاق ماتېماتىكىلىق تىلنى كۆرەلمىگەن بولاتتۇق. 

ئالتۇن نىسبەتنىڭ مىكرو دۇنيادىن ماكرو دۇنياغا، يەنى چەكسىز كائىناتقا كېڭىيىشى كىشىنى تېخىمۇ ھەيران قالدۇرىدۇ. دېڭىز قىرغىقىدىكى بىر قۇلۇلىنىڭ ئىچكى ئەگرى سىزىقى بىلەن مىلياردلىغان يۇلتۇزنى ئۆز ئىچىگە ئالغان سامانيولى گالاكتىكىسىنىڭ ئايلانما شەكلى ئوخشاش بىر ماتېماتىكىلىق نىسبەتتە ھەرىكەت قىلىدۇ. بۇ شۇنى ئىسپاتلايدۇكى، ئەڭ كىچىك زەررىچىنى كىم ياراتقان بولسا، چەكسىز گالاكسىيلەرنىمۇ ئەشۇ ياراتقۇچى ياراتقان. بۇ بىر تۇتاش نىزام ماتېماتىكا تىلىدا سۆزلەيدىغان بىر «تەۋھىد ئايىتى» دۇر. كائىناتتىكى بۇ سىممېتىرىيە بىزگە ياراتقۇچىنىڭ چەكسىز ئىلمىنى، سەنئىتىنى ۋە ھەممىنى قاپلاپ تۇرغان بىرلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ. 

خۇلاسە قىلغاندا، فىبوناچچى سانلىرى ۋە ئالتۇن نىسبەت پەقەت بىر ماتېماتىكىلىق بايقاشلا ئەمەس، بەلكى ئاللاھ تائالانىڭ مەۋجۇدات بېتىگە پۈتكەن ئىلاھىي كودىدۇر. بۇ نىسبەت كائىناتنىڭ ھەر بىر بۇلۇڭ-پۇچقاقلىرىدا ئۆزىنى نامايەن قىلىش ئارقىلىق، ئىنساننى تاسادىپىيلىق پاتقىقىدىن قۇتقۇزۇپ، ھەقىقىي ئىمان ۋە تەۋھىد نۇرىغا باشلايدۇ. سانلارنىڭ بىر-بىرىگە ئەگىشىپ بىر نىزام ھاسىل قىلىشىغا ئوخشاش، بارلىق مەۋجۇداتمۇ بىرلا ياراتقۇچىنىڭ ئىرادىسىگە بويسۇنىدۇ. شۇڭا، ماتېماتىكىنى چوڭقۇر چۈشەنگەن كىشى ئەمەلىيەتتە كائىناتنىڭ ئورتاق تىلىنى ۋە شۇ تىلدا سۆزلەۋاتقان بىرلىك ھەقىقىتىنى چۈشەنگەن بولىدۇ.

ئاسىيە ئادىل

ياشا بالام، ئەمدى ساڭا غەم-قايغۇ يوق، 
ئاچمايدۇ قورسىقىڭ بالام تۇرىدۇ توق. 
تىنمايسەن ھەم بۇ بۇلغانغان ھاۋانى سەن،
 ئورايمىز سېنى پاكىز، ئاق رەخت بىلەن.

 تەگدى ساڭا دۈشمەن ئوقى ئاھ!
 جان بالام، يىغلىمايسەن، ئەمدى مەڭگۈ ئالغىن ئارام. 
ياشىغىن سەن جەننىتىڭدە قورقما بالام،
 جاسارىتىڭ دەيدۇ ماڭا، ياشا، داۋام.


ئەمەس

 مەنمۇ ئادەم، لېكىن مەن سىزدەك ئادەم ئەمەس.
 مەنمۇ بالا، لېكىن مەن سىزدەك بالا ئەمەس. 
مەنمۇ پۇقرا، لېكىن مەن سىزدەك يەرلىك ئەمەس.
 ئەركىنلىككە، لەيلەشكە قىلارمەن ھەۋەس. 
لېكىن مەن سىزدەك ھۆر ئەمەس.

(سەرخىللار 10- سىنىپ ئوقۇغۇچىسى)

نەۋبەتى

 (زاكىرجان ئابدۇلمەجىد تەييارلىغان)

 باغقا ئوخشۇتۇپ خىيال ئەت خوتەننى. 

كۆزۈڭگە تۇتىيا، خال ئەت خوتەننى. 

پەرىلەر سۆيسە ئەجەپ شىرىندۇر، 

ھۆرلەر لېۋىگە بال ئەت خوتەننى.

 چىھرىگە قوياش، كۆزلەرگە يۇلتۇز،

 يادەك قاشىگە ھىلال ئەت خوتەننى.

 چىقسا سەلكىنى، كېلۇر خۇش ھىدى،

 لەيلى بويىغا دال ئەت خوتەننى. 

قاندۇر بىھاجەت لالە يۈزىگە،

 قىزىللىق تەپكەن ئال ئەت خوتەننى

مەمتىمىن ئەلا 

 نۇرغۇن يىللار ئىلگىرى مەرھۇم كۈرەش كۈسەننىڭ شۋېتسىيەدىكى قەۋرىسىنى زىيارەت قىلدىم. بۇ بىر قەھرىتان قىش كۈنى ئىدى. ئاپتوۋۇزدىن چۈشۈپ قەۋرە بېشىغا بارغۇچە، ئىچ-ئىچىمدىن مۇزلاپ كەتتىم. قارنىڭ ئاستىدا جىممىدە بوپ قالغان ساناقسىز قەۋرىلەردىن ئۆتكۈچە، ئۆلۈم بىلەن نەقەدەر يېقىن ياشايدىغانلىقىمىزنى يەنە بىر قېتىم تەن ئالدىم. ھەتتا بۇ دۇنيا كۆزۈمگە چوڭ بىر قەۋرىستانلىقتەك، ئۇنىڭدا بىز ھاياتلىقىمىزنى ئىسپاتلاش ئۈچۈن، توختىماستىن پالاقشىپ يۈرۈيدىغاندەك كۆرۈنۈپ كەتتى. خۇددى ھەممىمىز ئاللىبۇرۇن قېزىلغان قەۋرىمىزدىن چىقىپ، يەر يۈزىدە بىر ھازا تىركىشىپ، يەنە قايتىدىن ئۇنىڭغا كىرىپ كېتىدىغاندەك... ئەتراپىمدىكى قەۋرىلەرگە قىزىقسىنىپ نەزەر سالدىم. ھەر بىر قەۋرىدىن ئېيتىپ تۈگەتكۈسىز بىر ئامالسىزلىق ۋە غېرىپلىق تۆكۈلۈپ تۇراتتى. بەزى قەۋرىلەر ئۇ قەدەر دەبدەبىدىلىك بېزەلگەنكى، ئۇلار ئۆلگۈچىنىڭ ئۆلگەندىن كېيىنمۇ بۇ ھەشەمەتلەردىن يەنىلا بەھرىمەن بولالايدىغانلىقىغا ئىشىنىدىغاندەك قىلاتتى. بولۇپمۇ، ئۇلار دەل مۇشۇ غېرىۋانىلىقنى يوشۇرۇش ئۈچۈن ئەتەي شۇنداق بېزەلگەندەكمۇ قىلاتتى. ئەمما، بۇ بېزەكلەر بۇ قەۋرىلەرنىڭ ئىچ-ئىچىدىن كۆتۈرۈلۈپ تۇرۇۋاتقان يالغۇزسىراشنى يوشۇرۇش تۈگۈل، ئۇنى تېخىمۇ ئېچىنىشلىق شەكىلدە ئاشكارا قىلاتتى. بۇ ھەيۋەت قەۋرىلەردىن چىقىپ تۇرىدىغىنى ئەمەلىيەتتە ئۇنىڭدىكى ئادەمنىڭ ھايات ۋاقتىدا كىم ئىكەنلىكىدىن كۆرە، ئۇنىڭ ئۈستىدىن غالىپ كەلگەن ئۆلۈمنىڭ قۇدرىتىنىڭ قانداقلىقى ئىدى. ھەر بىر قەۋرە ئالەمدىن ئۆتكەن بىر ھاياتلىقنى خاتىرىلەشلا ئەمەس، بەلكى يەنە بۇ ھاياتنىڭ قارشىسىدىكى ئۆلۈمنىڭ خاتىرىلىنىشى ئىدى. ئۇ ئادەمنى قوينىغا يۇتقان يوقلۇقنىڭ نامايىشى ئىدى. كۈرەش كۈسەننىڭ قەۋرىسى ئىچىگىرەك جايلاشقاچقا، ئۇزاق يول يۈرۈشكە توغرا كېلەتتى. ئاخىرى ئۇنىڭ قەۋرىسى ئالدىدا توختىدىم. بۇ ئاددىي ئەمما چىرايلىق بېزەلگەن قەۋرە ئىدى. مۇھىمى، ئۇ ۋەتىنىگە قايتالمىغان بىر ئۇيغۇرنىڭ—يەنى كېيىنكى ھاياتىنىڭ ھەر بىر دەقىقىسىدە دېگۈدەك ۋەتىنىگە تەلپۈنگەن، ئۇنىڭغا قايتىشقا غايىۋانە تەييارلىقتا تۇرغان بىر ئۇيغۇرنىڭ—قەۋرىسى ئىدى. تېخىمۇ مۇھىمى، ئۇ «كۈرەش ئۆلمەيدۇ» دېيەلىگەن ۋە ئىسمى كۈرەش بولغان بىر ئۇيغۇرنىڭ ئۆلگەنلىكىنىڭ ئىزناسى ئىدى. توساتتىن ئۇنى ئېلىپ كەتكەن ئۇ دۇنيا كۆز ئالدىمدا تاشلىنىپ تۇرۇۋاتقاندەك بىلىندى. خۇددى ئۇ دۇنيا بىلەن بۇ دۇنيا ئوتتۇرىسىدا پەرق يوقتەكلا بىلىنىپ كەتتى. بىرىمىز يەر ئۈستىدە ، يەنە بىرىمىز يەر ئاستىدا ئىدۇق. ئارىلىقىمىز بىر مېتىرمۇ كەلمەيتتى. ئۇ قەدەر يېقىن ئىدۇقكى، بىزنى پەقەت نېپىز بىر قەۋەت تۇپراقلا ئايرىپ تۇرۇۋاتقاندەك ئىدى. بۇ تۇپراق مۇسۇلمانغىمۇ، خرىستيانغىمۇ، يەھۇدىيغىمۇ ئوخشاش تۇپراق ئىدى. بۇ تۇپراق، مەيلى مۇسۇلمانلارنىڭ ئاللاھى، مەيلى خرىستىيانلارنىڭ خۇداسى ۋە مەيلى يەھۇدىيلارنىڭ يەھۋاسى ئىرادە قىلغاندەك، بىز كەلگەن ۋە بىز قايتىدىغان ئاشۇ تۇپراق ئىدى. كۆز ئالدىمدىكى بۇ قەۋرىدىكى كۈرەش كۈسەننىڭ روھى ھەق دەرگاھىغا يەتكەنىدى، ئەمما مېنىڭكى بولسا بۇ ئېزىتقۇ دۇنيانى ھېلىھەم دەرۋىشلەرچە كېزىپ يۈرەتتى. ئۇنىڭ كۆزى ۋەتىنىنىڭ ئاسمىنىدا كۆك بايراقنىڭ لەپىلدىگىنىنى كۆرەلمەي ئارماندا ئوچۇق كەتكەنىدى. مېنىڭ بولسا كۆزۈم ئوچۇق تۇرۇقلۇق ۋەتىنىمنى كۆرەلمەي ئارماندا ئىدى. ئۇنىڭ ئەمدى نەدە ئۆلىدىغانلىقىنى بىلىشىگە ھېچقانداق ئېھتىياج قالمىغانىدى. ئەمما مەن يېقىننىڭياقى تۇرۇپ-تۇرۇپ نەدە ۋە قانداق ئۆلىدىغانلىقىمنى قىياس قىلىدىغان بوپ قېلىۋاتاتتىم. كۆڭلۈمنى ئەڭ غەش قىلغىنى ئۇنىڭ روھىنىڭلا ئەمەس بەلكى تېنىنىڭمۇ سۈرگۈنلۈكى ئىدى. ئۇ ئۆزى تۇغۇلغان، ئۆزى ياشىغان، ئۆزى كۈرەش قىلغان ۋە جان بەرگەن ئاشۇ تۇپراققا قايتالمىدى. ئۇنىڭدا ياتالمىدى. بۇ ئۇنىڭ دۈشمىنىنىڭ ئۇنى جازالىشى ئىدى. بۇ ئۇنىڭ تېنىنى ئۇ قايتا قولغا كەلتۈرمەكچى بولغان ۋەتىنىنىڭ تۇپرىقىدىن ئەبەدى ئايرىۋېتىش ئىدى. ئۇنىڭ ئۈچۈن، بۇ ۋەتەن—پەقەت بۇ ۋەتەنلا—ئۇ پەخر بىلەن يۈرەلەيدىغان ۋە خاتىرجەم ئۆلەلەيدىغان تۇپراق ئىدى. ياكى ئۇ قارىماققا بىر قىسمەت ئىدى—بەندىچىلىكنىڭ قىسمىتى ئىدى. بۇ نەدە تۇغۇلىدىغانلىقىنى بىلەلمەيدىغان بەندىنىڭ نەدە ئۆلىدىغانلىقىنىمۇ بىلەلمەسلىكى ئىدى. شۇندىمۇ،ئۇ بۇنى بىلەلىسۇن-بىلەلمىسۇن، ئۇنىڭ تېنى ھەرقانداق تۇپراققا ئەمەس، بەلكى ئۇ ئاپىرىدە بولغان ئاشۇ تۇپراققا—تەكلىماكاننىڭ چوغدەك تەپتىدىن تىۋىغا كېلىپ، يېلىنجاپ تۇرىدىغان ئاشۇ تۇپراققا—قايتىشنى ئىزدەيتتى. ئۇنىڭغا مەڭگۈلۈك تارتىشاتتى. ئۇيغۇر ئۈچۈن، بۇ دۇنيادىكى مۇساپىرلىق ئۇنچە قورقۇنچلۇق ئەمەس؛قورقۇنچلۇقى، ياقا يۇرتلاردا جەسىدى قېلىشتۇر. بۇ ئۆلگەندىن كېيىنكى مۇساپىرلىقتۇر—ئۆلگەندىن كېيىن ياقا يۇرتلاردا قالىدىغان تەننىڭ مەڭگۈلۈك سەرسانلىقىدۇر. ئۇيغۇرلارنىڭ روھىيىتىنىڭ تېگىدە جەسەت ياقا يۇرتلاردا قالسا، روھ نام-نىشانسىزلىشىدۇ، دەيدىغان ئەنسىرەش بار. بۇ ئۇيغۇرلارنىڭ كىندىك قېنى تۆكۈلگەن تۇپراقداشلىرىنىڭ ئۇلار ئۆلگەندىن كېيىنكى روھىي پەرۋىشىدىن مەھرۇم قېلىشتۇر. بۇ مەھرۇم قېلىش شۇنىڭ ئۈچۈن قورقۇنچلۇقكى، ئۇنىڭدا ئۆلگەن تەن تۇپراقداشلارنىڭ روھىي پەرۋىشىدە بولمىسا، چىدىغۇسىز بېگانلىققا دۇچار بولىدۇ. يەنە بىر مەنىدىن، ۋەتەن ئۇلار تۇغۇلىدىغانلا ئەمەس، بەلكى ئۇلار ئۆلىدىغان دائىرىدۇر. بۇ دائىرىدىن ھەر ۋاقىت چىقىپ كېتىشكە بولمايدۇ. ياكى ئۇنىڭدىن چىقىپ كېتىش دائىرىسىزلىكنى—مەنسۇبىيەتسىزلىكنى—بىلدۈرىدۇ. ئۇ يوقلاشسىزلىقنى بىلدۈرىدۇ—ھېچكىمنىڭ ئۆزىنى يوقلىماسلىقىدىن كېلىپ چىقىدىغان مەڭگۈلۈك تاشلىۋېتىلىش—ئۇنتۇلۇش—قورقۇنچىدۇر. بۇنى مەن بۇنىڭدىن توققۇز يىل مۇقەددەم پالاۋدا گۇئانتانامودىن قويۇپ بېرىلگەن ئالتە ئۇيغۇر قېرىندىشىمىز بىلەن ئالتە ئاي بىللە بىللە ئىشلەش جەريانىدا مۇنداق بىر ئىشقا شاھىد بولۇش سەۋەبىدىن تېخىمۇ چوڭقۇر چۈشەندىم. بىر كۈنى پالاۋنىڭ پايتەختى كوروردا بۇ ئالتە قېرىندىشىمىز بىلەن پالاۋ ھۆكۈمەت رەھبەرلىرىنىڭ ئۇچرىشىشى بوپ ئۆتتى. ھۆكۈمەت خادىملىرىنىڭ مەقسىتى بۇ قېرىنداشلىرىمىزنىڭ كەلگۈسىنى قانداق ئورۇنلاشتۇرۇش ھەققىدە ئۇلارنىڭ پىكرىنى ئېپ باقماقچى ئىدى. پالاۋ ھۆكۈمىتىدىكى ھۆرمەتكە سازاۋەر ۋە پېشقەدەم بىر سېناتور ئالتە ئۇيغۇردىن گەپ ئارىلىقىدا مۇنداق بىر سوئالنى سوراپ قالدى: --ئەگەر ئۆلۈپ كەتسەڭلار، جەسىدىڭلارنىڭ پالاۋدا دەپن قىلىنىشىنى خالامسىلەر؟ مەن بۇ سوئالنى ئۇلارغا تەرجىمە قىلىپ بەردىم. ئەمما، ئۇلار دەماللىققا مەڭدەپ قالدى. مەن ئۇلارنى چۈشەنمەيۋاتقان چېغى دەپ، ئۇنى ئۇيغۇر تىلىغا ئۇدۇلمۇ ئۇدۇل تەرجىمە قىلماي، ئازراق ئىزاھلاپراق قايتا تەرجىمە قىلىپ بەردىم. ئۇلار بىر ھازا تۇرۇپ كەتكەندىن كېيىن، خۇددى ئىلگىرى مەھلىھەتلىشىۋالغاندەك بىرلا ئاۋازدا: --ياق. جەسىتىمىزنىڭ بۇنداق ياقا يۇرتتا قېلىشىنى ھەرگىز خالىمايمىز،--دېدى. ئۇلار جاۋاب بېرىۋاتقاندا، ئۇلارنىڭ كۆزىدىكى قەتئىيلىككە ئارىلىشىپ كەتكەن تىرەن ۋەھىمىنى ئېنىق كۆردۈم. ئۇلار ئۈچۈن، تىنچ ئوكياندىكى ئەڭ كىچىك ئارال دۆلەتلىرىدىن بىرى بولغان پالاۋدا ئۆلۈشلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭدا دەپن قىلىنىشمۇ ئوخشاشلا قورقۇنچلۇق ئىدى. ئۇلار ئۆزلىرىگە تونۇشلۇق يوقلۇققا يۈزلىنىشنى خالايتتىكى، ياقا يۇتلاردىكى ناتونۇش يوقلۇقلاردا نام-نىشانسىز قېلىشنى ھەرگىز خالىمايتتى. دېمەك، ئۆلۈمنىڭ ئۇ قەدەر پەرەز قىلغۇسىز بولۇشىغا قارىماي، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ دائىرىسى ئىچىدە ئۆلۈشنى خالايدۇ. بۇ ئارقىلىق ئۇلار ئۆلۈمنى دائىرىلىمەكچى بولىدۇ. ئۆز دائىرىسىدە ئۆلۈشنى تاللاش ئۆلۈمدىن كېيىنكى يوقلۇقنى ئىجتىمائىيلاشتۇرۇش ئۇرۇنۇشىدۇر—ئۇ ئادەمنىڭ چەكسىز يالغۇزسىرىماسلىقى ئۈچۈن، تۇپراقداشلىرىنىڭ ئۆزىنى يوقلاپ تۇرۇشىنى كۈتۈشىدۇر، گەرچە بۇ يوقلاپ تۇرۇشلار ئۇنىڭ روھىغا ئاداققى نۇقتىدا ھېچقانداق تەسەللى بېرەلمىسىمۇ. ئۇ ئادەمنىڭ ئۆلگەندىن ئۆزى چۆككەن يوقلۇقنى باشقىلارنىڭ بارلىقى ئارقىلىق ئىنكار قىلىشقا تىرىشىشتۇر. ئۇ ئادەمنىڭ ئۆلۈمنىڭ مۇتلەق ناتونۇشلۇقىنى تۇغۇلغان جاينىڭ ئۇنتۇلغۇسىز تونۇشلۇقى ئارقىلىق ئاجىزلىتىش تىرىشىشىدۇر. ئاخىرىدا، بۇ بىر ۋەتەنسىزنىڭ جەسىتىنىڭمۇ ۋەتەنسىز قېلىشىدىن ۋەھىمىگە چۈشىشىدۇر. بۇ ۋەتەنسىزلىكنىڭ ئۆلگەندىن كېيىنمۇ تۈگىمەيدىغان دەھشىتىدۇر. Comments 

(مۇخەممەس)

 زۇلھايات ئۆتكۈر 

 (مەزكۇر ماقالىدىن قىسقارتىپ يوللاندى)

 دىيارىمىزدىكى تارىم ۋادىسىدىن تېپىلغان 3000 يىل بۇرۇنقى دەۋرگە تەۋە بولغان ئارخېئولوگىيەلىك قېزىلمىلاردىن بايقالغان كىيىم كېچەكلەردىن تون، ئىشتان، قولقاپ، بەلۋاغ، ئۆتۈك ۋە كۆڭلەك قاتارلىقلار تۈرىنىڭ كۆپلىكى، تىكىلىشىنىڭ سىپتىلىقى ۋە نۇسخسىنىڭ ئالاھىدىلىكى بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. ئۇيغۇرلار ھەرقايسى جەمئىيەت تەرەققىياتىدا ئۆزىگە خاس كىيىم -كېچەك مەدەنىيىتى يارىتىپ كەلگەن خەلق بولۇپ، بۇنىڭ ئىچىدە خوتەن كېرىيە ئاياللىرىنىڭ پەرىجىسى ئەسىرلەر بويى چاقناپ كەلگەن، قويۇق بەدىئىي تۈس ئالغان تەۋەرۈكىمىزدۇر. پەرىجە ئادەتتە ئاياللارنىڭ ئۇزۇن كۆڭلىكىنىڭ ئۈستىگە كىيىلىدىغان ئالدى ئوچۇق تون بولۇپ، دۇخاۋا، كىمخاپ، تاۋار ، يىپەك قاتارلىق ماتېرىياللاردىن تىكىلىدۇ، پەقەتلا قارا رەڭدە بولىدۇ. كۆكرەك، يەڭ ۋە ئېتەكلىرىگە چەش رەڭلىك ئۈچلىك كەڭلىكتە زىغ زىق تۇتىلىدۇ. توي-تۆكۈن، ئۆلۈم –يېتىم ۋە مەرىكىلەردە كىيىلىدۇ ياكى قىممەتلىك سوۋغا قاتارىدا ھەدىيە قىلىنىدۇ. پەرىجىنىڭ ئۆز ئىچىگە ئالىدىغان مەنىسى چوڭقۇر بولۇپ، ئۇيغۇرلار تارىختىن بۇيان ئېتىقاد قىلغان دىن ۋە ئەقىدىلەر بىلەن مۇناسىۋەتلىك. بۇ ھەقتىكى قاراشلىرىمنى 1.» ئۈچلىك چۈشەنچىسى» 2. دەرەخ كۈلتۈ» گە ئاساسەن ئوتتۇرىغا قويماقچىمەن. 1.»ئۈچلۈك چۈشەنچىسى» تەبىئەت ئېتىقادىدىن شەكىللەنگەن چۈشەنچە بولۇپ،ئالەم كۆك، يەر-سۇ ۋە ئارىلىقتىكى دۇنيادىن شەكىللەنگەن دەيدىغان قاراش. كۆك-ئاق ، پارلاق دۇنيا، ، يەر-سۇ قارا رەڭ،قاراڭغۇ دۇنيا،ئىنسانلار ياشايدىغان يەريۈزى- ئارا دۇنيا ئاق ۋە قارا رەڭ دەپ سۈپەتلىنىدۇ. پەرىجە كىيگەندە ئاياللار چوقۇم بېشىغا ئۇزۇن ئاق لېچەك سېلىۋالىدۇ. ئۈستىگە قارا كۆرپىدىن تىكىلگەن كىچىك تەلپەك كىيىۋالىدۇ.بۇ خىل شەكىلدە ياسانغاندا ئاياللار تېخىمۇ جەزبىدار ۋە گۈزەل كۆرۈنىدۇ.ئاق لېچەك-كۆككە،پارلاق دۇنياغا، قارا پەرىجە-يەر-سۇ ، قاراڭغۇ دۇنياغا سىمۋول قىلىنىپ ،ئىنسانلارنىڭ بۇ ئىككى دۇنيانىڭ ئارىسىدىكى يەر يۈزىدە ياشايدىغانلىقىنى ئىپادىلەيدۇ. «دەرەخ كۈلتۈ» پەرىجىنىڭ كۆكرەك قىسمىدا ئوڭ ۋە سول تەرەپتە، يوپۇرماق شەكلىدە قىيىلغان 7 تال ياكى 9 تالدىن ئۇدۇل قىلىپ چەش رەڭلىك جىيەك تۇتىلىدۇ. بۇ جىيەكلەر دەرەخقە چوقۇنۇش ئېتىقادىنىڭ تەسىرىدىن كەلگەن بولۇپ، يىراقتىن قارىغاندا بۇ جىيەكلەرنى ئۆزئارا بىرلەشتۈرگەندە بىر دانە بۈك باراقسان ئۆسكەن دەرەخنى خاتىرلەتسە ، ئاق لېچەك سالغان، قارا پەرىجىلىك ئايال خۇددى ئورمان ئىچىدىن چىقىپ كېلىۋاتقان بوستان چاچلىق «دەرەخ مەلائىكى» غا ئوخشايدۇ. جىيەكلەرنىڭ سانىنىڭ 7 ياكى 9 تال بولۇشى ئەجداتلىرىمىزنىڭ خاسىيەتلىك سان ئەقىدىسىنىڭ ئەكس ئېتىشى بولۇپ، بۇ سانلار ئۇيغۇر مەدەنىيىتىنىڭ ھەر بىر دېتاللىرىدا نامايان بولۇپ تۇرىدۇ.

راھىلە كامال 

 مەن بۇ شىئېرىمنى ھۆرلۈك جەڭچىسى، ئاتاغلىق كومپوزىتور، ۋەتەن كۈيچىسى- مەرھۇم كۈرەش كۈسەن ئەپەندىم ۋاياتىنىڭ 20 يىللىقىدا ھۆرمەت بىلەن بېغىشلايمەن .

ناخشىلىرىڭىزنى سۆيۈپ ئاڭلايتتۇق، ئاڭلاپ يەنە قانمايتتۇق. سىز سۇمبۇل چېچىمنى كەستۈرمىگەن، دادامنىڭ يېرىنى ساتقۇزمىغان، سەنەم ماڭغان،غېرىب يانغان پارىزدا يوق، ئىستانبۇلدىمۇ يوق، رەيھان پۇرايدىغان تار كوچىنى چاقتۇرمىغان. سىز كۆزىمىزنى نۇرلاندۇرۇپ ئاتا ئانىمىزنى ئايرىمىغان، بىز سىزنىڭ ناخشىلىرىڭىز. كۈيىڭىزدە يىغلاتتى كۆزلەر ھاياجاندا يۈزلەر ئەمما سۈكۈتتە سۆزلەر. سىزنى كەتتى ،دىدى ئۆزگە بىر جەننەتكە يەتتى دىدى. لېكىن بىلمىدۇقكى، ھىجراندا قىلدەك تولغانغىنىڭىزنى سىز چەككەن رىيازەت، خۇسۇمەتلەرنى ئويغان دەپ سايرىغان دۇتتارىڭىزنى يۇلتۇزسىز ، ئايسىز سوغۇق تۈنلەرنى گەر بولسىدى دۇتتىرىڭىزنىڭ تىلى سىز ئۈچۈن قان يىغلاپ سۇنارىدى قىپقىزىل ئەتىر گۈللەرنى. سىز ئاشىق ئىدىڭىز تاڭغا، ساباغا، سىز مەشۇق ئىدىڭىز نۇرغا، ساباھقا، ئىزلىدىڭىز زەيتۇن چىشلەپ كەلگەن كەپتەرنى، قاتتىڭىز ئۆزىڭىزنى ھەم بۇ تۈگىمەس دەردلىك ناۋاغا. شىمالنىڭ بۇ ئارال دۆلىتى، پاراۋىنى ھەمدە سۆلىتى كۆڭلىڭىزگە بەرمىدى ئارام، قىلالمىدى ياكى سىزنى رام. ئۇھسىنىش، ھەسرەتلەر دەردلەردىن ئۆتۈپ تەگدى يۈرەككە، بۇ كەڭرى ئالەمدە نىچۈن ؟ ئەجەلنىڭ كۆزى چۈشمىدى سىزدىن بۆلەككە. يا رەببىم ھۆكمۈڭگە سوئال قويۇلماس كېلەمدۇق پانىيغا بىر كۈن ئۆلمەككە!؟ ئۇنتۇلدى كۆپ ئىشلار ئۆتكەندىن كېيىن ئۇنتۇلدى كۆپ ئىنسان يۈتكەندىن كېيىن. سىز ئۇنتۇلمىدىڭىز قەلبلەردىن كۆچمىدىڭىز يۇلتۇزلاردەك يېنىپ تۇردىڭىز، ئۆچمىدىڭىز. ناخشىڭىز، كۈيىڭىز ياڭراپ قالدى، كۈرەشچان روھىڭىز چاقناپ قالدى، سۆيگەنلىرىڭىز كۆزىنى ئەمەس يۈرىكىنى ياشلاپ قالدى. سىز تىككەن ئەركىنلىك كۆچىتى جانلاردا، قانلاردا ياشناپ قالدى. سىز ھاياتلىقىڭىزدا ۋەتەن سەھنىسىنى گۈلزار قىلغان، ياقا يۇرتلاردا ئۇيغۇر روھىنى ئاۋات قىلغان ، جەڭگىۋار كۈيىڭىزدە دۈشمەننى زار، زار قىلغان ئويغىتىپ قەلبلەرنى ئازات قىلغان. سىز بارغانلا يەرلەردە مەنا ھەم قىممەت تەرگەنسىز ئىشىنىمەنكى جەننەتتىمۇ يەنە بىزنى ئويلايسىز. سىز بارلىقىڭىزدا كۈيلىرىڭىزگە يىغلاتتىڭىز. سىز يوقلۇقىڭىزدا سېغىندۇرۇپ، ئەلىمىڭىزنى ئۆتۈلدۈرۈپ باغرىمىزنى تىلىم تىلىم تىلغاتتىڭىز.

 كائىنات دەپ ئاتىلىدىغان بۇ چەكسىز تەجرىبىخانا بىلەن قۇرئان كەرىم دەپ ئاتىلىدىغان بۇ مۇقەددەس كىتاب ئارىسىدا كىشىنى ھەيران قالدۇرىدىغان بىرماسلىق مۇناسىۋېتى بار. بىرى ئاللاھنىڭ «ياراتقان» ئايەتلىرى (تەبىئەت قانۇنىيەتلىرى)، يەنە بىرى بولسا ئاللاھنىڭ «نازىل قىلغان» ئايەتلىرى (قۇرئان). ئەگەر بىز بىر دەم جىمجىت ئولتۇرۇپ، زامانىۋى فىزىكىنىڭ ئەڭ چوڭ بايقاشلىرىنى قۇرئان ئايەتلەرى بىلەن سېلىشتۇرۇپ كۆرسەك، تەپەككۇر قىلىدىغان بىر ئەقىل ئۈچۈن قايىل بولماسلىق مۇمكىن ئەمەس. ئۇنداق بولسا، بۇ ئىككى ھەقىقەتنىڭ مۇناسىۋېتىگە دېققەت قىلىپ باقايلى: 

1. كائىناتنىڭ يارىلىشى: يەككە نۇقتا ۋە چوڭ پارتلاش
 ئايەت: «كاپىرلار بىلمەمدۇكى، ئاسمانلار بىلەن زېمىن بىر ـ بىرىگە تۇتاش ئىدى، بىز ئۇلارنى ئايرىۋەتتۇق، ھەر بىر تىرىك نەرسىنى سۇدىن ياراتتۇق، ئۇلار ئىشەنمەمدۇ؟» مەنبە: ئەنبىيا سۈرىسى، 30-ئايەت.
 ئىلىم-پەن نۇقتىسىدىن ئىزاھات: 1920-يىللارغىچە پۈتۈن دۇنيا ئالىملىرى (ھەتتا ئېينىشتېيىنمۇ) «كائىنات ئەزەلدىن بار، ئۇنىڭ باشلىنىشى يوق، ئۇ مۇقىم» دەپ قارايتتى. ئەمما كېيىن ئوتتۇرىغا چىققان ۋە بۈگۈنكى كۈندە پۈتۈن ئىلىم دۇنياسى ئېتىراپ قىلغان «بۈيۈك پارتلاش» نەزەرىيەسى شۇنى ئىسپاتلىدىكى: پۈتكۈل كائىنات بىر زامانلاردا تەسەۋۋۇر قىلغۇسىز دەرىجىدە زىچ، قىزىق بىر پۈتۈن «يەككە نۇقتا» ئىدى. كېيىن غايەت زور پارتلاش يۈز بېرىپ، ماكان، زامان ۋە ماددىلار بىر-بىرىدىن ئايرىلدى. ئايەتتىكى «بىر-بىرىگە تۇتاش ئىدى، بىز ئۇلارنى ئايرىۋەتتۇق» (ئەرەبچە: رتقا ففتقناھما) دېگەن ئىپادە، ماددىلارنىڭ بىر پۈتۈن گەۋدىدىن ئايرىلىپ كېڭىيىش جەريانىنى فىزىكىلىق نۇقتىدىن ئىنتايىن دەل ۋە جايىدا تەسۋىرلەپ بەرگەن.

 ئايەت: «بىز ئاسماننى (قۇدرىتىمىز بىلەن) بەرپا قىلدۇق، بىز ھەقىقەتەن (ئۇنى) كېڭەيتكۈچىمىز.» مەنبە:زارىيات سۈرىسى، 47-ئايەت.

 ئىلىم-پەن نۇقتىسىدىن ئىزاھات: 1929-يىلى ئامېرىكىلىق ئاسترونوم ئەدۋىن خاببىل تېلېسكوپ ئارقىلىق كۆزىتىش ئېلىپ بېرىپ، بىر ھەيران قالارلىق ھادىسىنى بايقىدى: گالاكسى( يۇلتۇز تۈركۈملىرى) بىزدىن ۋە بىر-بىرىدىن توختىماي يىراقلاشماقتا. يەنى خۇددى پۈۋلەنگەن شارنىڭ يۈزىدىكى نۇقتىلارنىڭ شار يوغانغانچە بىر-بىرىدىن يىراقلاشقىنىغا ئوخشاش، كائىنات توختىماي كېڭىيىۋاتاتتى. ئايەتتە ئىشلىتىلگەن «كېڭەيتكۈچىمىز» (لموسعون) سۆزى بىر قېتىملىق ئىش-ھەرىكەتنى ئەمەس، بەلكى ئۈزلۈكسىز داۋاملىشىۋاتقان ھەرىكەتنى بىلدۈرىدۇ. 7-ئەسىردە تېلېسكوپ تۈگۈل، ئاددىي لىنزمۇ يوق بىر دەۋردە ئالەمنىڭ ئىزچىل كېڭىيىۋاتقانلىقىنى بايان قىلىش پەقەت كائىناتنى ياراتقان زاتنىڭلا سۆزى بولالايدۇ.

 ئايەت: «... بىز تۆمۈرنى چۈشۈردۇق، ئۇنىڭدا كۈچ ـ قۇۋۋەت ۋە كىشىلەر ئۈچۈن نۇرغۇن مەنپەئەتلەر بار...» مەنبە: ھەديد سۈرىسى، 25-ئايەت. 

ئىلىم-پەن نۇقتىسىدىن ئىزاھات: زامانىۋى ئاسترونومىيە ۋە خىمىيە بىزگە شۇنى ئۇقتۇرىدۇكى، يەر شارىمىز تۆمۈرنى ئۆزلۈكىدىن پايدا قىلالمايدۇ. ھەتتا قۇياشىمىزنىڭ ھارارىتىمۇ تۆمۈر ئېلېمېنتىنى ياساپ چىقىشقا يەتمەيدۇ. تۆمۈر پەقەت قۇياشتىن نەچچە يۈز ھەسسە چوڭ بولغان غايەت زور يۇلتۇزلارنىڭ ئۆمرىنىڭ ئاخىرىدا يۈز بېرىدىغان غايەت زور پارتلاش ( دەرىجىدىن تاشقىرى يېڭى يۇلتۇز پارتلىشى) نەتىجىسىدىلا بارلىققا كېلىدۇ. ئاندىن بۇ تۆمۈر پارچىلىرى مېتېئورىت تاشلىرى شەكلىدە ئالەم بوشلۇقىدا كېزىپ يۈرۈپ، يەر شارىغا كېلىپ چۈشكەن. قۇرئاندا تۆمۈر ئۈچۈن «ياراتتۇق» دېگەن سۆز ئىشلىتىلمەستىن، بەلكى دەل ئىلىم-پەن بايقىغاندەك «چۈشۈردۇق» (ئەنزەلنا) سۆزىنىڭ ئىشلىتىلىشى كىشىنى ھەقىقەتەنمۇ ئويغا سالىدۇ.

 ئايەت: «...پەرۋەردىگارىڭنىڭ دەرگاھىدىكى بىر كۈن سىلەرنىڭ ھېسابىڭلاردىكى مىڭ يىلغا تەڭدۇر.» مەنبە: ھەج سۈرىسى، 47-ئايەت.

 ئىلىم-پەن نۇقتىسىدىن ئىزاھات: ئالبېرت ئېينىشتېيىن 1905-يىلى ئۆزىنىڭ «نىسپىيلىك نەزەرىيەسى» نى ئېلان قىلغانغا قەدەر، ئىنسانلار ۋاقىتنى كائىناتنىڭ ھەممە يېرىدە ئوخشاش ئۆتىدىغان مۇتلەق بىر نەرسە دەپ ئويلايتتى. ئەمما نىسپىيلىك نەزەرىيەسى ۋاقىتنىڭ سۈرئەت ۋە تارتىش كۈچىگە قاراپ ئۆزگىرىدىغانلىقىنى ئىسپاتلىدى. يەنى ۋاقىت نىسپىيدۇر. ئايەتتىكى ۋاقىتنىڭ ئىنسان ھېسابىدا باشقا، ئاللاھنىڭ دەرگاھىدا (يەنى باشقا بىر ماكان-زامان ئۆلچىمىدە) باشقا بولىدىغانلىقىنى بايان قىلىشى، 14 ئەسىر ئىلگىرىلا ۋاقىتنىڭ مۇتلەق ئەمەسلىكىنى، كۆزەتكۈچى ۋە ماكانغا قاراپ ئۆزگىرىدىغانلىقىنى ئىنسانىيەتكە جاكارلىغانلىقتۇر. 

 ئايەت: «ئاللاھ كېچە بىلەن كۈندۈزنى، كۈن بىلەن ئاينى ياراتتى، (كۈن بىلەن ئاينىڭ) ھەر بىرى بىر پەلەكتە ئۈزۈپ يۈرىدۇ.» مەنبە: ئەنبىيا سۈرىسى، 33-ئايەت.

 ئىلىم-پەن نۇقتىسىدىن ئىزاھات: قەدىمكى دەۋردىكى كىشىلەر قۇياشنى ئاسمان گۈمبىزىگە قېقىلغان بىر چىراغ دەپ ئويلايتتى. كېيىنكىلەر بولسا قۇياش تۇرىدۇ، يەر شارى ئۇنى ئايلىنىدۇ دەپ ئويلىدى. ئەمما بۈگۈنكى زامانىۋى ئاسترونومىيە شۇنى ئىسپاتلىدىكى: پەقەت ئاي ۋە يەر شارىلا ئەمەس، بەلكى قۇياشمۇ ئۆز ئوربىتىسى بىلەن سامانيولى سىستېمىسىنىڭ مەركىزىنى چۆرىدەپ، سېكۇنتىغا 200 كىلومېتىردىن ئارتۇق سۈرئەت بىلەن «ئۇچۇپ» مېڭىۋاتىدۇ. تېخىمۇ گۈزەل يېرى، ئايەتتىكى «ئۈزۈپ يۈرىدۇ» (يەسبەھۇن) سۆزىدۇر. بۇ سۆز بىر جىسىمنىڭ بوشلۇقتا ياكى سۇيۇقلۇقتا سىرتنىڭ كۈچىسىز، ئۆز ئېنېرگىيەسى بىلەن تەبىئىي، سىلىق ھەرىكەت قىلىشىنى كۆرسىتىدۇ. بوشلۇقتىكى يۇلتۇز ۋە سەييارىلەرنىڭ ھەرىكىتىنى بۇنىڭدىنمۇ مۇكەممەل تەسۋىرلەيدىغان باشقا بىر فىزىكىلىق ئاتالغۇ تېپىش تەس. 

 ھۆرمەتلىك قېرىندىشىم، ئەمدى بىر ئاز توختاپ، چوڭقۇر پىكىر يۈرگۈزۈپ باقايلى. ئىنسانىيەت تېلېسكوپ، مىكروسكوپ، سۈنئىي ھەمراھلار ۋە نەچچە مىڭلىغان ئالىملارنىڭ ئەسىرلەر بويى قىلغان جاپالىق تەتقىقاتلىرى نەتىجىسىدە يېتىپ كەلگەن بۇ مۇرەككەپ فىزىكىلىق ھەقىقەتلەر، قانداق بولۇپ ھېچقانداق تېخنىكىسى يوق بىر چۆلدە، ئوقۇش-يېزىشنى بىلمەيدىغان بىر پەيغەمبەرنىڭ تىلىدىن شۇنچىلىك ئېنىق، شۇنچىلىك ئىخچام بايان قىلىنىپ قالىدۇ؟ بۇنى بىر «تاسادىپىيلىق» دەپ چۈشەندۈرۈشكە ئەقىل يول قويامدۇ؟ فىزىكا بىزگە تەبىئەتنىڭ قانداق ئىشلەيدىغانلىقىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ، ئەمما قۇرئان بىزگە تەبىئەتنى كىمنىڭ، نېمە مەقسەتتە شۇنداق قىلىپ ياراتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. ئىلىم-پەن كائىناتنىڭ مېخانىكىسىنى چۈشەندۈرسە، قۇرئان ئۇنىڭ پەلسەپىسى ۋە روھىنى بايان قىلىدۇ. شۇڭا بىز مۇقەررەر ھالدا شۇ يەكۈنگە كېلىمىزكى: كائىناتنىڭ فىزىكىلىق قانۇنىيەتلىرىنى يازغان زات بىلەن، قۇرئاننىڭ ئايەتلىرىنى نازىل قىلغان زات — ئوخشاش بىر زاتتۇر.قۇرئاننى ئىلىم-پەن ئارقىلىق سىناشنىڭ ئورنىغا، ئىلىم-پەن ئارقىلىق قۇرئاننىڭ ئاللاھنىڭ ھەق سۆزى ئىكەنلىكىنى قايتا-قايتا تونۇپ يېتەلەيمىز. چۈنكى ھەقىقەت بىردۇر، ئۇ پەقەت ئوخشىمىغان تىللاردا (بىرى تەبىئەت تىلىدا، يەنە بىرى ۋەھىي تىلىدا) ئۆزىنى نامايان قىلماقتا. سەنمۇ شۇنداق ھېس قىلمىدىڭمۇ؟

 قۇرئان كەرىم بىر دىنىي كىتاب بولۇپلا قالماستىن، بەلكى زامان ۋە ماكاننىڭ چەكلىمىسىدىن ھالقىغان، ھەر قانداق دەۋردە ئۆزىنىڭ مۆجىزىلىكىنى يېڭىدىن ئىسپاتلاپ تۇرىدىغان بىر ھەقىقەت خەزىنىسىدۇر. قۇرئاننىڭ زامانىۋى پەن-تېخنىكا ۋە ئەقىل سۈزگۈچىدىن ئۆتكەن يەتتە چوڭ مۆجىزىسى ۋە ئۇلارنىڭ ئايەتلەردىكى دەلىللىرى تۆۋەندىكىچە:

 قۇرئان كەرىم نازىل بولغان كۈنىدىن باشلاپ پۈتۈن ئىنسانىيەتكە خىرىس قىلىپ، ئۇنىڭغا ئوخشاش بىرەر سۈرە كەلتۈرۈشكە دەۋەت قىلغان. 14 ئەسىردىن بىرى دۇنيادىكى ئەڭ ئۇستا ئەدىبلەر ۋە شائىرلارمۇ قۇرئاننىڭ سۆز قۇرۇلمىسىغا ۋە تىل گۈزەللىكىگە تەڭ كېلىدىغان بىرەر پارچە تېكىستنى ئوتتۇرىغا چىقىرالمىدى. ئۇنىڭ ئۇسلۇبى ئۆزىگە خاس بىر ئىلاھىي رېتىمغا ئىگە. قۇرئاندىكى دەلىل: «ئېيتقىنكى، ئەگەر ئىنسانلار ۋە جىنلار مۇشۇ قۇرئاننىڭ ئوخشىشىنى كەلتۈرۈش ئۈچۈن يىغىلىپ، بىر - بىرىگە ياردەم بەرگەن تەقدىردىمۇ، ئۇنىڭ ئوخشىشىنى ئەلۋەتتە كەلتۈرەلمەيدۇ.» (ئىسرا سۈرىسى، 88-ئايەت)

 قەدىمكى مىسىرنىڭ ھىيېروگلىف يېزىقى 19-ئەسىردە يېشىلمىگۈچە، مىسىر ھۆكۈمرانلىرىنىڭ ھەممىسىلا «پىرەۋن» دەپ ئاتالمايدىغانلىقى نامەلۇم ئىدى. قۇرئان 1400 يىل ئىلگىرى يۈسۈپ ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىكى ھۆكۈمراننى «پادىشاھ»، مۇسا ئەلەيھىسسالام دەۋرىدىكىنى ئاندىن «پىرەۋن» دەپ ئاتاش ئارقىلىق تارىخىي بىر مۆجىزىنى كۆرسەتكەن. قۇرئاندىكى دەلىل: «پادىشاھ (مەلىك) ئېيتتى: <ئۇنى مېنىڭ ئالدىمغا ئېلىپ كېلىڭلار...>» (يۈسۈپ سۈرىسى، 50-ئايەت) (بۇ يەردە مۇسا ئەلەيھىسسالام قىسسىسىدىكىدەك «پىرەۋن» سۆزى ئەمەس، بەلكى تارىخىي ئارقا كۆرۈنۈشكە ئۇيغۇن ھالدا دەل «پادىشاھ» سۆزى ئىشلىتىلگەن.)

 زامانىۋى ئىلىم-پەن يېقىنقى ئەسىرلەردە بايقىغان نۇرغۇن ھەقىقەتلەر قۇرئاندا مىڭ يىللار ئىلگىرىلا تەسۋىرلەنگەن. تۆمۈرنىڭ يەر شارىدا يارالماي ئالەم بوشلۇقىدىن چۈشكەنلىكى، ئىككى دېڭىز سۈيىنىڭ بىر-بىرىگە ئارىلىشىپ كەتمەسلىكى ۋە كائىناتنىڭ توختىماي كېڭىيىۋاتقانلىقى بۇنىڭغا ئەڭ روشەن مىسالدۇر. كائىناتنىڭ كېڭىيىشى: «بىز ئاسماننى (قۇدرىتىمىز بىلەن) بەرپا قىلدۇق، بىز ھەقىقەتەن (ئۇنى) كېڭەيتكۈچىمىز.» (زارىيات سۈرىسى، 47-ئايەت) دېڭىزلارنىڭ ئارىلىشىپ كەتمەسلىكى: «ئاللاھ ئىككى دېڭىزنى تۇتاشتۇردى، ئارىسىدا توساق بولغانلىقتىن، ئىككىسى بىر ـ بىرىگە ئارىلىشىپ كەتمەيدۇ.» (رەھمان سۈرىسى، 19-، 20-ئايەتلەر) تۆمۈرنىڭ چۈشۈشى: «بىز تۆمۈرنى چۈشۈردۇق، ئۇنىڭدا كۈچ ـ قۇۋۋەت ۋە كىشىلەر ئۈچۈن نۇرغۇن مەنپەئەتلەر بار.» (ھەديد سۈرىسى، 25-ئايەت) 

 قۇرئاندىكى سۆزلەرنىڭ تەكرارلىنىش قېتىم سانىدا ئادەتتىن تاشقىرى بىر ماتېماتىكىلىق سىستېما بار. مەسىلەن، «دۇنيا» سۆزى بىلەن «ئاخىرەت» سۆزى ئوخشاشلا 115 قېتىم تەكرارلانغان. تېخىمۇ ھەيران قالارلىقى، «دېڭىز» ۋە «قۇرۇقلۇق» سۆزلىرىنىڭ تەكرارلىنىش نىسبىتى يەر شارىدىكى سۇ ۋە قۇرۇقلۇقنىڭ جۇغراپىيەلىك نىسبىتى (71.1% سۇ، 28.9% قۇرۇقلۇق) بىلەن بىر-بىرىگە دەل كېلىدۇ. بۇنداق بىر تەڭپۇڭلۇق ھەر بىر نەرسىنىڭ ئېنىق بىر ئۆلچەم بىلەن يارىتىلغانلىقىنىڭ دەلىلىدۇر. قۇرئاندىكى دەلىل: «بىز ھەر بىر نەرسىنى (مەلۇم) ئۆلچەم بىلەن ياراتتۇق.» (قەمەر سۈرىسى، 49-ئايەت) «ئاللاھ ھەر بىر نەرسىنى سانى بىلەن بىلىپ تۇرىدۇ.» (جىن سۈرىسى، 28-ئايەت)

 قۇرئان تېخى يۈز بەرمىگەن ئىشلارنى خەۋەر بېرىپ، كېيىن شۇلارنىڭ دەل جايىدا چىقىشى بىلەن ئۆزىنىڭ ھەقىقىي ئىكەنلىكىنى ئىسپاتلىغان. مەسىلەن، رۇم ئىمپېرىيەسى پارسلار تەرىپىدىن ئەڭ ئېغىر مەغلۇبىيەتكە ئۇچرىغاندا، قۇرئان ئۇلارنىڭ بىر قانچە يىل ئىچىدە قايتا غەلىبە قىلىدىغانلىقىنى ئالدىن ئېيتقان. قۇرئاندىكى دەلىل: «رۇملار (ئەرەب يېرىم ئارىلىغا) ئەڭ يېقىن جايدا مەغلۇپ قىلىندى، ئۇلار مەغلۇپ بولغاندىن كېيىن، بىر نەچچە يىل ئىچىدە چوقۇم غەلىبە قىلىدۇ.» (رۇم سۈرىسى، 2-، 3-، 4-ئايەتلەر)

 دۇنيادىكى بارلىق قەدىمكى كىتابلار يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن ئۆزگىرىپ كەتكەن ياكى نۇرغۇن نۇسخىلىرى بارلىققا كەلگەن. ئەمما قۇرئان كەرىم نازىل بولغاندىن تارتىپ بۈگۈنگىچە بىر ھەرپمۇ ئۆزگەرمەي ساقلانغان بىردىنبىر كىتابتۇر. مىليونلىغان ئىنساننىڭ ئۇنى باش-ئاخىرىغىچە يادلىۋېلىشى ئۇنى قوغدايدىغان ئەڭ چوڭ سىستېمىلاردىن بىرىدۇر. قۇرئاندىكى دەلىل: «شەك - شۈبھىسىزكى، قۇرئاننى بىز نازىل قىلدۇق، ئۇنى جەزمەن بىز ساقلايمىز.» (ھىجىر سۈرىسى، 9-ئايەت)

 قۇرئاننىڭ ئەڭ چوڭ مۆجىزىلىرىدىن بىرى ئۇنىڭ ئىنسان روھىيىتىگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىدۇر. مەيلى ئەرەبچە بىلسۇن ياكى بىلمىسۇن، قۇرئان تىلاۋىتىنى ئاڭلىغان كىشىنىڭ قەلبىدە بىر خىل تەسەللىي ۋە ئۈمىد پەيدا بولىدۇ. قۇرئاندىكى دەلىل: «ئۇلار ئىمان ئېيتقانلاردۇر، ئاللاھنى ياد ئېتىش بىلەن كۆڭۈللىرى ئارام تاپىدىغانلاردۇر. بىلىڭلاركى، كۆڭۈللەر ئاللاھنى ياد ئېتىش بىلەن ئارام تاپىدۇ.» (رەئد سۈرىسى، 28-ئايەت) «بىز مۆمىنلەرگە شىپا ۋە رەھمەت بولىدىغان قۇرئاننى نازىل قىلىمىز.» (ئىسرا سۈرىسى، 82-ئايەت)

تاھىر ھامۇت ئىزگىل 

قىزىل ۋە ئاقلار ،

 مېنى كېكەچ دەپ قالدى. 

قۇچاقلىغۇم كەلدى.

پۇراپ باقمىدىم. 

مەجرۇھ سېپىلنىڭ تېنىدىن تىل ئۈنۈپ چىقىپتۇ، 

دېڭىزغا سوزۇلۇپ-سوزۇلۇپ، 

سەرسان دولقۇننى تېتىپ باقماقچىدەك. 

ساھىل ۋە يوللار، 

مېنى گاس دەپ قالدى. 

نېمانچە جىق سۇ، 

سانسىز پۇتلار دەسسەپ تۇرمىسا، 

پولات ئاسمان بېسىپ تۇرمىسا،

 دەرد-ھەسرەتلەر سۆيۈپ تۇرمىسا،

 تېشىپ كېتىدىغان.

يەنە بېشىمغا قونغان چايكا. 

 تۇغ ۋە بايراقلار، 

مېنى ئەما دەپ قالدى. 

تاكسىم مايدانىغا ياتقۇزۇلغان كىچىك كېسەك.

 مېنى كۆرمەيدۇ دەپ چاقناپ سالغان ئەينەك. 

ئىگىسىدىن قۇتۇلغان تەڭگە. 

بېشى بىلەن ماڭىدىغانلار.

 مېنىڭ شۇنچە پەرۋا قىلغىنىم زادى يەتمىدى! 

 بازار ۋە كوچىلار، 

مېنى چولاق دەپ قالدى.

 ئۇنى گۈزەل دېگەنلەر يىراقتا.

 قىستا-قىستاڭ.

 بېشى قايغان قىزلار. 

شەيتان سودىگەرلەر.

ئىگىز-پەس. سوۋغىلارنى ئاغزىمغا سالدىم.

 قارلىغاچ كۆرمىدىم.

 كوچىنىڭ بېشى يوق، 

مەن بىلەن كارى ھەم يوق. 

 مۇنار ۋە ھەيكەللەر، 

مېنى توكۇر دەپ قالدى. 

سۇلتان ئەھمەت جامەسىنىڭ تاش بوسۇغىسى، 

پۇتۇمغا مۇستەھكەم تەگدى.

تۇتۇپ باقمىدىم. 

ئەي گۈلدۈرمامىلىق يامغۇرنى ساختىپەزلىكتە ئەيىپلەيدىغانلار،

 مەن بارا-بارا قورۇنۇپ قالدىم.

تەنھالىقىم يەتتى.

 ناننىڭ بىر پارچىسىدەك،

 مۇزنىڭ بىر پارچىسىدەك،

 تاشنىڭ بىر پارچىسىدەك، 

مېنىڭ ھېس قىلغىنىم ئىستانبۇلنىڭ بىرلا پارچىسى.

 2015-يىل 8-ماي،ئىستانبۇل

ئەلانۇر 

 ئىلى
سىيرىلىسەن يېشىل تاغلاردىن،

 ئىھ پۇرايسەن بوستانلىقلاردىن .

 نە ئۈچۈندۇر سىقىلدى يۈرەك، 

 غىرىپلىقتىن ئاچتىممەن پورەك.

 ئېسىلىۋالدىم قاناتلىرىمغا،


چاقناپ كەتتىم ئاجىز بىر نۇردەك.

 يوغان بىر قول سىقتىكى مېنى ،


چىقتىم ئاران چىش پاستىسىدەك.

 ئاپتۇبۇس چاقى
ئىلى تامان ئايلاندى نۇردەك.

 چۆكۈپ كەتتىم سايرام كۆلىگە، 

 سەھەردىكى غۇۋا يورۇقلۇق

 ئوخشاپ كەتتى مېنىڭ قەلبىمگە.

 ئاڭلىسام ...

 سايرام كۆلىنىڭ
تېگىدىمۇ بىر يول بار ئىمىش. 

تالاي ماشىنا، تالاي ئادەملەر

 بېلىق كەبى شۇڭغۇپ سايرامغا

 مەنزىلىگە كېتىپ بارارمىش...

سۈكۈت سۈرەر  مەردانە تاغلار ،


قىيالاردا قەھىرلىك سىما .


تاشنى يېرىپ چىققان قارىغاينىڭ،

 تىك قامىتى ئۆتكۈر مۇئەمما. 

ئىلى تاغلىرى

 يۈرىكىدە تىمتاس ھاياجان

 پېتىپ قالدى ئۇيقۇغا قاچان ؟

 ئىلى دەرياسى


ئېقىپ تۇرار يەنىلا ياپياش.

 لەۋلىرىنى گەزلەر باغلاپتۇ،

 پايانىدا دولقۇنلار چاڭقاش.

 يىراق - يىراق تۇمانلىق تاغلار


يايلاقلارنىڭ كۆزلىرىدە نەم.

 ھەسرەت سۆزلەر ئېقىپ ئېقىنلار، 

 زۈمرەت سۈيى مېنىڭ قەسىدەم.

 زاھىر ئابدۇراخمان 

 مېتىئورىت ئەمەسسەن ياكى بىلەي تاش، ئىددەت تۇتۇپ تۇرغان چوكاندەك، بۇ تېنىمنىڭ نەم ئىچكىرىسىدە ھاياتىمغا قازىسەن خەندەك. سېنىڭ قېتىش تارىخىڭ رىسالەمگە پۈتۈلگەن ئەمەس. سەن غېمىمنىڭ جەۋھىرى بەلكى بۇ ئۆتۈمگە قىپقالغان ھەۋەس. گۈل ئىچىدە ئېچىلغاندەك، گۈلتاش ئىچىدە ئېچىلغان تاشسەن. تاشتەك قاتتىم، تاشتەك ئۇۋۇلدۇم سەن ئۇيۇغان بىر تېمىم ياشسەن. مەڭگۈ تاشتەك تۇرىسەن مەغرۇر، قان دەرياسى ئاققان ئىچىمدە. قىر- چاپ قىلىپ ئۆتتى بىر سانغۇن، بىر ئەل جەڭدە بولدى رەسىدە. تاش قوراللار دەۋرىدىن تارتىپ، سىلىقلاندىڭ، يوقاپ كەتمىدىڭ. دىمىقىمدا نامەلۇم ھىدىڭ. بەش تاش ئويناپ ھېرىپ كەتتى قىز، قاش تاش كولاپ قېرىپ كەتتى ئەر، سەن خوتەنلىك قاشتېشى كەبى تالاي دەردلەر كەچمەكچى ئىدىڭ. سەن بىر كۈندە قاتقان ئەمەسسەن، دوپپا كەيگەن مىڭ يىللىق ھىجران ئالماس كەبى قاتۇرغان سېنى. ساڭا يامغۇر تامچىماس، تامچىپ تۇرار بىر ئەرنىڭ قېنى. كەئىبە تېشى، تۈگمەن تېشى، سالغا تېشى، تاش ئىچىگە تۆرەلگەن ئۇيغۇر. تاش يوللارغا بەختىنى يېيىپ، تاشتا يەنجىپ ئۆلتۈرگەن ئۇيغۇر. دوختۇر «تاش» دېدى، ئىچىمدىكى قاتتىق جىسىمنى تاشتەك قېتىپ قالدىم بىر ھازا، ئاچقۇم كەلدى ئۆتۈمگە ھازا، بىراۋ دېدى: بۇ تەقدىر، قازا... ئۆتتىكى تاش رىئاللىقنىڭ بىر پارچىسىدۇر، ئۇ ۋەتەننىڭ ئارخىپىدىكى سۆز ئىچىگە چۆككەن شائىرنىڭ

 دېيەلمىگەن بىر جۈملە سۆزى. يا ئوۋچىغا مەيۈس تىكىلگەن

 قاپقاندىكى ئاھۇنىڭ كۆزى. مەنچاناقتىن چىقتى بىر تال تاش، 

بەرق ئۇردى قىساس غۇنچىسى. تاشتىن پۈتكەن مەغرۇر سېپىلدىن

 ياغار تەنگە خەنجەرنىڭ بىسى.

 تاش رەستىگە چىقىپ بىر نۆۋەت،

 ئوغلۇمنىڭمۇ قۇرۇپتۇ ئېسى. تەكلىماكان چۆللىرىدىكى 

 تاش بولۇشقا ئىشەنگەن قۇملار 

توزۇپ تۇرار قاقشال توغراققا. تۆگىلەرنىڭ پەرۋاسىزلىقى

*  مەرھۇم غوجىمۇھەممەت مۇھەممەت *

 زور بەدەل تۆلەر دىل ئەسلەشكە بىر رەت، 

ئۇنىڭ شاپ بۇرۇتىنى تولغاشلىرىنى.

 ئۇنتۇشچۈن بىر ئۆمۈر قىينىلار ئادەم، 

ئۇنىڭ كۆك يالقۇنلۇق چوڭقۇر كۆزىنى. 

 رەستىنى تىترىتىپ كېلەر ئۇ گۈس گۈس،

 ئۆلگىلى ماڭغاندەك ئۆلتۈرگىلى ھەم. 

كۆڭلىكى ۋەرت - ۋەرت يىرتىلىپ تۇرار،

 چىڭقالغان بەستىگە چىدالماي ھەردەم. 

سەن كىم دەپ سوراشقا بولمايدۇ ئەسلا، 

ئۇنىڭچۈن ئانا يەر بېرىدۇ جاۋاپ : 

ئۇ يۈز يىل بۇرۇنقى پىچاق ئاسقان ئەر، 

ۋە يۈز يىل كېيىنكى ئەسلەنگەن ئازاب...

 ھەرقېتىم كىۋانت دېگەن سۆز تىلغا ئېلىنسا ئۇنىڭغا ئابىستىراكىت چۈشەندۈرۈشلەرنى بېرىمىز. بۇنداق ئېنىقسىز ۋە غەلىتە نەزەرىيە قارىماققا بىزدىن ناھايىتى يىراقتەك، بىز بىلەن مۇناسىۋىتى يوقتەك تۇيۇلىدۇ. ئۇنداقتا ئەمەلىي تۇرمۇشتا كىۋانتنىڭ رولى بارمۇ؟ ئەلۋەتتە بار. ھازىرقى پەن-تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنىڭ ئۈچتىن ئىككىسىدىن كۆپرەكى كىۋانت نەزەرىيەسى ئاساسسىدا تەرەققىي قىلغان. ئەگەر كىۋانت بىلەن ئۇچراشماقچى بولسىڭىز تەجرىبىخانا دېگەندەك يەرلەرگە بېرىش ھاجەتسىز. پەقەت سودا سارايدىن بىرسىگىلا بارسىڭىز كۇپايە. بەزى سودا سارايلارنىڭ ئىشىك ئالدىغا كېلىپ بولغۇچە «كۈنجۈت، ئىشىكنى ئاچ» دېمىسىمۇ ئۆزلىكىدىن ئېچىلىپ يېپىلىدۇ. بۇنداق ئىشىكلەرگە فوتوئېلىكتېرىك تۇرۇبا دېگەن نەرسە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، ئۇ يېرىم ئۆتكۈزگۈچ ياپراقچىدىن تۈزۈلگەن بىر سېنزور. سېنزورنىڭ نۇرى توسۇلغان ھامان قۇرۇلما ھەرىكەتلىنىپ ئىشىك ئۆزلىكىدىن ئېچىلىدۇ. سودا سارايلاردىكى سىفىرلىق كامېرا، چىراغ سېنزورى، ھېسابلىغۇچ، DVD، لازىر نۇرلۇق پىرىنتىر، ئوپتىكىلىق مائۇس، نەرسە ئالغاندا تاياقچە كود سايىلەيدىغان ماشىنىدىن تارتىپ ھەممىسى فوتو ئېلىكتىرىك ئېففىكتىنى قوللىنىدۇ. پەن-تېخنىكىلىق مەھسۇلاتلارنى تىلغا ئالغاندا 20-ئەسىردىكى مۇھىم كەشپىيات بولغان كىرىستال لامپىنى تىلغا ئالماي بولمايدۇ. كىرىستال لامپا بولمىغان بولسا يانفون، كومپيۇتېر، تېلېۋىزور، رادىيو قاتارلىقلارمۇ مەۋجۇت بولمىغان بولاتتى. كىرىستال لامپا توك يولىدا توك ئېقىمىنى ئۈلەشتۈرۈش ۋە ئېقىملاشتۇرۇش رولىنى ئوينايدۇ. ئۇ 1974-يىلى كەشپ قىلىنىپ، ۋاكۇئۇم تۇرۇبىنىڭ ئورنىنى ئالغان. ۋاكۇئۇم تۇرۇبا بىر چوڭ لامپۇچكىغا ئوخشايدىغان بولۇپ، ئالقانچىلىك كېلىدۇ. كىرىستال لامپىنىڭ چوڭلىقى بولسا بىر سانتىمېتىرنىڭ نەچچە مىليوندىن بىرىگە توغرا كېلىدۇ. دەسلەپكى كومپيۇتېرغا ۋاكۇئۇم تۇرۇبا ئىشلىتىلگەچكە ھەجىمى چوڭ، باھاسىمۇ قىممەت ئىدى. كىرىستال لامپا پەيدا بولۇپ، ئۆزەك ئىجاد قىلىندى. توك يولىنىڭ كىچىكلىشى ئەمەلگە ئاشتى. بۇرۇنقى نەچچە ئۆيگە لىق كېلىدىغان كومپيۇتېر بىر سومكىغا پاتقۇدەك بولدى. كىۋانت ئىلمى بىلەن بىيولوگىيە تېخنىكىسى ئارىسىدىكى مۇناسىۋەت كۈندىن-كۈنگە زىچلىشىپ، كىۋانت تېخنىكىسى تېببىي ساھەدىمۇ قوللىنىلىپ كەلمەكتە. مەسىلەن كىۋانت رادىيوئاكتىپلىق داۋالاش ئۇسۇلىدا راك ھۈجەيرىلىرىگە نۇقتىلىق ھۇجۇم قىلىپ، ساغلام ھۈجەيرىلەرنىڭ بۇزغۇنچىلىققا ئۇچرىشىدىن ساقلانغىلى بولىدۇ. كومپيۇتېرنىڭ ئىقتىدارى ئۇنىڭدىكى ئۆزەك سانىغا باغلىق. ئىنتىلنىڭ قۇرغۇچىسى 1965-يىلى مور قانۇنىيىتىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، كومپيۇتېردىكى ئۆزەككە پاتىدىغان كىرىستال لامپا سانىنىڭ ھەر 18 ئايدا بىر ھەسسىلىنىدىغانلىقىنى پەرەز قىلغان. بۇنى ئېنىقراق چۈشەندۈرگەندە، ھازىرقى ئادەتتىكى بىر يانفوننىڭ ئىقتىدارى ئەينى چاغدا ناسا ئاي شارىغا تۇنجى قېتىم ئادەم ئەۋەتكەندە ئىشلەتكەن كومپيۇتېرنىڭ ئىقتىدارىدىنمۇ كۈچلۈك. بىراق كىرىستال لامپا كىچىكلەپ ئاتوم چوڭلۇقىدا بولغاندا توختاپ قالىدۇ. بۇ چاغدا كىۋانت ئىلمىدىكى ئاجايىپ قانۇنىيەتلەر كۈچكە كېلىدۇ. ئادەتتىكى كومپيۇتېردا ئەڭ كىچىك بىرلىك «بىت» بولۇپ، ئىككىلىك سىستېما دېيىلىدۇ. بۇنى «0» ۋە «1» بىلەن ئىپادىلەيدۇ. كىۋانت كومپيۇتېرىدا «0» بىلەن «1»نى ھەسسىلەپ تۇرۇپ ھېسابلايدۇ. بۇ ئارقىلىق ھېسابلاش سۈرئىتى زور دەرىجىدە قىسقىرايدۇ

 ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯩﯔ ﻳﯩﻠﻐﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺗﺎرﯨﺨﻘﺎ ﺋﯩﮕﻪ، دەپ ﻗﺎرﯨﻠﯩﯟاﺗﻘﺎن ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮى ﻳﺎﻟﻐﯘز ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ، ﺗﯘرﻣﯘش، ﺳﻪﻧﺌﻪت، ﺋﯧﺘﯩﻘﺎد ۋە ﺋﯩﺪﯦﺌﻮﻟﻮﮔﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﭘﯜﺗﯜن ﺗﺎرﯨﺨﯩﻨﻰ ﺋﯚزﯨﺪە ﮔﻪۋدﯨﻠﻪﻧﺪۈرﮔﻪن ﺑﯩﺒﺎﮬﺎ ﺗﻪۋەررۈك ﺑﻮﻟﯘﭘلا ﻗﺎﻟﻤﺎي، ﻳﻪﻧﻪ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﯩﯔ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺋﯚزﯨﺪە ﮬﺎزﯨﺮﻟﯩﻐﺎن ﺑﯩﺮ ﭘﯜﺗﯜن ﺳﻪﻧﺌﻪت ﺧﻪزﯨﻨﯩﺴﯩﺪۇر. ﺑﯘددا ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮى - ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن ﺋﻮرﻧﻰ، ﻗﯧﺰﯨﻠﯩﺶ ﺷﻪﻛﻠﻰ ۋە ﻧﻪﻗﯩﺶ - ﺑﯧﺰەﻛﭽﯩﻠﯩﻚ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯚزﯨﮕﻪ ﺧﺎس ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﻪرﮔﻪ ﺋﯩﮕﻪ ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘﻧﺪاق ﺋﯚزﮔﯩﭽﻪ ﻣﯩﻤﺎرﭼﯩﻠﯩﻖ ﺷﻪﻛﻠﯩﻨﻰ دۇﻧﻴﺎدا ﺋﻪڭ ﺑﯘرۇن ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﺋﯩﺠﺎد ﻗﯩﻠﻐﺎن ﮬﻪم ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﻗﻮﻟﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﻪﻟﮕﻪن. ﺟﯘﻏﺮاﭘﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺋﻮرﻧﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪا، ﻳﯘرﺗﯩﻤﯩﺰدﯨﻜﻰ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪر ﺋﺎﺳﺎﺳﻪن دەرﻳﺎ - ﺋﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻳﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﭼﯚﻛﯜﻧﺪە ﺗﺎغ ﺟﯩﻨﯩﺴﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن. دەرﻳﺎ - ﺋﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻳﻠﯩﺮى ﻣﯩﯖﺌﯚي ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﻨﻰ ۋۇﺟﯘدﻗﺎ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈﺷﻨﯩﯔ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﻣﺎددﯨﻲ ﺋﺎﺳﺎﺳﻰ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪن، ﻛﯜﺳﻪن ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮى ﺋﯩﭽﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﻪڭ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮرۇﻧﺪا ﺗﯘرﯨﺪﯨﻐﺎن ﻗﯩﺰﯨﻞ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ ﻗﯩﺶ - ﻳﺎز ﺳﯘ ﺋﯚﻛﺴﯜﻣﻪﻳﺪﯨﻐﺎن ﻗﯩﺰﯨﻞ - ﻣﯘزﺋﺎرت دەرﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﻏﻘﺎ ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن. ﻗﯘﻣﺘﯘرا ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ ﺋﯚﮔﻪن دەرﻳﺎﺳﻰ ﺑﺎﺷﻠﯩﻨﯩﺪﯨﻐﺎن ﺗﺎغ ﺟﯩﻠﻐﯩﺴﯩﻐﺎ، ﻣﺎزارﺑﺎغ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ ﻛﯘﭼﺎر دەرﻳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﻐﺎ، ﻗﯩﺰﯨﻠﻘﺎﻏﺎ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ ﻛﯘﭼﺎر ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪرﺑﯩﻲ ﺷﯩﻤﺎﻟﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎغ ﺟﯩﻠﻐﯩﺴﯩﻨﻰ ﺑﻮﻳلاپ ﻏﻪرﺑﯩﻲ ۋە ﺷﻪرﻗﯩﻲ ﻗﯩﺮﻏﺎﻗلارﻏﺎ ﻗﯧﺰﯨﻠﻐﺎن. دﯦﻤﻪك، ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﻰ ﻗﯧﺰﯨﺶ، ﺑﯧﺰەش، ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪردە ﺋﯩﺴﺘﯩﻘﺎﻣﻪت ﻗﯩﻠﯩﺶ، ﺑﯘددا ﻧﻮﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻣﯘﺗﺎﻟﯩﺌﻪ ﻗﯩﻠﯩﺶ، ﺑﯘد ﺳﻪﻳﻠﯩﺴﻰ ﺋﯚﺗﻜﯜزۈش ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﺑﯘددا ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪﺗﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﯩﺪە ﺧﯩﻠﯟەت ﺟﺎﻳلارﻧﻰ ﺗﺎﻟلاش ﺑﯩﻠﻪن ﺑﯩﺮﮔﻪ، ﺳﯘدﯨﻦ ﺋﯩﺒﺎرەت ﮬﺎﻳﺎﺗﻠﯩﻖ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﻛﻪم ﺑﻮﻟﺴﺎ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪﯨﻐﺎن ﻣﯘﮬﯩﻢ روﻟﯩﻨﻰ ﺗﻮﻟﯘق ﺗﻮﻧﯘپ ﻳﻪﺗﻜﻪن ﺋ ﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺑﯘرۇﻧلا ﻳﻪر ﺷﻪﻛﻠﻰ، ﻗﯘﻳﺎش ﻧﯘرﯨﻨﯩﯔ ﭼﯜﺷﯜش ﺋﻪﮬﯟاﻟﻰ، ﺋﯩﻘﻠﯩﻤﻰ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﻪردﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ ﻳﻪﻧﻪ ﺳﯘﻏﺎ ﻳﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﯘش ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﻮرۇﻧﻐﺎ ﻗﻮﻳﻐﺎن. ﺑﯘﻧﺪاق ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻚ ﻳﺎﻟﻐﯘز ﻛﯜﺳﻪن ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮﻟﯩﺮﯨﮕﯩلا ﺋﻪﻣﻪس، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﭘﯜﺗﻜﯜل ﺋﯘﻳﻐﯘر راﻳﻮﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪر ﺋﯜﭼﯜﻧﻤﯘ ﺋﻮرﺗﺎق ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻚ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪۇ. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪن، ﺗﻮﻏﺮاق ﺌﯧﻘﯩﻦ ﺑﻮﻳﯩﻐﺎ ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن ﺗﻮﻗﺴﯘ ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﻮﻏﺮاﻗﺌﯧﻘﯩﻦ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ، ﭘﯩﭽﺎن ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﻏﻪرﺑﯩﻲ ﺟﻪﻧﯘﺑﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﯘﻳﯘق ﺟﯩﻠﻐﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﺗﻪرﯨﭙﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن ﺗﯘﻳﯘق ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻰ، ﺋﺎﺗﯘش ﺷﻪﮬﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺋﯜﺳﺘﯜﻧﺌﺎﺗﯘش ﻳﯧﺰا ﭼﺎﻗﻤﺎق دەرﻳﺎﺳﻰ ﺑﻮﻳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎغ ﺋﯧﺘﯩﻜﯩﮕﻪ ﺟﺎﻳلاﺷﻘﺎن «ﺋﯜچ ﺗﯚﺷﯜﻛﻠﯜك ﺋﯚﯕﻜﯜر»ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘلار. ﻣﻪﺷﮭﯘر ﺋﯧﻜﺴﭙﯧﺪﯨﺘﺴﯩﻴﯩﭽﻰ ﺳﺘﻪﻳﯩﻦ ﺋﯚزﯨﻨﯩﯔ ﺧﻮﺗﻪﻧﺪە ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﺎرﻏﺎن ﺗﻪﻛﺸﯜرۈش ﺧﺎﺗﯩﺮﯨﺴﯩﺪە: «ﮔﯘﻣﺎت - ﻗﺎراﻗﺎش دەرﻳﺎﺳﯩﻨﯩﯔ ﻛﻮﻧﺎ ﻧﺎﻣﻰ. ﮔﯘﻣﺎت ﺋﯩﺒﺎدەﺗﺨﺎﻧﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺋﻮرﻧﻰ ﺑﯘ دەرﻳﺎﻧﯩﯔ ﺷﻪرﻗﯩﺪﯨﻜﻰ ﺗﺎﻏﺪا ﺑﻮﻟﯘﺷﻰ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ. ﮬﺎزﯨﺮﻣﯘ ﺑﯘ ﺗﺎﻏﺪا ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪر ﺳﺎﻗلاﻧﻤﺎﻗﺘﺎ» دەپ ﻳﺎزﯨﺪۇ.ﺋﻮﻣﯘﻣﻪن، ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﯩﯔ ﻛﯚپ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺧﯩﻠﯟەت، ﻣﻪﻧﺰﯨﺮﯨﻠﯩﻚ ﺟﺎﻳلاردﯨﻜﻰ ﺗﺎغ ﻗﺎﭘﺘﺎﻟﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻗﯧﺰﯨﻠﻐﺎﻧﺪﯨﻦ ﺑﺎﺷﻘﺎ، ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﻛﯧﺴﻪك ۋە ﺗﻮﭘﺎ - ﺗﺎﺷلاردﯨﻦ ﻗﻮﭘﯘرۇپ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎن. ﻣﻪﺳﯩﻠﻪن، ﺗﯘرﭘﺎﻧﺪﯨﻜﻰ ﺑﯧﺰەﻛﻠﯩﻚ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﯩﮕﻪ ﺋﻮﺧﺸﺎش. ﺗﺎغ ﺟﯩﻨﯩﺴﻠﯩﺮى، ﻛﯧﺴﻪك، ﻛﺎﮬﯩﺶ، ﺗﺎش، ﻳﺎﻏﺎچ، ﺧﯩﺶ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘلار ﺑﯘددا ﻣﯩﯖﺌﯚي ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻘﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎل ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن ﺑﻮﻟﺴﺎ؛ ﮔﻪج، ﻣﯩﺲ، ﺋﺎﻟﺘﯘن، ﻳﯩﻠﯩﻢ، ﺳﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘلار ﺋﺎﺳﺎﺳﻠﯩﻖ زﯨﻨﻨﻪﺗﻠﻪش ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎن. ﺋﯘﻳﻐﯘر ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﯩﺮى ﻛﯩﭽﯩﻚ ﺗﯩﭙﺘﯩﻜﻰ ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﻣﯘﻧﺎرﭼﯩﻠﯩﺮى، ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ ﺋﯧﮭﺮاﻣﻠﯩﺮى، ﺑﯘددا ﮬﻪﻳﻜﻪﻟﻠﯩﺮى ﻗﻮﻳﯘﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﺳﯘﭘﯩلار ۋە ﺗﻪﻛﭽﯩﻠﻪردﯨﻦ ﺗﻪﺷﻜﯩﻞ ﺗﺎﭘﻘﺎن. ﻣﻪرﮬﯘم ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺋﺎﻟﯩﻤﻰ ﺋﺎﺑﺪۇﺷﯜﻛﯜر ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪدﺋﯩﻤﯩﻦ ﺑﯘ ﮬﻪﻗﺘﻪ ﺗﻮﺧﺘﯩﻠﯩﭗ ﻣﯘﻧﺪاق دەﻳﺪۇ: « ﮬﺎزﯨﺮ ﻛﯘﭼﺎر، ﺑﺎي ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﻠﯩﺮﯨﺪە، ﺗﯘرﭘﺎن، ﭘﯩﭽﺎن ﻧﺎﮬﯩﻴﯩﻠﯩﺮﯨﺪە ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎن ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮﻟﻪر (ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪر) ﺋﻪﻳﻨﻰ زاﻣﺎﻧﺪا ﺗﺎغ - ﺳﯘﻟﯘق، ﺧﯩﻠﯟەت ﺟﺎﻳلارﻏﺎ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎن ﺑﯩﺮ ﻗﺎﺗﺎر ﺑﯘددا ﺋﯩﺒﺎدەﺗﮕﺎﮬﻠﯩﺮى ﻗﯘرۇﻟﻤﯩﻠﯩﺮى ﺳﯩﺴﺘﯧﻤﯩﺴﯩﻨﯩﯔ ﺑﯩﺮ ﻗﯩﺴﻤﻰ ﺑﻮﻟﯘپ، ﺋﯘ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯘددا ﻣﯘﻧﺎرﻟﯩﺮى، ﻧﻪزەرﮔﺎھ ﺗﯘرﻟﯩﺮى، ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﻣﯘﻧﺎرﻟﯩﺮى، ﺑﺎغ - ﺋﺎراﻣﮕﺎھ، ﻳﻮل - ﻛﯚۋرۈﻛﻠﯩﺮى، ﭘﺎﺋﺎﻟﯩﻴﻪت ﻳﺎﻛﻰ ﻳﯩﻐﯩﻠﯩﺶ ﻣﻪﻳﺪاﻧﻠﯩﺮى ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘلارﻧﯩﻤﯘ ﻣﯘﺟﻪﺳﺴﻪﻣﻠﻪﺷﺘﯜرﮔﻪﻧﯩﺪى. ﺑﯘلارﺳﯩﺰ ﻧﻮﻗﯘل ﮬﺎزﯨﺮﻗﯩﺪەك ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ (ﻣﯩﯖﺌﯚي) ﻟﻪردە ﻣﯩﯔ ﻳﯩﻠلاپ ﺳﻮزۇﻟﻐﺎن ﺗﯘرﻣﯘﺷﻨﻰ ﺗﻪﺳﻪۋۋۇر ﻗﯩﻠﯩﺶ ﻣﯘﻣﻜﯩﻦ ﺋﻪﻣﻪس. ﻧﻮﻗﯘل ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ (ﻣﯩﯖﺌﯚي)ﻟﻪر ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻘﯩﻤﯘ ﭘﻪﻟﻪﻣﭙﻪﻳﻠﻪر، ۋادەﻛﻠﯩﻚ دەﮬﻠﯩﺰ - ﻛﺎرﯨﺪورلار، ﺋﯩﺸﯩﻚ - دﯦﺮﯨﺰە ، ﺗﯜﯕﻠﯜﻛﻠﻪر ﺑﯩﻠﻪن ﺗﯘرﻣﯘﺷﻘﺎ ﻣﺎﺳلاﺷﺘﯘرۇﻟﻐﺎن ﺑﻮﻟﯘﺷﯩﺪا ﮔﻪپ ﻳﻮق ﺋﯩﺪى». ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪردﯨﻜﻰ ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﻣﯘﻧﺎرى ﺳﺎﻧﺴﻜﺮﯨﺘﭽﻪ sarira دەپ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎنﺑﯩﺮﻗﻪدەر ﻛﯩﭽﯩﻚ ﺑﻮﻟﯘپ، ﺋﯘﻧﯩﯖﺪا راﮬﯩﺐ، ﺑﯩﻜﯩﺴﯘ ﺑﯩﻜﯩﺸﯘلارﻧﯩﯔ ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﺎﺗﺘﻰ. رﯨﯟاﻳﻪت ﻗﯩﻠﯩﻨﯩﺸﯩﭽﻪ، ﺳﺎﻛﻴﺎﻣﯘﻧﻰ ﻗﺎزا ﻗﯩﻠﯩﭗ ﻛﯚﻳﺪۈرۈﻟﮕﻪﻧﺪە، ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﻣﻪرۋاﻳﯩﺖ ﺑﻮﻟﯘپ ﭼﯩﻘﻘﺎن ۋە ﺋﯘﻧﻰ ﺳﻪﻛﻜﯩﺰ دۆﻟﻪت ﭘﺎدﯨﺸﺎﮬﻰ ﺗﻪۋەررۈك ﺑﯩﻠﯩﭗ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﻛﯧﺘﯩﺸﻜﻪن. ﺷﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ، ﺋﺎﺷﯘ ﺋﺎدەت ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ﻗﺎزا ﻗﯩﻠﻐﺎن ﺑﯘددﯨﺴﺘلارﻧﯩﯔ ﺟﻪﺳﯩﺘﻰ ﻛﯚﻳﺪۈرۈﻟﯜپ ﻛﯜﻟﻰ ﻣﯘﻧﺎر ﺋﯩﭽﯩﮕﻪ دەﭘﻨﻪ ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن. ﺷﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﻠﻪن ﺑﯘ ﻣﯘﻧﺎر «ﺟﻪﺳﻪت ﻛﯜﻟﻰ ﻣﯘﻧﺎرى» دەپ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎن. ﺑﯘﻧﺪاق ﻣﯘﻧﺎرلار ﻛﺎﮬﯩﺶ ﻳﺎﻛﻰ ﻳﺎﻏﺎﭼلاردﯨﻦ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎن.ﺋﯧﮭﺮاﻣلار - ﺑﯘددا ﮬﻪﻳﻜﻪﻟﻠﯩﺮى ﻗﻮﻳﯘﻟﯩﺪﯨﻐﺎن، ﺗﯧﯟﯨﻨﯩﺶ ۋە ﺑﯘددا دﯨﻨﻰ ﺑﻮﻳﯩﭽﻪ ۋەز - ﻧﻪﺳﯩﮭﻪت ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺑﯧﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﯩﺒﺎدەت ﺋﻮرﻧﻰ ﺑﻮﻟﯘپ، ﻛﯚﻟﯩﻤﻰ ﺧﯧﻠﯩلا ﭼﻮڭ ﺑﻮﻟﻐﺎن. ﺋﺎدەﺗﺘﻪ ﺗﺎﺷﻘﯩﺮﯨﻘﻰ ﮬﯘﺟﺮا ﺑﯘﻧﯩﯔ ﺋﯜﭼﯜن ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﮕﻪن. ﺋﯩﺴﺘﯩﻘﺎﻣﻪت ﺋﯚﻳﻠﯩﺮى- راﮬﯩﺒلارﻧﯩﯔ ﻳﺎﺗﺎق ﺋﯚﻳﻠﯩﺮى، ﺋﯧﺘﻜﺎﭘﺨﺎﻧﯩلار، ﺑﯩﻜﯩﺸﯘلارﻧﯩﯔ ﺋﯚﮔﯩﻨﯩﺶ ﺋﯚﻳﻠﯩﺮى ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻘلاردﯨﻦ ﺗﻪرﻛﯩﺐ ﺗﺎﭘﻘﺎن. ﺑﯘﻧﺪاق ﻛﯧﻤﯩﺮﻟﻪردە ﺗﺎم ﺗﯜۋﯨﮕﻪ ﺋﯘرۇن - ﺗﯚﺷﻪك ﺳﯘﭘﯩﺴﻰ، ﺋﯧﺘﯩﻜﺎپ ﺋﻮرﻧﻰ، ﻳﺎن ﺋﻮﭼﺎق ۋە ﻗﺎزﻧﺎﻗلار ﺋﻮﻳﯘپ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﻐﺎن. ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪر ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﻗﯘرۇﻟﻤﺎ ﺷﻪﻛﻠﻰ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﭼﻮڭ ﺗﯜرﮔﻪ ﺋﺎﻳﺮﯨﻠﯩﺪۇ. ﺋﯘﻧﯩﯔ ﺑﯩﺮى «ﭼﺎﻳﺘﺎ» دەپ ﺋﺎﺗﺎﻟﻐﺎن ﮬﯘﺟﺮﯨلار ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘﻧﺪاق ﮬﯘﺟﺮﯨلاردا ﺗﯜۋرۈك (ﻗﺎزﻏﺎﻧﺪا ﻗﺎﻟﺪۇرۇپ ﻗﻮﻳﯘﻟﻐﺎن ﺗﻪﺑﯩﺌﯩﻲ ﺗﯜۋرۈك) ﺑﻮﻟﯩﺪۇ. ﺗﯜۋرۈﻛﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺋﻪﺗﺮاﭘﯩﺪا ﭼﯩﺮاﻳﻠﯩﻖ ﺋﺎﻳﯟاﻧلار ﺑﺎر ﺑﻮﻟﯘپ، ﺋﯩﺒﺎدەت ﻗﯩﻠﯩﺶ ﺋﯜﭼﯜن ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﮕﻪن. ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮى «ۋﯨﺨﺎرا» دەپ ﺋﺎﺗﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﮬﯘﺟﺮﯨلار ﺑﻮﻟﯘپ، ﺑﯘلارﻧﯩﯔ ﺋﻮﺗﺘﯘرﯨﺴﯩﺪا ﺗﯜۋرۈك ﻳﻮق، ﺑﻪزﯨﻠﯩﺮى ﺳﻮزۇﻧﭽﺎق، ﺑﻪزﯨﻠﯩﺮى ﭼﺎﺳﺎ ﺷﻪﻛﯩﻠﺪە ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎن. ﺋﯘلار ﺋﺎﺳﺎﺳﻪن دەرﺳﺨﺎﻧﺎ، ﺋﯧﺘﯩﻜﺎﭘﺨﺎﻧﺎ ۋە راﮬﯩﺐ ﮬﯘﺟﺮﯨﻠﯩﺮى ﻗﯩﻠﯩﻨﻐﺎن.ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ داﺋﯩﺮﯨﺴﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪا، ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺑﻪزﯨﻠﯩﺮى ﺳﻮزۇﻧﭽﺎق ﺷﻪﻛﯩﻠﺪە، ﺑﻪزﯨﻠﯩﺮى ﺗﯚت ﺑﯘرﺟﻪك ﻳﺎﻛﻰ ﻳﯘﻣﯩلاق ﮔﯜﻣﺒﻪز ﺷﻪﻛﯩﻠﺪە ۋە ﻳﺎﻛﻰ ﻗﻪﭘﻪز ﺷﻪﻛﯩﻠﺪە ﻗﯧﺰﯨﭗ ﻳﺎﺳﺎﻟﻐﺎن. ﺋﯘلارﻧﯩﯔ ﺋﺎﺳﺎﺳﯩﻲ ﻗﯘرۇﻟﻤﯩﺴﯩﻨﻰ ﺋﺎددﯨﻲ ﺳﯩﺰﯨﻖ ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﯩﮕﻪﻧﺪە ﺷﻪﻛﯩﻠﻨﻰ ﮬﺎﺳﯩﻞ ﻗﯩﻠﯩﺪۇ. ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺑﯘﻧﺪاق ﺷﻪﻛﯩﻠﺪە ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﻰ روﻳﺎﭘﻘﺎ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﺸﯩﻨﻰ ﮬﻪرﮔﯩﺰﻣﯘ ﺗﺎﺳﺎدﯨﭙﯩﻴﻠﯩﻖ دﯦﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﻤﺎﻳﺪۇ. ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﻗﯘرۇﻟﻤﯩﺴﯩﺪﯨﻦ ﻗﺎرﯨﻐﺎﻧﺪا، ﺑﯘﻧﺪاق ﻗﯘرۇﻟﻤﯩﺪﯨﻜﻰ ﺋﯩﻤﺎرەﺗﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻖ ﻛﯚﺗﯜرۈش ﺋﯩﻘﺘﯩﺪارى ﻳﯘﻗﯩﺮى، ﻣﯘﺳﺘﻪﮬﻜﻪم ﺑﻮﻟﯘﭘلا ﻗﺎﻟﻤﺎي، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﻗﯩﺶ ﭘﻪﺳﻠﯩﺪە ﺋﯩﺴﺴﯩﻖ، ﻳﺎز ﭘﻪﺳﻠﯩﺪە ﺳﺎﻟﻘﯩﻦ ﺑﻮﻟﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻜﻪ ﺋﯩﮕﻪ. ﺑﯘﻧﺪاق ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﯩﻨﻰ ﺗﯜرﻛﯩﻲ ﺧﻪﻟﻘﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺎد ﻗﯩﻠﻐﺎﻧﻠﯩﻘﻰ ۋە ﺋﯩﺰﭼﯩﻞ ﺗﯜردە ﻗﻮﻟﻠﯩﻨﯩﭗ ﻛﯧﻠﯩﯟاﺗﻘﺎﻧﻠﯩﻘﻰ دۇﻧﻴﺎ ﺟﺎﻣﺎﺋﻪﺗﭽﯩﻠﯩﻜﯩﮕﻪ ﻣﻪﻟﯘم.ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪردە ﺳﺎﻗﻠﯩﻨﯩﭗ ﻗﺎﻟﻐﺎن ﻧﻪﻗﯩﺶ، ﺑﯧﺰەﻛﻠﻪر ۋە زﯨﻨﻨﻪت ﻧﯘﺳﺨﯩلار ﻣﯩﯖﺌﯚي ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﯩﺪﯨﻜﻰ ﻳﻪﻧﻪ ﺑﯩﺮ ﻣﯘﮬﯩﻢ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻚ ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪۇ. ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻣﯧﺘﯩﻦ ﺑﯩﻠﻪن ﺗﺎغ ﺟﯩﻨﯩﺴﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﻗﯧﺰﯨﭗ ﮬﯘﺟﺮا ﮬﺎﻟﯩﺘﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈﻟﮕﻪن ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺗﯧﻤﯩﻐﺎ ﻧﯘرﻏﯘن ﺗﯚﺷﯜﻛﻠﻪرﻧﻰ ﺗﯧﺸﯩﭗ، ﻗﺎرا ﺳﯘۋاق ﺑﻪرﮔﻪﻧﺪﯨﻦ ﻛﯧﻴﯩﻦ ﺳﺎﻣﺎن، ﺗﻮزﻏﺎق، ﻳﯘڭ ﻳﺎﻛﻰ ﭼﻪﻳﻠﻪﻧﮕﻪن ﻛﺎﻧﺎپ ﺋﺎرﯨلاﺷﺘﯘرۇﻟﻐﺎن لاي ﺑﯩﻠﻪن ﺋﯜﺳﺘﯩﺪﯨﻦ ﺳﯩﻠﯩﻖ ﺳﯘۋاق ﺑﻪرﮔﻪن؛ ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﺗﯘﺧﯘم ﺷﺎﻛﯩﻠﻰ ﻗﯧﻠﯩﻨﻠﯩﻘﺘﺎ ﻳﯩﻠﯩﻢ ﺋﺎرﯨلاﺷﺘﯘرۇﻟﻐﺎن ﺑﻮﻳﺎق ﺑﯩﻠﻪن ﭘﻪردازﻟﯩﻐﺎن ﻳﺎﻛﻰ ﮔﻪج ﺑﯩﻠﻪن ﺋﻮﻳﻤﺎ، ﻗﺎﭘﺎرﺗﻤﺎ ﻧﻪﻗﯩﺶ ﺋﯩﺸﻠﯩﮕﻪن؛ ﻳﺎﻏﺎچ دﯦﺘﺎﻟﻠﯩﺮى ﺋﻮﻳﻤﯩﭽﯩﻠﯩﻖ ﺋﯘﺳﻠﯘﺑﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺑﯩﯟاﺳﯩﺘﻪ رەﯕﻠﯩﻚ ﺳﯩﺰﯨﺶ ﺋﯘﺳﯘﻟﯩﺪا ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪﻧﮕﻪن. ﺗﺎم ﺳﯩﺰﻣﺎ ۋە ﻧﻪﻗﯩﺸﻠﻪردە ﻗﯩﺰﯨﻞ، ﺋﺎق، ﺳﯧﺮﯨﻖ، ﻛﯚك، ﻳﯧﺸﯩﻞ، ﺑﯧﻐﯩﺮەڭ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ رەﯕﻠﻪر ﺋﯩﺸﻠﯩﺘﯩﻠﮕﻪن. ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪردﯨﻜﻰ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺷﻪﻛﻠﻰ ۋە ﻧﻪﻗﯩﺶ ﺑﯧﺰەﻛﻠﻪر ﺗﺎﻣﺎﻣﻪن دﯦﮕﯜدەك ﺋﯘﻳﻐﯘرلارﻧﯩﯔ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﻣﻪدەﻧﯩﻴﯩﺘﻰ داﺋﯩﺮﯨﺴﯩﺪە ﺋﯩﺸﻠﻪﻧﮕﻪن. ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻘﯩﺪا ﺋﯚي - ﺋﯩﻤﺎرەﺗﻠﻪرﮔﻪ ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﻗﺎﺗﺎر ﺗﻪﻛﭽﻪ ۋە ﻣﻪرەﭘﻠﻪر؛ ﻣﺎزار - ﻗﻪﺑﺮﯨﻠﻪردە ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﮔﯜﻣﺒﻪز ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﻚ ﻧﯘﺳﺨﯩلار؛ ﻣﻪﺳﭽﯩﺖ - ﻣﻪدرﯨﺴﻠﻪردە ﭼﯩﻘﯩﺮﯨﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﮬﻪر ﺧﯩﻞ ﻗﯩﺮﻟﯩﻖ، ﺑﯘرﺟﻪﻛﻠﯩﻚ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﻪر؛ ﺋﯚﻳﻠﻪردە ﻳﺎﺳﯩﻠﯩﺪﯨﻐﺎن ﺋﯘدۇل ﻣﻮرﯨﻠﯩﻖ ﺋﯘﭼﺎﻗلار ۋە ﺑﺎﺷﻘﺎ ﺷﻪﻛﯩﻞ - ﻧﯘﺳﺨﯩلارﻧﯩﯔ ﮬﻪﻣﻤﯩﺴﻰ ﻣﯩﯖﺌﯚي ﮬﯘﺟﺮﯨﻠﯩﺮﯨﺪا ﺋﯚز ﺋﯩﭙﺎدﯨﺴﯩﻨﻰ ﺗﺎﭘﻘﺎن.ﻣﯩﯖﺌﯚي ﮬﯘﺟﺮﯨﻠﯩﺮﯨﺪﯨﻜﻰ ﻧﻪﻗﯩﺶ - ﺑﯧﺰەﻛﻠﻪر ۋە زﯨﻨﻨﻪت ﻧﯘﺳﺨﯩﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯘددﯨﺰم رەﺳﯩﻤﻠﯩﺮﯨﺪە ﻳﺎرﯨﺘﯩﻠﻐﺎن ﺋﻮﺑﺮازلارﻧﯩﯔ ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻚ ﺗﻪﺳﯩﺮﯨﻨﻰ ﻛﯜﭼﻪﻳﺘﯩﺶ، ﺋﯩﺠﺎﺑﯩﻲ ﺋﻮﺑﺮازلارﻧﯩﯔ «ﮔﯜزەﻟﻠﯩﻜﻰ»ﻧﻰ ۋە ﺳﻪﻟﺒﯩﻲ ﺋﻮﺑﺮازلارﻧﯩﯔ «ﻗﻪﺑﯩﮭﻠﯩﻜﻰ»ﻧﻰ ﺗﯧﺨﯩﻤﯘ ﺋﯧﻨﯩﻖ ﮔﻪۋدﯨﻠﻪﻧﺪۈرۈﺷﺘﻪ، ﺑﻪدﯨﺌﯩﻲ ۋە ﺋﯧﺴﺘﯧﺘﯩﻚ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻦ زور ﻳﺎردﯨﻤﻰ ﺑﻮﻟﻐﺎن. ﻣﯩﯖﺌﯚي ﮬﯘﺟﺮﯨﻠﯩﺮﯨﺪا ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﻪﻧﮕﻪن ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺷﻪﻛﯩﻠﻠﯩﺮى، ﻧﻪﻗﯩﺶ - ﺑﯧﺰەﻛﻠﻪر ۋە ﻛﯚرﻛﻪم ﺋﻪۋرﯨﺸﯩﻢ ﻧﯘﺳﺨﯩلار ﺋﺎرﻗﯩﻠﯩﻖ ﻗﻪدﯨﻤﻜﻰ ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰﻧﯩﯔ ﺗﻪﺑﯩﺌﻪت دۇﻧﻴﺎﺳﯩﺪﯨﻜﻰ ﺧﯩﻠﻤﯘﺧﯩﻞ ﮔﯜل ﻧﯘﺳﺨﯩلار ﺋﯩﭽﯩﺪە ﻗﺎﻧﺪﯨﻘﯩﻨﻰ «ﮔﯜزەل» دەپ ﮬﯧﺴﺎﺑلاﻳﺪﯨﻐﺎﻧﻠﯩﻘﯩﻨﻰ؛ ﺋﯘلارﻧﯩﯔ ﮔﯜزەﻟﻠﯩﻜﻨﻰ ﭼﯜﺷﯩﻨﯩﺶ، ﺋﯩﭙﺎدﯨﻠﻪش، ﮬﯧﺴﺴﯩﻴﺎﺗﯩﻨﻰ؛ ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﺋﯘلارﻧﯩﯔ ﺋﯩﺠﺘﯩﻤﺎﺋﯩﻲ ﻣﻪدەﻧﯩﻴﻪت ۋە ﺗﯘرﻣﯘش ﺋﻪﮬﯟاﻟﯩﻨﻰ ﭼﯜﺷﻪﻧﮕﯩﻠﻰ ﺑﻮﻟﯩﺪۇ.ﻳﯘﻗﯩﺮﯨﻘﯩلاردﯨﻦ ﺷﯘﻧﻰ ﻛﯚرۈۋﯦﻠﯩﺸﻘﺎ ﺑﻮﻟﯩﺪۇﻛﻰ، ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻧﺎﮬﺎﻳﯩﺘﻰ ﺑﯘرۇﻧلا ﺑﯘددا دﯨﻨﯩﻨﻰ ﻗﻮﺑﯘل ﻗﯩﻠﯩﭗ، ﺑﯘددا ﺳﺎﯕﺮاﻣﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺳﯧﻠﯩﺶ، ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﻰ ﻗﯧﺰﯨﭗ ﺋﯘﻧﻰ ﺑﯘددا ﻣﻪزﻣﯘﻧﯩﺪا ﺑﯧﺰەﺷﻜﯩلا ﺋﻪﻣﻪس، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﺎﺷﯘ ﺳﺎﯕﺮام ۋە ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﯩﯔ ﺋﻮرﻧﯩﻨﻰ، ﻳﻪﻧﻰ ﻳﻪر ﺗﯜزۈﻟﯜﺷﻰ، ﺗﯘﭘﺮﯨﻘﻰ، ﮬﺎۋا ﻛﯩﻠﯩﻤﺎﺗﻰ، ﺗﺎغ ﺟﯩﻨﯩﺴﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺗﻪرﻛﯩﺒﻰ، ﮔﯚﻣﯜرۈﻟﯜپ ﭼﯜﺷﯜﺷﻜﻪ ﻗﺎرﺷﻰ ﺗﯘرۇش ﺋﯩﻘﺘﯩﺪارى ۋە ﺷﯘ ﺟﺎﻳﺪﯨﻜﻰ ﺳﯘ ﻣﻪﻧﺒﻪﺳﯩﻨﯩﯔ ﺟﺎﻳﻠﯩﺸﯩﺶ ﺋﻪﮬﯟاﻟﻰ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﺟﯘﻏﺮاﭘﯩﻴﯩﻠﯩﻚ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﻠﻪر ﺋﯜﺳﺘﯩﺪە ﺑﺎش ﻗﺎﺗﯘرۇپ، ﺋﺎﻧﺪﯨﻦ ﻗﯘرۇﻟﯘش ﺋﻮرﻧﯩﻨﻰ ﺑﯧﻜﯩﺘﻜﻪن. ﺋﻪﻳﻨﻰ دەۋردﯨﻜﻰ ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﻛﯜﭼﻠﯩﺮى ۋە ﺋﯩﺸﻠﻪﭘﭽﯩﻘﯩﺮﯨﺶ ﻗﻮراﻟﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻧﯩﺴﺒﻪﺗﻪن ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪا، ﺋﯘ ﻗﯩﻴﯩﻨﻠﯩﻖ دەرﯨﺠﯩﺴﻰ ﺧﯧﻠﯩلا ﻳﯘﻗﯩﺮى ﺑﻮﻟﻐﺎن ﻏﺎﻳﻪت زور ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﻧﻪﻣﯘﻧﯩﻠﯩﺮى ﮬﯧﺴﺎﺑﻠﯩﻨﯩﺪۇ. ﭼﯜﻧﻜﻰ ﺑﯘﻧﯩﯖﺪﯨﻦ ﺋﯩﻜﻜﻰ ﻣﯩﯔ ﻳﯩﻠلار ﺋﯩﻠﮕﯩﺮﯨﻜﻰ ﺟﻪﻣﺌﯩﻴﻪت ﺗﻪرەﻗﻘﯩﻴﺎﺗﻰ ﺷﺎراﺋﯩﺘﯩﺪﯨﻦ ﺋﯧﻠﯩﭗ ﺋﯧﻴﺘﻘﺎﻧﺪا، ﺑﯘﻧﺪاق ﻗﺎﺗﺘﯩﻖ ﺗﺎغ ﺟﯩﻨﯩﺴﻠﯩﺮﯨﻨﻰ ﺗﯧﺸﯩﺶ، ﻗﯧﺰﯨﺶ ۋە ﺋﯘﻧﻰ ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺑﯘددﯨﺰﻣﻐﺎ لاﻳﯩﻖ ﺋﯩﻤﺎرەت ﺷﻪﻛﻠﯩﮕﻪ ﻛﻪﻟﺘﯜرۈش ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﯩﻨلا ﺋﻪﻣﻪس، ﺑﻪﻟﻜﻰ ﺋﯧﻐﯩﺮﻟﯩﻖ ﻛﯚﺗﯜرۈش ﺋﯩﻘﺘﯩﺪارى، ﻣﯘﺳﺘﻪﮬﻜﻪﻣﻠﯩﻜﻰ ﻗﺎﺗﺎرﻟﯩﻖ ﺗﯧﺨﻨﯩﻜﯩﻠﯩﻖ ﺋﺎلاﮬﯩﺪﯨﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﺑﯜﮔﯜﻧﻜﻰ ﻛﯜﻧﺪﯨﻜﻰ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪۋﯨﻴﯩﺴﻰ ﺑﯩﻠﻪن ﺳﯧﻠﯩﺸﺘﯘرﺳﺎ، ﻛﯩﺸﻰ ﮬﻪﻳﺮان ﺑﻮﻟﻤﺎي ﻗﺎﻟﻤﺎﻳﺪۇ. ﻳﻪﻧﻪ ﻛﯧﻠﯩﭗ ﺷﯘﻧﭽﻪ ﻛﯚپ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻠﻪرﻧﻰ ﻗﯧﺰﯨﺶ ﺋﯜﭼﯜن ﻗﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ﺋﺎدەم ﻛﯜﭼﻰ ۋە ﺋﯩﻘﺘﯩﺴﺎدﯨﻲ ﻛﯜچ، ﺷﯘﻧﺪاﻗلا ﻗﺎﻧﭽﯩﻠﯩﻚ ۋاﻗﯩﺖ ﻛﻪﺗﻜﻪﻧﻠﯩﻜﯩﻨﻰ ﻣﯚﻟﭽﻪرﻟﻪش ﮬﻪﻗﯩﻘﻪﺗﻪن ﺗﻪس. ﺷﯘﻧﺪاﻗﺘﯩﻤﯘ ﺋﻪﺟﺪادﻟﯩﺮﯨﻤﯩﺰ ﻣﯩﯖﺌﯚي ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﺟﻪﮬﻪﺗﺘﻪ ﺋﻮﺗﺘﯘرا ﺋﯩﻘﻠﯩﻢ راﻳﻮﻧﻠﯩﺮﯨﻨﯩﯔ ﺑﯘددا ﻗﯘرۇﻟﯘﺷﻠﯩﺮﯨﻐﺎ ﻏﺎﻳﻪت زور دەرﯨﺠﯩﺪە ﺗﻪﺳﯩﺮ ﻛﯚرﺳﻪﺗﻜﻪن، دﯦﻴﯩﺸﻜﻪ ﭘﯜﺗﯜﻧﻠﻪي ﮬﻪﻗﻠﯩﻘﻤﯩﺰ. 　ﭘﺎﻳﺪﯨلاﻧﻐﺎن ﻣﺎﺗﯧﺮﯨﻴﺎﻟلار: 　ﻗﯘرﺑﺎن ۋەﻟﻰ: « ﻗﯩﺰﯨﻞ ﻣﯩﯖﺌﯚي رەﺳﯩﻤﻠﯩﺮى ﮬﯧﻜﺎﻳﯩﺴﻰ»، ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ، 1985 - ﻳﯩﻞ ﻧﻪﺷﺮى، 120 - ، 121 - ﺑﻪﺗﻠﻪر. 　ﺋﺎﺑﺪۇﺷﯜﻛﯜر ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪدﺋﯩﻤﯩﻦ: «ﻏﻪرﺑﯩﻲ ﻳﯘرت ﺗﺎﺷﻜﯧﻤﯩﺮ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ»، ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ، 1988 - ﻳﯩﻞ 8 - ﺋﺎي ﻧﻪﺷﺮى، 188 - ﺑﻪت. 　ﺋﺎﻟﯩﻤﺠﺎن ﻣﻪﺧﺴﯘت، ﺋﺎﺑﺪۇﺷﯜﻛﯜر ﻣﻪﺧﺴﯘت: «ﺋﯘﻳﻐﯘر ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺗﺎرﯨﺨﻰ»، ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﺧﻪﻟﻖ ﻧﻪﺷﺮﯨﻴﺎﺗﻰ، 2000 - ﻳﯩﻞ 12 - ﺋﺎي ﻧﻪﺷﺮى، 173 - ، 176 - ، 177 - ﺑﻪﺗﻠﻪر. 　ﺋﺎﺑﻠﯩﺰ ﻣﯘﮬﻪﻣﻤﻪت ﺳﺎﻳﺮاﻣﻰ:«ﻗﯩﺰﯨﻞ ﻣﯩﯖﺌﯚﻳﻨﯩﯔ ﺑﯩﻨﺎﻛﺎرﻟﯩﻖ ﺳﻪﻧﺌﯩﺘﻰ ﺗﻮﻏﺮﯨﺴﯩﺪا»، «ﺷﯩﻨﺠﺎڭ ﮔﯧﺰﯨﺘﻰ»ﻧﯩﯔ 1995 - ﻳﯩﻞ 7 - ﺋﺎﻳﻨﯩﯔ 25 - ﻛﯜﻧﯩﺪﯨﻜﻰ ﺳﺎﻧﻰ، 4 - ﺑﻪت. 　«جۇڭگو مىللەتلىرى»ژۇرنىلى بەت: [1]

ئاپتورى: سەرۋى

 دېمە سەن جان بەرگەن ۋەتەن قېنى دەپ، ۋەتەننى روھىمنىڭ قېتىغا ئالدىم. روھىم ئۇ بىھىشكە تۇتاشقان جەڭگاھ، كىيدۈرگەن بېشىمغا شاھانە تاجىم. كەتسىمۇ قولۇمدىن سۆيگەن تۇپرىقىم، ۋەتىنىم مەڭگۈگە، مەڭگۈگە مېنىڭ، ماڭىلا تالىق ئۇ بىباھا تەختىم. چۈنكى ئۇ ئەزەلدىن مېنىڭلا ھەققىم، ھەق ئۈچۈن جان بەردىم، ھەق ئۈچۈن كەتتىم. قان كېچىش ئۇ نېمە سورا مېنىڭدىن، شەھىدلىك ئۇنېمە ئۈگەن مېنڭدىن، مەن قىساس خەنجىرى، مەن ئېتىلغان ئوق، دۈشمەننىڭ كۆكسىنى ئىزدە مېنىڭدىن. ۋەتەنچۈن جان بەرمەك نەقەدەر ھوزۇر، بىلىۋال تەبەسسۇم قاتقان يۈزۈمدىن. ۋەتەنگە ئاشىقلىق قانداق بىر سەۋدا، كۆرىۋال سەن ئوچۇق كەتكەن كۆزۈمدىن. ئەڭ ئۇلۇغ سۆيگۈنى تاپىمەن دېسەڭ، كەل ھەرەمباغقا، كەلگىن ماناسقا، ئىزدىگىن شۇ يەردە قالغان ئىزىمدىن. بىھىشتىن چىققاندەك خۇشبۇي بىر پۇراق، تارايدۇ قانلىرىم سىڭگەن تۇپراقتىن. 2023-يىلى 15-دىكابىر، 16-دىكابىر، ئامېرىكا

ئەلانۇر

كۇمۇتىدەك كۆپ ئاچچىق قىسمەت،

بىرى مىڭنى تۇغار گاھىدا.

بۇ دۇنيانىڭ ئىشى بىر ھېكمەت،

توڭۇپ تۇرۇپ كۆيىسەن ئوتتا.

خاھىشىڭغا باقمايدۇ ئىشىڭ،

ئاچچىق - چۈچۈك كۆرگەن چۈشۈڭمۇ.

ئەبەدىيلىك ئەمەس ياز قىشىڭ،

ئالمىشىدۇ كەچكە چۈشۈڭمۇ.

ئۆكۈنۈشتىن تاپىسەن ئەقىل،

قۇياشىڭنى توسقاندا تۇمان.

ھەسرىتىڭنى كۇكۇم- تالقان قىل،

تەئەججۈپكە يوق ئەسلا ماكان. 

 

ئابدۇرېھىم زۇنۇن 

 بىل شۇنى، ئۇيغۇر ئۈچۈن پۈتمەس گۆھەر ئۇيغۇر تىلى، مەڭگۈ پاتماس زەر قۇياش، نۇرلۇق قەمەر ئۇيغۇر تىلى، بىپايان تىل كۆكىدە، چولپان، ئۇكەر ئۇيغۇر تىلى، مەنىلەرگە باي، تېرەندۇر شۇقەدەر ئۇيغۇر تىلى، بولدى تارىختىن بېرى بىزگە پەدەر ئۇيغۇر تىلى. ئانا تىل ھەر دەم قوۋم-مىللەت ئۈچۈن روھ تۈۋرۈكى، ئانا تىل پەن-مەرىپەت ئالماشتۇرۇشنىڭ كۆۋرۈكى، ئانا تىل چوڭۇ كىچىكنىڭ يۈرىكى، تاغ-يۆلىكى، ئانا تىل ۋاسىتە-قورال ئالاقىدە، قەلب ئەينىكى، بىزنى قۇچتۇرغان جىمى ئىشتا زەپەر ئۇيغۇر تىلى. پەنگە ئاشىق-بىقارار قىلدى مېنى دىلبەر تىلىم، تارتتى رايىمنى ئۆزىگە ھەرقاچان ئەمبەر تىلىم، ئەلگە دىل رىشتىمنى چاتتى بال-شېكەر، كەۋسەر تىلىم، بولدى ئەل دۈشمەنلىرىگە تىغ-تەبەر، نەشتەر تىلىم، ھەممىمىزنى قىلدى دائىم بەھرىۋەر ئۇيغۇر تىلى. «ئا» بىلەن كىردى ئېغىزغا، تىل-زۇۋانغا مەڭگۈ تەم، قىلدى تىل ئاقىل، نادانلارغا بېرىپ ئىدراكۇ پەم، تىل چېچىلغاننى يىغىپ قىلدى ھامان بىر يەرگە جەم، تىل بىمار، ئاجىز-ئورۇققا ئەم- داۋا، ئاچلارغا يەم، خاسىيەتلىك تىلتۇمار، قالقان ـــ سىپەر ئۇيغۇر تىلى. يۈرىكىمگە كەلدى سۆزلەپ مۇشۇ تىلدا جان بوۋام، مەن ئىجاد ئەتتىم مۇشۇ تىلدا، قىلىپ پەرۋاز داۋام، مۇشۇ تىلدا سايرىدى بۇلبۇل كەبى ھەقدار بالام، مۇشۇ تىل بەردى چىدام، مەردلىك، ۋاپادارلىق مۇدام، قان قېرىنداشلارغا رىشتە، جانجىگەر ئۇيغۇر تىلى. سۇ بېرىپ ياشناتتى بىزنى ئانا تىل ـــ ئالتۇن بۇلاق، ئۇ ـــ چىراغ، پەرۋانە بىز، ھەرگىزمۇ كەتمەيمىز يىراق، ئانا تىل ـــ يىلتىز، ئوزۇق ئالغۇچى بىز ـــ نوتا-ئۇلاق، ئانا تىلدا دەرس ئېلىپ، تاپتۇق ئەقىل، سەمرىپ قۇلاق، بىزگە پۈتمەس كان، خەزىنە شام-سەھەر ئۇيغۇر تىلى. قويدى تاڭ دۇنيانى شۇ تىلدا قىلىپ بۇلبۇل ناۋا، تاپتى شۇ تىلدا پۈتۈلگەن كۈي-غەزەل يۈكسەك باھا، ھەر تەرەپتىن ياغدى ئالقىش، «مىڭ ياشا!»دېگەن سادا، مۇشۇ تىل شۆھرەتكە نائىل ئەيلىدى، سالدۇق ساما، ئىپتىخارغا پۈركىدى ئۇيغۇرنى زەر ئۇيغۇر تىلى. شاھ مۇقامنى مۇشۇ تىلدا ئاڭلىدى ئەھلى جاھان، مۇشۇ تىل دىللارنى دىلغا ئۇلىغان رىشتە ھامان، مۇشۇ تىل بىرلە يۈسۈپ، ھەزرەت نەۋايى تاپتى شان، مۇشۇ تىلغا جان بېرىپ مەھمۇد بوۋام تۈزدى دىۋان، مەڭگۈ ئەڭگۈشتەر، يېزىشتا شاھ ئەسەر ئۇيغۇر تىلى. مۇشۇ تىل بىزگە جاھاندا تەڭدىشى يوق، بىباھا، مۇشۇ تىل بىرلە بىلىپ يەتتۇق نېمە توغرا، خاتا، مۇشۇ تىل مەڭگۈ قەدىردان، مېھرى ئاتەش جان ئانا، مۇشۇ تىلنىڭ شۆھرىتىنى قىل ھىمات، جاننى ئاتا، پىر بولۇپ بىزگە ئۆگەتتى كەسىپ - ھۈنەر ئۇيغۇر تىلى. ئانا تىل قالغان ئانامنىڭ ئانىسىدىن يادىكار، ئانا تىلغا يۇغۇرۇلغان چىن غۇرۇر ۋە ئىپتىخار، ئانا تىلنى ئاڭلىسام جۇتنى سېزەرمەن گۈلباھار، ئانا تىل بار ـــ ئەلمۇ بار، ھېكمەت، مۇھەببەت... ھەممە بار، بىزگە ئاش-ناندەك زۆرۈردۇر، ھەمسەپەر ئۇيغۇر تىلى. بولغۇسى قەدرىم پاخال-خەس، بولمىسا گەر ئۆز تىلىم، ئۆز تىلىم بار، ئاي، قۇياشتەك تۇرىدۇ پارلاپ دىلىم، بارمۇ مەندەك باي جاھاندا، ئۆتتى شاد ھەر ئاي، يىلىم، ئۆز تىلىمدا بۇ ھايات دەرياسىدىن سۈزدۈم بىلىم، ماڭا ئۇستاز، رەھنەما چىن ئىچ كۆيەر، ئۇيغۇر تىلى. خىسلىتى يازغانغا پۈتمەس، تىل ھايات، بىزمۇ ھايات، مۇشۇ تىل بەركاتىدىن تاپتۇق روناق، ئەل-يۇرت ئاۋات، كۈنسېرى ئۆرلەشكە بولدى مۇشۇ تىل تالماس قانات، مەن ئاڭا دىل بەرگىنىمچۈن، ئارمىنىم بىخ ياردى شاد، ئۇتتى مەيلىمنى، بېرىپ دىل، ھۆددىگەر ئۇيغۇر تىلى. تىزگىنىن چىڭ تۇت ۋاقىت تۇلپارىنىڭ، باش قاشلىما، بولسا بىل كۆپ تىل، ئەقىل، كۈچ تاپ ھامان، يانپاشلىما، بۇ قورالدىن پايدىلان ياخشى، كېيىن كۆز ياشلىما، شاھ بولۇپ كەتسەڭمۇ، ئەمما ئۆز تىلىڭنى تاشلىما، قىلغىنى بىزنى مۇزەپپەر، مۆتىۋەر ئۇيغۇر تىلى. ھەر كىشى كۆپ زوق ئالار سۆز سۆزلىسە ئۆز تىلىدا، مەن ئانا تىل ـــ ئۆز تىلىمغا قىلىمەن مىڭ جان پىدا؛ ئۆز تىلىم يوق بولسا شۇئان بولىمەن جاندىن جۇدا، چىن يۈرەكتىن ئەيلىدى ئابدۇرېھىم مۇنداق نىدا: سۇلىرىدا ئاق، ئوتىدا كۆي! گۆھەر ئۇيغۇر تىلى!...

 مەنبە: («جۇڭگو مىللەتلىرى» 2006-يىللىق 4-سان مۇقاۋا 4-بەتتە 

 

ئەلانۇر

سىياقىم گۈللەر ئارا سەبدە گۈلنىڭ رەڭگىنى ئەسلەتكەي،

ھىلال ھالىمنى سورىماققا كېلىپ باشىنى پەسلەتكەي.

ساقايماس دىلدىكى ھىجران، كۆزۈمدىن ئاقىدۇ توپان 

پىغانىم لەرزىدە دۇنيا مۇئەللەقتىن غۇلاپ كەتكەي...

ئېچىرقىغان زىمىن بۇندا دەم تارتسا مېنى،

دۈشمىنىمدەك دېۋەيلەيدۇ بېشىمدا ئاسمان.

بىلەلمىدىم نەدىدۇر ئاھ خوراشنىڭ چېكى

نەدىدۇر شۇ مېنى كۈتكەن، مەن كۈتكەن زامان ؟! 

 (چوڭقۇر سېغىنىش ۋە ھۆرمەت بىلەن ئەللامە ئۇستاز مۇھەممەد سالىھ داموللاھاجىمغا بېغىشلايمەن)

 (1936-2018)

 ئەركان قادىر

 بۈگۈن بارلىق ئاق كەپتەرلەر قان يىغلىدى زەيتۇن شاخلىرى ئۆزىگە ئوت قويىۋالدى تاغلار ئېغىرئۇھسىنغىنىچە بېشىنى ئەگدى ئالەم يەنە بىر قېتىم ئۆلدى… سۆيگۈنىڭ كىيىمى بار دېيىلسە شەكسىزكى ئۇ سەن كەيگەن كېپەن چۈنكى سېنى ئۇنىڭدا كۆرۈپ قايتىدىن سۆيدۇق زېمىن سېنى قوينىغا ئېلىپ ئۇلۇغ بولدى يامغۇر زېمىننى سۆيگەندىن كېيىن ئاسمان تېخىمۇ ئىگىزلىدى شۇنداق، بىز سەندىن ئايرىلىپ تېخىمۇ پاكارلاپ كەتتۇق روھىڭنى ئېلىپ ماڭغان پەرىشتىلەرنىڭ شادلىقى ھەققىدە سۆزلىمەيمەن، ئارىمىزدىن يۈتكەن روھىڭغا قايغۇرىمەن… سەندىن مىراس قالغان ئاتمىش ھەرپ ئەمدى سەن باردىكىدەك كۈلەلمەيدۇ… «شەبىستاندا چاقنىغان چولپان» *ئىدىڭ قېنىڭدىن ئۈنگەن چېچەكلەردە ھاياتىمىز كۆركەملەشكەن ئىدى ئاللاھ سېنى ھوزۇرىدىكىلەرگە كۆرسىتىپ ماختانغاندا ھاياتىمىز بىر كۆزى قان يىغلىغان، يەنە بىرىدە چېقىن چاققان ھالدا ئۆلۈمىڭگە يېقىن، سەندىن يىراق بىر جايدا قايغۇغا ئايلىنىپ كەتتى زۇلمەت سەن ھەققىدىكى چۈشلىرىمىزنى ئوغرىلاپ كەتتى لېكىن بىزگە يېڭى بىر قۇياش ۋەدە قىلىندى… بۈگۈن يۈرىكىمىزگە شېھىتلىق ئەتىرىڭنى چاچقىنىمىزچە سەن ياندۇرغان چوغلاردىن رىۋايىتىڭنى ئاڭلىدۇق سۆيگۈ تىراگىدىيە ھاڭلىرىدا تۇنجۇقتى دېيىشتۇق تاۋۇتۇڭ يوق، قەبرەڭ يوق ھالدا ساڭا ھازا ئاچتۇق ئىزىڭنىڭ نۇرىدىن يېڭى ئۆيۈڭنىڭ گۈزەللكىنى سەزدۇق… قولۇڭدا پارلىغان سىياھلارغا مۇبارەك بولسۇن ئارزۇ قىلغىنىڭدەك بىز ئۇنى مەشئەل قىلىپ مېڭىۋاتىمىز… . *«خۇدانىڭ مېھمىنى» مۇھەممەد سالىھ قارىھاجىمنىڭ كۈيئوغلى، ھازىر خىتاي تۈرمىسىدە تۇتقۇن قىلىنغان مەشھۇر شائىر ئادىل تۇنىياز ئەپەندىنىڭ 1993-يىلى 6-ئاينىڭ 19-كۈنى ۋاپات بولغان ئۇستاز ئابدۇلھەكىم مەخسۇم ھاجىمغا يازغان مەرسىيەسىنىڭ نامى. *«شەبىستاندا چاقنىغان چولپان»2006- يىلى ئۇستازغا يازغان قەسىدەمنىڭ نامى ئىدى. ئۇستاز ئۇ كۈنى: ئالىملارنىڭ كىتاب يېزىپ قالدۇرۇرىشىنىڭ زۆرۈرلىكى ۋە بىزدىكى بۇ ئاجىزلىقنىڭ ئانا تىلنى ياخشى بىلمەسلىك ئىكەنلىكى، ئانا تىلنى ئەڭ ياخشى ھالەتتە ئۆگىنىشىمىزنىڭ زۆرۈرلىكى ھەققىدە ناھايىتى ئەتراپلىق سۆزلىگەن ۋە بىزگە بۇ ھەقتە نەسىھەت ھەم ۋەسىيەتلەرنى قىلغان ئىدى. ئاللاھ ئۇستازنىڭ شاھادىتىنى قوبۇل قىلسۇن، ياتقان يېرىنى فىردەۋسۇلئەئلا دا قىلسۇن.   

تۇرغۇن ئوبۇلقاسىم يىلتىز 

دېـھـقان بـار ھـەمـمە مىللـەتـتە، لـېكىـن ئوخـشاشـمىـغاي ئۇيغۇر، يـاشايسەن ساددا خىلـۋەتـتە، قۇرۇپ مـەشرەپ، چېلىپ تـەمبۇر... قـېـرىپ كـەتسـەڭـمـۇ ئـادەتـتە ئـارامـنى تـەرك ئېـتىـپ مـەغـرۇر، پـۈتـەر نـەپسـىـڭمـۇ ئەلـۋەتـتە قىلىپ يـۇرتـنى پـۇزۇر، مـەمـۇر... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. غـۇرۇرۇم، ئىـپـتىخـارىمـسەن، تـېـنىڭ سـاغـلام، ئـامـان بولـسۇن! قـۇۋانـچىـم، غـەمـگـۇزارىمـسەن، يولـۇڭ داغـدام، راۋان بولـسۇن! داۋامـەت ئىنـتىزارىمـسەن، كۈنـۈڭ بەخت - قـۇت تامـان بولسۇن! جېـنىـم ھـەم ئىقـتىدارىمسەن، تـۇتـاش يـىـلـتـىـز پايـان بولـسۇن! ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنـسان، ئوقـۇيمەن سۆيگـۈدىن داستان، كەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان...!

ۋاپــادار پــەرى - دىـلـدارىـڭ تــەۋەررۈك ئــاشـىـيان ســەھــرا، ئـۆمـۈرلـۈك ئەزگـۈ ئـەپـكـارىڭ ئېـتىز - قـىـر ئىـشقىـدا شـەيـدا، سـەھـەر - ئـاخـشامـدا دىشـۋارىڭ ئـەزەلـدىن توخـتىماس دەريا، ئېـچىلـغاي رەڭـگى - رۇخـسارىڭ، سائـادەت ئـەيلىـسەڭ بـەرپـا؛ ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. باھار، ياز، كۈزدە چىڭ ئىشلەپ: ئالارمىز مول ھوسۇل، دەيسەن، قـىـشى دۇلـدۇل كەبى كىشـنەپ: بىـنا، دامبىغا ئـۇل... دەيسەن، ھـاشاردا قـۇم - تـوپا چىشلەپ: قازاي ئـۆستەڭ ئۇدۇل، دەيسەن... سېـنىڭـچە بارمىدۇر ئـەشـرەپ دېسەم، بۇ سۆز نوقـۇل، دەيسەن... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. قـاقـاس چـۆلـدىن ئېچـىـپ مـەرئا، كـۆكەرتتىڭ كـەڭ تەبىـئەتنى، سـەراپ تـەكـلـىـماكـان يـەكـتا بـۈگـۈن كـۆردى كـارامـەتـنى...! راھـەتـلـەر ئـۆزگىـگـە ئـەسـلا... چېكەرسەن كۆپ مـۇشەققـەتـنى، ئـۆزۈڭ قـالـدىڭ يـېـرىم - يـارتـا، بـېـرىپ ئـەلـگـە ھـالاۋەتـنى؛ ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. ھېـرىش - چـارچاشـنى يـۈز - يـۈزدە بىلەلـمەسلىك لـوگىكاڭدۇر، قـاراڭـغـۇ يـامـرىـسا كـۆزدە، قـۇرۇش سـۆھـبەت لـىـرىكاڭـدۇر، ياتـارسـەن ئايـدالا - تـۈزدە، ئـوچـۇق ئـاسـمان يـېـپىـنچـاڭدۇر، تـېـپـىـلـغاي ھـەممـىـسى ئـۆزدە، ئـانـا تـۇپـراق سېلىنـچاڭدۇر... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. تـۆكـۈشـنى يـەرگـە دۇر - مېھـنەت ھـۇزۇر بىلـدىڭ كامالىڭدىن، چىـقاردىڭ ئـاش - ئـوزۇق نېـمەت كۈچۈڭ، ئاددىي قورالىڭـدىن، بـېـغـىـشلاپ بـارچـىـغا دۆلـەت، خـۇشاللاندىڭ ئـامـالـىـڭـدىن؛ تـەپـەكـكۇر جـەۋھىـرىڭ ھېكـمەت، ئالاي تـەلىم ماقـالىڭـدىن... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. دېھـقان دەيمەنكى − دان دەيمـەن، زىرائـەتـتىن زېـمىـن ئويـغاق، دېھـقان دەيمەنكى − نان دەيمـەن، نېـنىمـغا بارچە ئەل مۇشـتاق، دېھـقان دەيمەنكى − جان دەيمەن، سېنىڭسىز يوق ھايات قايناق، دېھـقان دەيمەنكى − كان دەيمەن، لەزىز تۇرمۇش، دىيار قۇۋناق؛ ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. پـايـانـسـىـز پـاخـتـىـزارىڭـدىن بـەدەنـلـەرگـە كـىـيـىم كـەلـدى، كـۆلـەمـلىك ئـۈجـمـىـزارىـڭـدىن يىـپەك، دورا، گـىـرىم كـەلـدى؛ بېـغىڭ، تـەك، مىرغىـزارىڭـدىن مـېـۋە، ئوتياش ئـەزىـم كـەلـدى، شـۇ ئـورمـان - ئـارچـىـزارىـڭـدىن بىـنالارغـا ئـىـرىـم كـەلـدى... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. كەرەملىك چارۋا، ھويلاڭدىن تۇخۇم، گۆش، سۈت، قېتىق... دەركار، ھـۈنەرۋەن ئۇسـتا جـوراڭـدىن غـىجىم، كـەشـتە، نـەقىش بىـسيار، ئېـرەمـلىـك سىـپـتا زىلـچاڭـدىن يـەنـە نـامـىـم ھـامـان داڭـدار، مەدەن، قاشـتېـشى سـوۋغـاڭـدىن ئـايـان دىدار، كىـشى بىـدار... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. ئـۇلـۇغـۋار سەنـدىكى ئىـسـتەك، پـىـرى سـەن ئـەنـئەنـە، ئـەردەم، سېخىي - مەردلىكـكە سەن ئـۆرنەك، بېشى خىسلەت، تىرىك ھاتەم، جىـمىي جانـغا سېغىن ئـەمـچەك، تـامـام بـولـماس دېـڭىز ئـەزەم، ئـەجىـر - تـۆھـپىدە سەن يۈكـسەك، قولـۇڭدا چـۆرگىلەر ئـالەم...! ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. سـۆيـۈمـلۈكـتىن سـۆيـۈمـلۈكـسەن، تېـپىلـمايدۇ ساڭا تـەڭـداش، كـۆيـۈمـلۈكـتىن كـۆيـۈمـلۈكـسەن، دىيانـەتـكە مـۇدام سىرداش، تـۈزۈملۈكـتىن تـۈزۈملۈكـسەن يېـڭىلـمەس جـەڭـچىگە ئوخـشاش، ئـۈنـۈملۈكـتىن ئـۈنۈملۈكـسەن، ئىـزىڭـدا گـۈل، دىلىڭ ئوتـقاش؛ ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. دېـھـقان بـار ھـەمـمە مىللـەتـتە، لـېكىـن ئوخـشاشـمىـغاي ئۇيغۇر، يـاشايسەن ساددا خىلـۋەتـتە، قۇرۇپ مـەشرەپ، چېلىپ تـەمبۇر... قـېـرىپ كـەتسـەڭـمـۇ ئـادەتـتە ئـارامـنى تـەرك ئېـتىـپ مـەغـرۇر، پـۈتـەر نـەپسـىـڭمـۇ ئەلـۋەتـتە قىلىپ يـۇرتـنى پـۇزۇر، مـەمـۇر... ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنسان، ئوقـۇيمـەن سۆيگـۈدىن داستان، كـەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان. غـۇرۇرۇم، ئىـپـتىخـارىمـسەن، تـېـنىڭ سـاغـلام، ئـامـان بولـسۇن! قـۇۋانـچىـم، غـەمـگـۇزارىمـسەن، يولـۇڭ داغـدام، راۋان بولـسۇن! داۋامـەت ئىنـتىزارىمـسەن، كۈنـۈڭ بەخت - قـۇت تامـان بولسۇن! جېـنىـم ھـەم ئىقـتىدارىمسەن، تـۇتـاش يـىـلـتـىـز پايـان بولـسۇن! ساڭا چـىـن ھـۆرمىتىم ئوكـيان، جاپاكـەش، ھـەي ئـەزىز ئىنـسان، ئوقـۇيمەن سۆيگـۈدىن داستان، كەبى بۇلـبۇل ئـۇرۇپ خەنـدان...! 

 (مۇخەممەس)

 تۇرغۇن ئوبۇلقاسىم يىلتىز

 ئەي جاھان ئەھلى، تۈزەي مۇشائىرە سۆھبەتسىمان، باغىقىم بولسۇن بۇ نەزمەم ھەممىگە خىزمەتسىمان، خاس كىيىملەرنى كىيىپ ھەم ياسىنىپ خىسلەتسىمان، سەھنىسى شەۋكەتتە ئەيلەپ چوڭ كۆرەك ھەيۋەتسىمان، ھەق، پەخىرلەنمەك ماڭا ئۇيغۇر دېگەن مىللەتسىمان. دەرھەقىقەتكى، ھامان ئىنساندا ئوخشاشلىق تولا، ئەمما، ھەر مىللەت بېغىدا ئۆزگىچە گۈلزار جۇلا، مىلىتىم كىيگەندە ئايەملىك كىيىم توزدەك گويا، چاقنىتار تەندىن قۇياش ئەركەكلىرى ئويناپ ساما، پەرى-پەيكەرگە زېمىن بەرمەي ئېسىل سۆلەتسىمان. باش كىيىمدىن باشلىساق گەپ، نۇسخىسى بار نەچچە يۈز، خوپ ياراشقاي كىيسە تاللاپ ياز، نورۇز، قىش، ياكى كۈز، دوپپا، ياغلىق ھەم شىلەپە ئەۋجىگە يەتمەيدۇ سۆز، تۈرى كۆپ تەلپەك، تۇماققا مىڭ بېقىپ تويمايدۇ كۆز، باشقا قونغان بەخت قۇشىدەك، بەلكى تاج-دۆلەتسىمان. تېرە، يۇڭ، پاختا، يىپەكلەردىن پۈتەر سەرخىل كىيىم، نە بۇيۇمكى، ئوت يۈرەكلەردىن پۈتەر سەرخىل كىيىم، يىپ ئەمەس، رىشتە-تىلەكلەردىن پۈتەر سەرخىل كىيىم، گۈل چېكىپ تالماس بىلەكلەردىن پۈتەر سەرخىل كىيىم، ئۈستىۋاشقا چىقسا چاقنار ئەڭ گۈزەل سەنئەتسىمان. تاش كىيىم ھەم ئىچ كىيىم تۈر-پاسۇنى چەندان يەنە، ئىش، مۇراسىملاردا ھەرخىل ياسىنار جانان يەنە، ئۆيدە باشقا، سىرتتا باشقا كىينەر ھەرجان يەنە، ئۆزگىچە ئارتىس ۋە ئاشپەز، ساتىراش، دېھقان... يەنە، قوزغىتار قەلبىڭدە دەريا، ئۆركىشى ھۆرمەتسىمان. كىيىمى بوۋاي-موماينىڭ خوپ سىپايە يارىشار، خويمۇ ماس كەلگەن كىيىمگە ھەممە زوقتا قارىشار، قىز-جۇۋانلار ئۇز ياسانماق كويىدا چاچ تارىشار، ئايلىنىپ بىر پارچە ئوتقا، بارچە ئەر ئىز مارىشار، قان تومۇر، ياق گەۋدىلەردە ھېسسىيات شەربەتسىمان. ئەر-ئايال كىيملىرىدە رەڭ، شەكىللەر باشقىچە، پەرقى روشەن يەتتە ياشتىن بەستى يەتمىش ياشقىچە، ياشقا باغلىق چاچ-ساقال، ھەتتا بۇرۇتتىن قاشقىچە، جابدۇقى قىز ئاياللارنىڭ ئۆزگە زەر، قاشتاشقىچە، ياش يىگىتلەر يانغا ئاسقان تىغ-پىچاق زىننەتسىمان. ئاق كىيىم − ساپلىق، خەيرلىك قۇتقا تەڭداش ئەسلىدىن، قاپقارا − قايغۇ ئەلەملىك، مۇسىبەتلىك پەسىلىدىن، قىپقىزىل رەڭ بەرق ئۇرار شوخلۇق، خۇشاللىق ۋەسلىدىن، كۆك غەيۇرلۇقتىن، سېرىق مىسكىن، پەرىشان بەستىدىن ... رەڭ بىلەن قانداش ھايات، كىيىم-كېچەك ھېكمەتسىمان. سەل قارالماس تېخىمۇ ئاياغ كىيىمگە ھەر پەسىل، تۇرسا پۇت ئىسسىق، قۇرۇق، ئەلۋەتتە ساقلىققا كېپىل، كۆن، خۇرۇم، شاۋرۇن ... بىلەن موزدۇز ئاجايىپ دوست ئىجىل، مەسە-كەش، سەندەل، ئۆتۈك، بۆكۈش، بەتىنكە ... زەپ ئېسىل، قىز-ئايال سۈلكەتسىمان، ئەرلەر يۈرەر قۇدرەتسىمان. پوتا باغلاپ روھلىنىپ پالۋانچە قامەت ئەيلىدۇق، ئەلمىساقتىن بەلنى چىڭ تۇتماقنى ئادەت ئەيلىدۇق، ئادىتى ئىللىق تۇرۇشتىن بەلكى ئامەت ئەيلىدۇق، ساقلىنىپ قورساق سېلىشتىن، شۇنچە راھەت ئەيلىدۇق، تەن سالامەتلىكنى ئاسراش ھەممىدىن قىممەتسىمان. ئەنئەنەمدىن سۆزلىسەم، تىل بۇلبۇلۇم خەندان بولۇر، ھەم غورۇرلانسام، بېشىمغا كىيگىنىم ئاسمان بولۇر، رەڭمۇرەڭ كىيىم-كېچەكتىن كاتتا بىر داستان بولۇر، مەنىلەر يىلتىز سۈرۈك، تەكلىماكان ئورمان بولۇر، ئۆزلۈكۈم تارىخ بېتىدە نۇرلىنار شۆھرەتسىمان. 

يەھۇدىيلارنىڭ كېلىپ چىقىشى يەھۇدىيلار مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۈممىتى بولۇپ، ئۇلارنىڭ نەسەبى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا تۇتۇشىدۇ. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىسمائىل ۋە ئىسھاق دەپ ئىككى ئوغلى بولغان ۋە ئىككىلى ئوغلى پەيغەمبەرلەدىن بولغان. چوڭ ئوغلى ئىسمائىل كىچىك ۋاقتىدىلا ئانىسى ھاجەر بىلەن مەككىدە ياشىغان ۋە كېيىنچە يەمەندىكى ئەرەب قەبىلىلىرىدىن مەككىگە كېلىپ يەرلىشىپ قالغان جۇرھۇملاردىن ئۆيلەنگەن. كېيىنچە ئىسمائىل ئەلەيھىسسالام مەككىدىكى ئەرەبلەرگە پەيغەمبەر بولۇپ ئەۋەتىلگەن. ئۇ پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەجدادى بولۇپ ھېسابلىنىدۇ. چۈنكى پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالام ئۇنىڭ نەسلىدىن كەلگەن. ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئىككىنچى ئوغلى ئىسھاق ئەلەيھىسسالام كەنئان زېمىنىدا (ھازىرقى پەلەستىن، لىۋان، سۈرىيە ۋە ئېئوردانىيە قاتارلىق جايلاردا) ياشىغان بولۇپ، ئۇنىڭ نەسلىدىن يەھۇدىيلار بارلىققا كەلگەن. يەھۇدىيلار بۇرۇن «كەنئانلىقلار» دەپ ئاتالغان بولۇپ، ئىسھاق ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامدىن كېيىن ئۇلار «بەنى ئىسرائىل» (ئىسرائىل ئەۋلادى) دەپ ئاتىلىدىغان بولغان. چۈنكى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ لەقىبى «ئىسرائىل» (ئاللاھنىڭ بەندىسى) ئىدى. «يەھۇدىيلار» بىلەن «بەنى ئىسرائىل»نىڭ پەرقى ھازىر دۇنيادا يەھۇدىيلار بىلەن بەنى ئىسرائىل ئىككىسى ئومۇمەن بىر مەنىدە ئىشلىتىلىدۇ. ئەمما قۇرئان كەرىمدە كەلگەن «بەنى ئىسرائىل» دېگەن ئاتالغۇ ئومۇمەن يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ سۇلالىسىدىن كەلگەنلەرگە ئىشلىتىلگەن بولۇپ، «يەھۇدىي» دېگەن ئاتالغۇ ئومۇمەن پەيغەمبىرىمىز ھەزرىتى مۇھەممەد ئەلەيھىسسالامنىڭ زامانىدا ئەرەب يېرىم ئارىلىدا مەۋجۇت بولغان يەھۇدىيلار ئۈچۈن ئىشلىتىلگەن. ئۇلار يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يەھۇزانىڭ سۇلالىسىدىن كەلگەنلەردۇر. ھازىرقى پەلەستىندىكى يەھۇدىيلارمۇ يەھۇزانىڭ نەسلىدىن سانىلىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ مىسىرغا كۆچۈشى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغلى يۈسۈف ئەلەيھىسسالام ئاكىلىرى تەرىپىدىن قۇدۇققا تاشلانغاندا، يولدىن ئۆتكەن كارۋان ئۇنى قۇدۇقتىن چىقىرىۋالىدۇ ۋە ئاكىلىرىدىن ئەرزان پۇلغا سېتىۋالىدۇ. (يۈسۈف سۈرىسى 20- ئايەت). ئاندىن ئۇنى مىسىرنىڭ قۇل بازىرىغا ئېلىپ بېرىپ، مىسىرنىڭ دۆلەت بىخەتەرلىك ئىشلىرى ۋەزىرى بۇتىفارغا سېتىۋېتىدۇ. يۈسۈف ئەلەيھىسسالام مىسىردا ناھەق تۈرمىگە تاشلىنىش، ئاندىن ئاقلىنىپ چىقىپ مىسىرنىڭ مالىيە ئىشلىرى ۋەزىرى بولۇش قاتارلىق ئەھۋاللارنى باشتىن كەچۈرگەندىن كېيىن، كەنئان زېمىنىدا ئاچارچىلىق يۈزىسىدىن ياردەم سوراپ كەلگەن قېرىنداشلىرىنى تونۇپ قېلىپ، ئۇلارنى ياشىنىپ قالغان ئاتىسى يەئقۇب ئەلەيھىسسالامنى ئېلىپ كېلىشكە بۇيرۇيدۇ. يەئقۇب ئەلەيھىسسالام پۈتۈن ئائىلىسىدىكىلەرنى مىسىرغا ئېلىپ كەلگەندىن كېيىن، يۈسۈف ئەلەيھىسسالام ئۇلارنى قىزغىن كۈتۈۋېلىپ، مىسىردا تۇرغۇزىدۇ. (يۈسۈف سۈرىسى 99-100- ئايەتلەر). ئۇلار مىسىرغا كەلگەندە 75 كىشى ئىكەنلىكى مەلۇم. كېيىنچە ئۇلارنىڭ سانى تېز كۆپىيىشكە باشلايدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ مىسىردىكى كەچۈرمىشلىرى يۈسۈف ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولغاندىن كېيىن، مىسىرنىڭ شۇ ۋاقىتتىكى پادىشاھىمۇ ۋاپات بولىدۇ. شۇنىڭدىن كېيىن يىللارنىڭ ئۆتۈشى بىلەن مىسىرنىڭ پادىشاھلىق تۈزۈمىمۇ ئۆزگىرىدۇ ۋە مىسىر پادىشاھلىرى »پىرئەۋن« دەپ ئاتىلىدىغان بولىدۇ. مىسىر پىرئەۋنى رەمسىسس2 نىڭ زامانىغا كەلگەندە، ئۇ بىر چۈش كۆرىدۇ. چۈشكە تەبىر بەرگەنلەر مىسىردىكى بەنى ئىسرائىل جەمەتىدىن چىقىدىغان بىر كىشىنىڭ ئۇنىڭ تەختىنى ئۆرۈپ تاشلايدىغانلىقىنى ئېيتىدۇ. پىرئەۋن شۇنىڭ بىلەن بەنى ئىسرائىل جەمەتىدىن تۇغۇلغان ئوغۇل بوۋاقلارنى ئۆلتۈرۈش ھەققىدە پەرمان چۈشۈرىدۇ. شۇ ۋاقىتلاردا تۇغۇلغان مۇسا ئەلەيھىسسالامنى ئانىسى كىچىك مۇسانى ئۆلۈمدىن ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن، ئاللاھتىن كەلگەن ئىلھام بويىچە ئۇنى بىر ساندۇققا سېلىپ دەرياغا قويۇپ بېرىدۇ. (تاھا سۈرىسى 38-39- ئايەتلەر). ساندۇق سۇدا ئېقىپ پىرئەۋننىڭ باغچىسىغا كېلىپ قالىدۇ، پىرئەۋننىڭ ئادەملىرى مۇسا ئەلەيھىسسالامنى تېپىۋېلىپ ساندۇقتىن چىقىرىدۇ ۋە پىرئەۋننىڭ ئائىلىسىدىكىلەر ئۇنى بېقىۋالىدۇ. شۇنداق قىلىپ، ئاللاھ تائالا مۇسا ئەلەيھىسسالامنى پىرئەۋندىن پىرئەۋننىڭ سارىيىدا قوغدايدۇ. مۇسا ئەلەيھىسسالام شۇ سارايدا چوڭ بولىدۇ، كېيىنچە ئۇنىڭغا پەيغەمبەرلىك كېلىدۇ ۋە پىرئەۋننى ئىمانغا دەۋەت قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئىسرائىل ئەۋلادىنى قۇل قىلىشتىن ۋاز كېچىپ ئۇلارنى ئۆز ۋەتىنى بولغان كەنئان زېمىنىغا بېرىۋېلىشىغا رۇخسەت قىلىشىنى تەلەب قىلىدۇ. چۈنكى ئىسرائىل ئەۋلادىنىڭ بىردىنبىر تەلىبى شۇ ئىدى. ئەمما پىرئەۋن ئىمان ئېيتىشتىن باش تارتىدۇ، ئىسرائىل ئەۋلادىنىمۇ قۇللۇقتىن ئازاد قىلىشنى رەت قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مۇسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تائالانىڭ ئەمرى بىلەن قەۋمىنى باشلاپ كەنئان زېمىنلىرىغا قاراپ كېچىلەپ يولغا چىقىدۇ. بۇنىڭدىن خەۋەر تاپقان پىرئەۋن قوشۇنلىرى بىلەن ئۇلارنى قوغلاپ ماڭىدۇ. پىرئەۋن قوشۇنلىرى مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمىگە دېڭىز بويىدا يېتىشىۋالىدۇ. مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى قوغلاپ كەلگەن پىرئەۋن قوشۇنلىرىنى كۆرۈپ، «بىز ئەمدى تۈگىشىدىغان بولدۇق» دەيدۇ ۋە مۇسا ئەلەيھىسسالامغا ئەزىيەت يەتكۈزۈشكە باشلايدۇ. ئەمما مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۇلار: «ياق، بىز تۇتۇلۇپ قالمايمىز، چۈنكى رەببىم ماڭا يول كۆرسىتىدۇ» دەيدۇ. (شۇئەرا سۈرىسى 62- ئايەت). شۇ چاغدا ئاللاھ تائالا ئۇنى ھاسىسى بىلەن دېڭىزنى ئۇرۇشقا بۇيرۇيدۇ. نەتىجىدە، دېڭىزدىن قۇرۇقلۇق يولى ئېچىلىپ، ئۇلار سالامەت ئۆتۈپ كېتىدۇ، پىرئەۋن قوشۇنى دېڭىزغا كىرىپ بولغاندا، دېڭىز سۈيى ئەسلىگە كېلىپ ئۇلارنى پۈتۈنلەي غەرق قىلىۋېتىدۇ. (شۇئەرا سۈرىسى 63-66- ئايەتلەر). مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ قەۋمى ئەھۋالنى كۆرۈپ تۇرىدۇ، ئەمما پىرئەۋننىڭ ئۆلگەنلىكىگە ئىشىنەلمەيدۇ. مۇسا ئالايھىسسالام قايتا-قايتا تەكىتلىسىمۇ ئۇلار يەنىلا ئىشەنمەيدۇ. چۈنكى ئۇنى بەك چوڭ بىلگەنلىكتىن، «پىرئەۋن ئۆلمەيدۇ» دەپ ئېتىقاد قىلاتتى. شۇنىڭ بىلەن ئاللاھ تائالا پىرئەۋننىڭ جەسىتىنى دېڭىزنىڭ ساھىلىغا چىقىرىپ قويىدۇ. (يۇنۇس سۈرىسى 92- ئايەت). ئۇلار جەسەتنى كۆرۈپ ئاندىن ئۇنىڭ ئۆلگەنلىكىگە ئىشىنىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ مىسىردىن چىقىشى ئىسرائىل ئەۋلادى مۇسا ئالايھىسسالامنىڭ يول باشلىشى بىلەن ۋەدە قىلىنغان مۇقەددەس زېمىنغا قاراپ ماڭىدۇ. يول بويىدا بۇتقا چوقۇنۇۋاتقان قەۋملەرنى كۆرۈپ، مۇسا ئەلەيھىسسالامدىن ئۆزلىرىگىمۇ بۇت ياساپ بېرىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئۇلارنى بۇ غەلىتە تەلىبىگە رەدىيە بېرىدۇ ۋە يولىنى داۋاملاشتۇرىدۇ. (ئەئراف سۈرىسى 138- ئايەت). يولنىڭ يېرىمىغا كەلگەندە ئۇلار «پىرئەۋنمۇ ئۆلدى، بىزنىڭ مىسىردا باغلىرىمىز ۋە ئۆيلىرىمىز قالغان ئىدى. شۇ يەرگە قايتىمىز» دەپ تۇرۇۋالىدۇ. مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۇلارغا «ئى قەۋمىم! سىلەر ئەجدادىڭلارنىڭ يۇرتىغا قايتىشنى ئارزۇ قىلغان ۋە مەندىن تەلەب قىلغان ئەمەسمىدىڭلار، ئەمدى نېمىشقا ئارقىغا چېكىنمەكچى بولىسىلەر» دەپ كايىيدۇ. (مائىدە سۈرىسى 23-26- ئايەتلەر). يەھۇدىيلارنىڭ سىينا چۆلىگە مەھكۇم قىلىنىشى يەھۇدىيلار مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەمرىگە خىلاپلىق قىلغانلىقى ئۈچۈن، ئاللاھ تائالا ئۇلارنى چۆلگە مەھكۇم قىلىدۇ. ئۇلار مىسىرغا قايتمقغى بولۇپ، ھەر كۈنى يول يۈرىدۇ، ئەتىسى ئورنىدىن تۇرسا تۈنۈگۈنكى يېرىگە كېلىپ قالىدۇ، يەنە ماڭسا، يەنە شۇنداق بولىدۇ. شۇنىڭ بىلەن يېگىلى يوق، ئىچكىلى يوق، ھېچنەرسە يوق، قاقاسلىق سىينا چۆلىدە قالىدۇ. ئاللاھ تائالاغا ئۇلار رەھىم-شەپقەت قىلىپ، بۇلۇتلارنى سايىۋەن قىلىپ، بېرىپ، ئاسماندىن تەرەنجىۋىل ھالۋىسى ۋە بۆدۈنە كاۋىپى قاتارلىقلارنى چۈشۈرۈپ بېرىپ ئوزۇقلاندۇرىدۇ. (بەقەرە سۈرىسى 57- ئايەت). بۇ يەرە يەھۇدىيلار ئاللاھ تائالا چۈشۈرۈپ بەرگەن تاماققا ناشۈكۈرلۈك قىلىپ، مۇسا ئەلەيھىسسالامدىن سامساق، پىياز، لوۋىيا قاتارلىق كۆكتاتلاردىن چۈشۈرۈپ بېرىشى ئۈچۈن ئاللاھ تائالاغا دۇئا قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. (بەقەرە سۈرىسى 61- ئايەت). يەھۇدىيلارنىڭ موزايغا چوقۇنۇشى مۇسا ئەلەيھىسسالام ئاللاھ تائالانىڭ ئەمرى بىلەن تۇر تېغىغا كېتىدۇ، ئاكىسى ھارۇن ئەلەيھىسسالامنى قەۋمىگە مەسئۇل قىلىپ قويىدۇ. ئەمما ئۇلار ھارۇن ئەلەيھسسالامنىڭ سۆزىگە كىرمەيدۇ ۋە موزايغا چوقۇنۇشقا باشلايدۇ. (بەقەرە سۈرىسى 52- ئايەت). مۇسا ئالايھىسسالام قايتىپ كېلىپ قەۋمىنىڭ بۇ قىلمىشىدىن قاتتىق نارازى بولىدۇ. ئاندىن قەۋمىنىڭ ئىچىدىن 70 ئادەمنى تاللاپ چىقىپ، ئۇلارنى قەۋمىنىڭ موزايغا چوقۇنغانلىق گۇناھى سەۋەبلىك ئاللاھ تائالادىن مەغپىرەت تىلەش ئۈچۈن سىينا تېغىغا ئېلىپ چىقىدۇ. (ئەئراف سۈرىسى 155- ئايەت). مۇسا ئەلەيھىسسالام ئۇلارغا ئاللاھ تائالانىڭ ئەمر-پەرمانلىرىنى يەتكۈزىدۇ، ئەمما ئۇلار بۇ سۆزلەرنىڭ ئاللاھنىڭ سۆزلىرى ئىكەنلىكىگە ئىشىنىشىمىز ئۈچۈن، بىز ئالدى بىلەن ئاللاھنى كۆرۈشىمىز كېرەك، دەپ تۇرۇۋالىدۇ، شۇنىڭ بىلەن ئۇلار قاتتىق يەر تەۋرەشكە تۇتۇلىدۇ. (بەقەرە سۈرىسى 55- ئايەت). يەھۇدىيلارنىڭ مۇسا ئەلەيھىسسالامغا تۆھمەت قىلىشى تۇرىسىينا ئېلىپ چىقىلغان 70 كىشى يەھۇدىيلارنىڭ ئەڭ ياخشىلىرى ئىچىدىن تاللاپ چىقىلغان تۇرۇقلۇق، مۇسا ئەلەيھىسسالامغا قىلمىغان ئەدەپسىزلىكى ۋە يامانلىقى قالمايدۇ. بىر كۈنى ئاللاھ تائالا مۇسا ئەلەيھىسسالامغا ھارۇن ئەلەيھىسسالامنىڭ ئەجىلى كەلگەنلىكىدىن خەۋەر بېرىپ، ئۇنى ئىگىزرەك بىر تاغقا ئېلىپ چىقىشقا ئەمر قىلىدۇ. شۇنىڭ بىلەن مۇسا ئەلەيھىسسالام ھارۇن ئەلەيھىسسالامنى ۋە ئۇنىڭ ئىككى ئوغلىنى ئېلىپ ئاللاھ تائالا بۇيرۇغان جايغا چىقىدۇ. شۇ جايدا ھارۇن ئەلەيھىسسالام ۋاپات بولىدۇ، مۇسا ئەلەيھىسسالام بىلەن ئىككى ئوغلى ئۇنىڭ نامىزىنى ئوقۇپ دەپنە قىلىدۇ. ئۇلار قەۋمىنىڭ يېنىغا كېلىپ ئۇلارنى ئەھۋالدىن ۋاقىپ قىلغىنىدا، ئۇلار مۇسا ئەلەيھىسسالامغا تۆھمەت قىلىپ، «ھارۇن سەندىن ياخشى ئىدى، سەن ئۇنىڭغا ھەسەت قىلىپ، ئۇنى ئۆلتۈرۈۋەتتىڭ» دەيدۇ. مۇسا ئەلەيھىسسالام قاتتىق بىئارام بولۇپ، ھارۇن ئەلەيھىسسالامنىڭ ئوغۇللىرىنى كۆرسىتىپ قويىدۇ، ئۇلار ئاتىسىنىڭ ئۆز ئەجىلىدە ئۆلگەنلىكىنى، ئۇنى ھېچكىمنىڭ ئۆلتۈرۈۋەتمىگەنلىكىنى ئېيتىدۇ، ئاندىن مۇسا ئەلەيھىسسالامنى ئەيىبلەشتىن توختايدۇ. شۇ ۋاقىتتىكى يەھۇدىيلار ئۆزلىرىنىڭ ئاسىيلىقى سەۋەبلىك ۋەدە قىلىنغان زېمىن — پەلەستىن زېمىنىغا كىرىشتىن مەھرۇم قىلىنىدۇ، مۇسا ئالايھىسسالاممۇ شۇ چۆلدە ئالەمدىن ئۆتىدۇ. تولۇق قىرىق يىل ئۆتكەن ۋە شۇ چاغدىكى يەھۇدىيلارنىڭ ئاساسەن ھەممىسى ئۆلۈپ تۈگىگەندىن كېيىن، مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ تەربىيەسىدە يېتىلگەن يۇشەئ ئىبنى نۇن دېگەن كىشىگە پەيغەمبەرلىك كېلىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ پەلەستىنگە كىرىشى يۇشەئ ئەلەيھىسسالام يەھۇدىيلارنى باشلاپ پەلەستىن زېمىنىغا كىرىدۇ ۋە ئۇ جايدا ھاكىمىيەت قۇرىدۇ. ئىسرائىل ئەۋلادىنىڭ پەلەستىندىكى تۇنجى پادىشاھى تالۇت بولىدۇ. يەھۇدىيلار كىتابلىرىدا ئۇنى شاۋۇل دەپ ئاتىشىدۇ. تالۇتنى ئۆز ۋاقتىدا ئاللاھ تائالا ئۆزى بەلگىلەپ بەرگەن بولسىمۇ، يەھۇدىيلار ئۇنى نارازىلىق بىلدۈرۈپ تەسلىكتە قوبۇل قىلىدۇ. (بەقەرە سۈرىسى 246- ئايەت). تالۇتتىن كېيىن داۋۇد ئەلەيھىسسالام، ئۇنىڭدىن كېيىن ئوغلى سۇلەيمان ئەلەيھىسسالام پادىشاھ بولىدۇ. كېيىنچە بۇ دۆلەت ئىككىگە بۆلۈنۈپ كېتىدۇ، پەلەستىندە يەھۇزا ئىسىملىك پادىشاھىنىڭ ئىسمىدا يەھۇزا دۆلىتى، نابلۇستا يەھۇدىي دۆلىتى بارلىققا كېلىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ دۆلىتىنىڭ تارمار قىلىنىشى يەھۇدىيلار ئۆزلىرىگە كەلگەن پەيغەمبەر يەھيا ئەلەيھىسسالامنى ۋەھشىيلىك بىلەن ئۆلتۈرگەندىن كېيىن، ئۇزاققا قالماي بابىل پادىشاھى بۇختەنەسسەر مىلادىيەدىن بۇرۇنقى 586- يىلى پەلەستىنگە ھۇجۇم قىلىپ، يەھۇدىيلارنىڭ دۆلىتىنى پۈتۈنلەي تارمار قىلىدۇ، كىتابلىرىنى كۆيدۈرىدۇ، ئالىملىرىنى ئۆلتۈرىدۇ ۋە خەلقىنى ئەسىرگە ئېلىپ بابىلغا (ھازىرقى ئىراققا) ئېلىپ كېتىدۇ. (ئىسرا سۈرىسى 4-8- ئايەتلەر). يەھۇدىيلار شۇ ۋاقىتتىن باشلاپ دۆلىتىدىن ئايرىلىپ قېلىپ، سەرسانلىقتا ھايات كەچۈرۈپ كېلىدۇ. يەھۇدىيلارنىڭ پەلەستىندە دۆلەت قۇرۇشى ئىسلام دۇنياسىنىڭ مۇستەھكەم قەلئەسى بولۇپ كەلگەن ئوسمانىيلار خەلىپىلىكى ئاغدۇرۇلغاندىن كېيىن، ئەسىرلەردىن بېرى سەرسانلىقتا ھايات كەچۈرۈپ كەلگەن يەھۇدىيلار ئەنگىلىيەنىڭ قوللاپ-قۇۋۋەتلىشى ۋە ھەر تۈرلۈك ياردەملەرنى قىلىشى بىلەن، 1948- يىلى پەلەستىندە زۇلۇم ۋە ھەقسىزلىك بىلەن دۆلەت قۇرۇۋالىدۇ، پەلەستىندىكى يەرلىك خەلقنى ئۆلتۈرۈش، قوشنا دۆلەتلەرگە پالاش قاتارلىق ۋەھشىيلىكلىرى بىلەن پەلەستىندىن يىراقلاشتۇرىدۇ. ھازىرغا قەدەر پەلەستىن خەلقى مۇستەملىكىگە بوي ئەگمىگەن ۋە ئۆزىنىڭ ھەققانىي كۈرەشلىرىنى بىر كۈنمۇ توختىتىپ قويمىغان. ئىسرائىلىيە تاجاۋۇزچى كۈچلىرى ناقەق ئۆلتۈرگەن پەلەستىنلىكلەرنى سانى 100 مىڭدىن ئاشقان بۇ قېتىمقى غەززە قەتلىئامىدا شېھىت بولغانلار بىلەن بۇ سان ئۇنىڭدىمۇ يۈكسەلگەن. يەھۇدىيلارنىڭ لەنەتلىنىشى قۇرئان كەرىمدە ئەڭ كۆپ لەنەتلەرگە قەۋم يەھۇدىيلار بولۇپ، ئۇلار يەنە ئاللاھ تائالانىڭ غەزىپىگە ئۇچرىغان قەۋم دەپ تەبىرلەنگەن. مەلۇمكى، قۇرئان كەرىمدە يەھۇدىيلار بىلەن مۇشرىكلارنىڭ لەنەتكە ئۇچرىغانلىقى بايان قىلىنغان، يەنە ئۇنىڭ ئۈستىگە قۇرئان كەرىمدە يەھۇدىيلاردىن باشقا ھېچقانداق بىر قەۋم «ئاللاھ تائالانىڭ غەزىپىگە ئۇچرىغان قەۋم» دەپ تەبىرلەنمىگەن. نېمە ئۈچۈن؟ چۈنكى دۇنيادا يەھۇدىيلاردەك تۇزكور، ۋاپاسىز، خىيانەتچى، سۇيىقەستچى، ئۇچىغا چىققان شەخسىيەتچى ۋە جىنايەتچى قەۋم بولمىسا كېرەك. قۇرئان كەرىم ئۇلارنىڭ قىلمىشلىرىنى تۆۋەندىكىچە بايان قىلغان: 1. يەھۇدىيلار ئاللاھ تائالانى بېخىل دەپ سۈپەتلىگەن ئەدەپسىز قەۋمدۇر. (مائىدە سۈرىسى 64- ئايەت). 2. يەھۇدىيلار ئۆزلىرى ساماۋى دىنغا ئېتىھاد قىلىپ تۇرۇقلۇق، «ئاللاھنىڭ بالىسى بار» دەپ، ئۇنىڭغا شېرىك كەلتۈرگەن قەۋمدۇر. (تەۋبە سۈرىسى 31- ئايەت). 3. يەھۇدىيلار پەيغەمبەرلەرنى ناھەق ئۆلتۈرگەن ۋە دۇنيا تارىخىدا ھېچقانداق بىر قەۋم قىلمىغان جىنايەتنى سادىر قىلغان قەۋمدۇر. (نىسا سۈرىسى 155- ئايەت). 4. يەھۇدىيلار ئاللاھ تائالانىڭ كىتابى بولغان تەۋراتنى ئۆزگەرتىۋەتكەن، ئۇنىڭدىكى مەزمۇنلارنىڭ بەزىسىنى يوشۇرغان، بەزىسىنى بورمىلىغان قەۋمدۇر. (نىسا سۈرىسى 46- ئايەت). 5. يەھۇدىيلار مۇشرىكلارغا «سىلەرنىڭ دىنىڭلار مۇھەممەدنىڭ دىنىدىن ياخشى» دەپ بەرگەن يالغانچى قەۋمدۇر. (نىسا سۈرىسى 51- ئايەت). 6. يەھۇدىيلار پەيغەمبىرى ھايات بار تۇرۇقلۇق، ئۇنىڭ ئەمرىگە ئاسىيلىق قىلىپ موزايغا چوقۇنغان قەۋمدۇر. (بەقەرە سۈرىسى 54- ئايەت). 7. يەھۇدىيلار ئۆز پەيغەمبىرىگە «سەن رەببىڭ بىلەن بېرىپ جىھاد قىلغىن، بىز بۇ يەردە تۇرۇپ تۇرايلى» دېگەن ئەدەپسىز ۋە دەرىجىدىن تاشقىرى قورقۇنچاق قەۋمدۇر. (مائىدە سۈرىسى 24- ئايەت). 8. يەھۇدىيلار ئۆز پەيغەمبىرىگە ئىشەنمەي، «ئاللاھنى بىزگە كۆرسەت» دەپ تۇرۇۋالغان كاپىر قەۋمدۇر. (بەقەرە سۈرىسى 55- ئايەت). 9. يەھۇدىيلار ھەقىقەتنى يوشۇرىدىغان ۋە ئۇنى بىلىپ تۇرۇپ ئىنكار قىلىدىغان قەۋمدۇر. (بەقەرە سۈرىسى 146- ئايەت). 10. يەھۇدىيلار نېمەتكە تۇزكورلۇق قىلىدىغان، شۈكۈر قىلىشنىڭ ئورنىغا كۇفرىلىق قىلىدىغان قەۋمدۇر. (بەقەرە سۈرىسى 61- ئايەت). 11. زىيونىزم زىيونىزم —19- ئەسىرنىڭ ئاخىرلىرىدا بىر قىسىم يەھۇدىيلار تەرىپىدىن تەسىس قىلىنغان سىياسىي تەشكىلات بولۇپ، دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى يەھۇدىيلارنى پەلەستىن زېمىنىغا كۆچۈشكە تەرغىب قىلىش ۋە پەلەستىندە يەھۇدىي دۆلىتى قۇرۇشنى مەقسەت قىلغان. ئەرەبچە «الصهيونية»، ئىنگىلىزچە «Zionism» دېگەن بۇ ئاتالغۇنىڭ پەلەستىندىكى «الصهيون» دېگەن تاغنىڭ ئىسمىدىن ئېلىنغانلىقى سۆزلىنىدۇ، ئىسرائىلىيەلىك يەھۇدىيلار بۇ سۆزنىڭ ئورشىلىم دېگەنلىك بولىدىغانلىقىنى دەۋا قىلىدۇ. چۈنكى زىيونىستلار ئۆزلىرىنىڭ بۇ تېرور تەشكىلاتىنى دىنىي ئىسىم بىلەن ئاتاش ئاقىلىق تېرورلۇق ھەرىكەتلىرىنى يوللۇق قىلىپ كۆرسىتىشكە تىرىشىدۇ. زىيونىزم تەشكىلاتىنىڭ قۇرغۇچىسى تىيودور ھېرتزل (1860- 1904) ئىسىملىك يەھۇدىي بولۇپ، ئىسرائىلىيەلىك يەھۇدىيلار ئۇنى «دۆلەت ئاتىسى» دەپ ئاتايدۇ. تىيودور ھېرتزل ئاۋۇستىرىيەلىك يازغۇچى ۋە ژۇرنالىست بولۇپ، ئۆز ۋاقتىدا دۇنيادىكى يەھۇدىيلارنى ھەر خىل ئۇسۇللار بىلەن پەلەستىنگە كۆچۈرۈشكە قاتتىق كۈچىگەن ۋە ئۇلارغا يەھۇدىي دۆلىتى قۇرۇپ بېرىش ھەققىدە ۋەدىلەرنى بەرگەن. زىيونىستلار ۋاسىتە تاللىمايدۇ زىيونىستلار ۋاسىتە تاللىمايدىغان تېررورىست تەشكىلات بولۇپ، دۇنيدا مىسلى كۆرۈلمىگەن ۋەھشىي تېررورلۇق ھەرىكەتلىرىنى قىلىپ كەلگەن ۋە قىلمىشلىرىنى دىنىي تەرەپتىن يوللۇق كۆرسىتىش ئۈچۈن كۆپلىگەن رىۋايەتلەرنى ئويدۇرۇپ چىققان. ئۇلارنىڭ پەلەستىن زېمىنىنى يەھۇدىيلارنىڭ ئەجدادلىرىدىن قالغان مىراسى قىلىپ كۆرسىتىشتە ئىشلەتكەن ھۆججەتلىرىدىن بىرى «تەۋرات»نىڭ «تەكۋىن» بابى 13- تېكىستى بولغان «رەب ئىبراھىم بىلەن كېلىشتى ۋە ئۇنىڭ نەسلىگە كەنئان زېمىنىنى بەرگەنلىكىنى ئېيتتى» دېگەن تېكىست بولۇپ، بۇ تېكىست توغرا ۋە راست دەپ قوبۇل قىلىنغان تەقدىردىمۇ، ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامغا ئاللاھ تائالا ۋەدە قىلغان زېمىندا ئەرەبلەرنىڭمۇ ھەققى بولىدۇ. چۈنكى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالام ئەرەبلەرنىڭمۇ، يەھۇدىيلارنىڭمۇ ئەجدادى ھېسابلىنىدۇ. زىيونىستلار پەلەستىننى پۈتۈنلەي يەھۇدىي دۆلىتى قىلىش بىلەن كۇپايە قىلمايدۇ، چۈنكى ئۇلار چوڭ يەھۇدىي دۆلىتى قۇرۇشنى پىلانلىغان بولۇپ، ئۇلارنىڭ «نىلدىن فۇراتقىچە» دەيدىغان سەپسەتىسى بار. ئىسرائىلىيە ئامېرىكا بىلەن ئەنگىلىيەنى ئارقىسىغا ئېلىپ تۇرۇپ، دۇنيادا مۇشتۇمزورلۇق قىلغان، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ قارارلىرىنىڭ بىرىگىمۇ ئەمەل قىلمىغان، پەلەستىن خەلقىنىڭ ھەق-ھوقۇقىنى ئەڭ ۋەھشىي ئۇسۇللار بىلەن دەپسەندە قىلغان تېررورىست دۆلىتىدۇر. زىيونىستلار ئۆزلىرىنىڭ ۋەھشىيلىكىنى يوشۇرىدۇ زىيونىزم ھەرىكىتىنىڭ ۋەھشىيلىكلىرىنى ۋە ئۇلارنىڭ تېررور تەشكىلات ئىكەنلىكىنى ئوچۇق يورۇتۇپ بەرگەن قىممەتلىك ئەسەرلەر بارلىققا كەلگەن بولۇپ، ئۇلار زىيونىستلارنىڭ ۋاسىتە تاللىمايدىغان ۋەھشىيلىكىنى، قاتىللىقىنى ۋە ئۇچىغا چىققان زالىملىقىنى بايان قىلغان. مىسىرلىق دوكتور مۇھەممەد ئابدۇلۋەھھاب مەسىرىي ئۈچ توملۇق «يەھۇدىي ئېنسىكلوپېدىيەسى» يازغان، فرانسىيەلىك مۇتەپەككۇر ئالىم راجىيە گارودى 1982- يىلى ئالجىرىيەدە ئالجىرىيە خەلقىنىڭ مۇستەقىللىق يولىدىكى ئۇرۇشىدا ئەسىرگە ئېلىنغان، كېيىنچە مۇسۇلمانلار ياخشى مۇئامىلىسى ۋە ئىسلامىي گۈزەل ئەخلاقىدىن تەسىرلىنىپ مۇسۇلمان بولغاندىن كېيىن «ئىسرائىلىيە ئەپسانە ۋە تېررورلۇق» ناملىق بىر ئەسەر يازغان بولۇپ، ئۇنىڭدا زىيونىزمنىڭ ۋەھشىي يۈزىنى ئېچىپ بەرگەن. گارودى مەزكۇر كىتابى سەۋەبلىك فرانسىيەدە نەزەربەنتكە ئېلىنغان ۋە كىتابلىرى پۈتۈن ياۋروپادا چەكلەنگەن، ئامېرىكا قاتارلىق دۆلەتلەرنىڭ قاتتىق بېسىملىرىغا ئۇچرىغان، ھەتتا ۋېنگىرىيەدە بىر ئادەم مەزكۇر كىتابنى ۋېنگىر تىلىغا تەرجىمە قىلىپ نەشر قىلدۇرغانلىقى سەۋەبلىك، كىتابنى باسقان نەشرىياتنىڭ مۇدىرى بىلەن بىرلىكتە تۈرمىگە تاشلانغان. 2012- يىلى گارودى ۋاپات بولغاندا تۈركىيە دىيانەت ئىشلىرى مېنىستىرلىقى فىرانسىيەدىكى تۈركىيە باش ئەلچىسى ئارقىلىق بىر ھەيئەت ئەۋەتىپ، گارودىنىڭ ئائىلىسىگە تەزىيە بىلدۈرگەن ۋە خەتمە قۇرئان قىلىپ روھىغا دۇئا قىلغان. فىرانسىيە ھۆكۈمىتى گارودىنىڭ ئۆلۈمىگىمۇ ھۆرمەت قىلمىغان بولۇپ، ئۇنىڭ جەسىتىنى كۆيدۈرۈپ، كۈلىنى دېڭىزغا سورۇۋەتكەن. تۈركىيە تەرەپ بۇنى سۈرۈشتۈرگەندە «ئۆزىنىڭ شۇنداق ۋەسىيىتى بار ئىدى» دەپ ئىشنى تۈگەتكەن.

تۇرغۇن يىلتىز

باش كىيىملەر شاھىدۇر جاھانغا ئۇيغۇر دوپپىسى، 

ماس، ياراشقاي ھەر زامان-دەۋرانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. كىيسە نورۇز-نەۋباھار، ياز، كۈزدە قوش سۆلەت ئىرۇر، مەيلى پۇقرا، مەيلى شاھ-سۇلتانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. قول ھۈنەرۋەن سەنئىتىنىڭ جەۋھىرى، گۈلتاجى ئۇ، 

ھەم ۋەكىل مىللەت، غۇرۇر، ۋىجدانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. نۇسخىلاردا پارلىغاي چىن تارىخىي ئەۋرىشكىلەر،

 دەرس بېرەر سىردىن دېڭىز-ئوكيانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. بىر «چىمەن دوپپا» دېسە، تۈر- نۇسخىسى بار نەچچە ئون،

 باشلىغاي بوستانغا، گاھ پىنھانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. 

 سىز «بادام دوپپا» كۆرۈپ: چاغلىق، بادامكەنغۇ دېمەڭ، دوست قۇياش، يۇلتۇز ۋە ئاي، چولپانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. 

 «مامپۇ»، «راۋاب» باغىدا بال ھەرىسى، قۇش، «كېپىنەك»، مۇڭ، مۇزىكا بۇلبۇلى خەندانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. «پاختا»، «ئۈنچە»، «ئالماگۈل»، «ياپراق»، «ئۈزۈم» سەھراسى كەڭ، ئوخشىغاي خوپ مول ھوسۇل، خامانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. «كالۋىتۇن»، «مەزەڭگە»، «ئىلمە»، «چاچما»، «زەر» دۇنيا بۆلەك، ئۇستىكارغا بەيگىدۇر جەۋلانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. «بەش تالا»، «چەكمەن»، «يۈرەك»، «شەيدائى» سىمۋول سۆيگۈگە، يول ئاچار ئالىي تىلەك-ئارمانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. ئايىمى ھېيىت، تويدا «ئەگىم قاش»، «گىلەم»، «كۆز» كۆرگى قىز، كاتتا سۆلەت ئەر-ئايال مېھمانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. ئالدىراپ كۈلمەڭ «شاپاق»، «بۆك»، «پوچى»، «كۈلگۈنچەك» دېسە، نۇر تۆكەر «گۈلخان» كەبى غىلمانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. «يا»، «قىلىچ»، «بايتامغا»، «يۇلتۇزتامغا» دەپ تۈرلەر تولا، خاس جىگەرلىك قىز، يېتۇك ئوغلانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. دوپپا ئازمۇ «غۇلجا»، «تۇرپان»، بەلكى «تاشكەنت» نامىدىن، بىرىنىڭ يەتكەي خىلى چەندانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. شۇنچە كۆپ تۈر-نۇسخىلارنى ھېچ كىشى بولماس ساناپ، جان بېرەر مىزانغا، يەر-ئاسمانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. ياش-قېرى، ئۆسمۈر-بوۋاقنىڭ تاللىشى ئۆز ئالدىغا، بار مۇۋاپىق ھەركىشى - ئىنسانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. يىپ دېمەڭ ئاددىي، تومۇرلار ئىلكىدە ئۆزلۈك مۇدام، روزغار دەرمان، ئىشەنچ - ئىمانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. بۇ ھۈنەرنىڭ پىرلىرىدۇر ئەسلىدە قەشقەر، خوتەن، باب ئېسىل سەنئەت دېگەن ئۈنۋانغا ئۇيغۇر دوپپىسى. ئەنئەنە يىلتىز گۈزەللىك، ئىزگۈلۈك پاكلىق ئۈچۈن، كۈيلىسەم سىغماس تۈمەن داستانغا ئۇيغۇر دوپپىسى

ئۇدۇر گۈزەل،  خۇشپۇراق بىر گۈل،

ئۆسكەنلىكى يەرگە ياراشقان‌.

 ئەنۋەر ھاجى مۇھەممەد

 ھازىرقى زامان ئۇيغۇر تىلى ئىملا قائىدىسى دەسلەپتە تۈزۈلگەندە مورفولوگىيىلىك تۈرلىنىشنى، يەنى سۆز يىلتىزىنى ئاساس قىلاتتى. ئەمما تىلىمىزدا ئا ئە تاۋۇشلىرىنىڭ تۈرلەنگەندە ئې ئى غا ئاجىزلىشىشى ئومۇميۈزلۈك ھادىسە بولغاچقا نۇرغۇن سۆز-ئىبارىلەر بۇ قائىدىگە چۈشمىدى، مەسىلەن، ئاتا، ئانا، ئاچا، داپ، ئەمگەك، گەپ دېگەندەك نۇرغۇن سۆزلەر ئۈچىنچى شەخس قوشۇمچىسى بىلەن تۈرلەنگەندە ئاتاسى، ئاناسى، ئاچاسى، داپى، ئەمگەكى، گەپى دەپ يېزىلماي، ئاتىسى، ئانىسى، ئاچىسى، دېپى، ئەمگىكى، گېپى دەپ يېزىلىۋەردى. ئەمەلىيەتتە بۇنىڭدا فونىتېكىلىق قائىدە، يەنى ئېغىزدا قانداق تەلەپپۇز قىلىنىسا شۇنداق يېزىش قائىدىسى قوللىنىلغانىدى. ۋاھالەنكى، مەۋجۇت، كىتاپ، ئەدەپ، نەشىر دەپ تەلەپپۇز قىلىنىدىغان سۆزلەر مورفولوگىيلىك قائىدىنى ئاساس قىلىمىز دېگەن گەپ بىلەن مەۋجۇد، كىتاب، ئەدەب، نەشر دەپ يېزىلدى. قائىدىلەر بىرلىككە كەلمىدى ياكى ئاستىن-ئۈستۈن قىلىۋېتىلدى. ئەمدى قارىسام، يېڭى تۈزۈلگەن ئىملا قائىدىسىدە ئەدەب، نەشر دېگەن سۆز فونىتېكىلىق قائىدە بويىچە ئەدەپ، نەشىر دەپ ئۆزگەرتىلىپتۇ، ئەمما قالغان بەزى سۆزلەر شۇ پېتى قاپتۇ، نېمدېگەن قالايمىقانچىلىق بۇ! ھېچقانداق مىللەتتە 30 يىلدا ئۈچ قېتىم ئىملا ئۆزگەرتىدىغان ئىش يوق. ئەمەلىيەتتە، كۆڭۈل قويساق ئىملالىق خەت يېزىش تەس ئىشمۇ ئەمەس، ئىملا لۇغىتىنىڭ بېشىدىكى 50 بەتكە يېقىن قائىدىلەرنى بىر قۇر ئوقۇۋەتسەك، بىر نەچچە قېتىم مەشق قىلساقلا ئۇنىڭ ھۆددىسىدىن چىقالايمىز، يىللاپ-يىللاپ خەنزۇچە، چەت ئەل تىلى ئۆگەنگەن زېھنىمىزنىڭ بىر پۇچۇقىنى مۇشۇ ئىشقا سەرپ قىلساق، ئۈنۈمىنى كۆرەلەيمىز. يىغىنچاقلىساق بىر نەچچە چوڭ قائىدە بار: 1) سۆزلەر تۈرلەنگەندە قىسقا سوزۇق ئا، ئە تاۋۇشلىرى ئې، ئى غا نۆۋەتلىشىدۇ؛ مەسىلەن، جان، جېنى، نان نېنى، سەن، سېنى…دە، دېمەك، يە يېمەك… 2) سۆزلەر تۈرلەنگەندە ئۇزۇن سوزۇق ئا، ئە تاۋۇشلىرى ئې، ئى غا نۆۋەتلەشمەيدۇ: مەسىلەن، ئىمان، ئىمانى، ئىقتىساد، ئىقتىسادى، مېھرىبان، مېھرىبانىم (مېھرىبىنىم ئەمەس)، ئەخلاق، ئەخلاقى، رەنا، رەناسى، دانا، داناسى، دانىشمەن، دانىشمەنى، مۇئەسسەسە، مۇئەسسەسەسى، مەجمۇئە، مەجمۇئەسى، ئەسلىھە، ئەسلىھەسى، مەۋقە، مەۋقەسى، قىتئە، قىتئەسى، قەھۋە، قەھۋەسى، مەنبە، مەنبەسى، مەنپەئەت، مەنپەئەتى، تەۋە، تەۋەلىكىم، تەۋەيىم، تەۋەسى… دېگەندەك. قىسقا سوزۇق ئا، ئە بىلەن ئوزۇن سوزۇق ئا، ئە نىڭ پەرقى شۇكى، بىرى ئادەتتىكىچە، قىسقا ئېيتىلىدۇ: مەسىلەن، بالا (پەرزەنت)، بالىسى، بالىنى؛ بىرى سوزۇپراق تەلەپپۇز قىلىنىدۇ، ئۇرغۇ ئاخىرقى بوغۇمغا يۆتكىلىدۇ، مەسىلەن، بالا (بالا-قازا) بالاسى…دېگەندەك. 3) سۆز ئاخىرىغا ى قوشۇلسا ئۈچىنچى شەخسنى، ىي قوشۇلسا سۈپەتنى بىلدۈرىدۇ: مەسىلەن، ئىقتىسادى (ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادى)، ئىقتىسادىي (ئۇيغۇرلارنىڭ ئىقتىسادىي مەسىلىسى). يەنە بىر قائىدە شۇكى، ئۈزۈك تاۋۇش بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرنىڭ كەينىگە ىي قوشۇلىدۇ، مەسىلەن، ئىقتىساد، ئىقتىسادىي، خىيال، خىيالىي، پەخر، پەخرىي، ئومۇم، ئومۇمىي، … دېگەندەك. سوزۇق تاۋۇش بىلەن بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەرنىڭ كەينىگە بولسا ۋى قوشۇلىدۇ: مەسىلەن، مەنە، مەنىۋى، مەھەللە، مەھەللىۋى، دۇنيا، دۇنياۋى، ئەپسانە، ئەپسانىۋى… 4) ئىسىملار تۈرلەنگەندە يىلتىزى ساقلىنىپ قالىدۇ: مەسىلەن، باغ، باغقا (باققا ئەمەس)، تاغ، تاغقا (تاققا ئەمەس)، بەگ، بەگكە (بەككە ئەمەس)؛ ئەدىب، ئەدىبلىك(ئەدىپلىك ئەمەس)، ئەدەبىي، ئەدەبىيلىك(ئەدىبىيلىك ئەمەس)؛ تەقلىد ( تەخلىت ياكى تەقلىت ئەمەس)، تەقلىدى، تەقلىدىي؛ ئەرەب (ئەرەپ ئەمەس)، ئەرەبىي تىل؛ كىتاب (كىتاپ ئەمەس) كىتابىي بىلىم… (ئەگەر تەقلىد، مەۋجۇد، كىتاب… دېگەندەك سۆزلەرنىڭ توغرا ئىملاسىنى يېزىشتا قىينالغاندا شۇ سۆزلەرنى تۈرلەپ باقسىلا يىلتىزىنى بىلگىلى بولىدۇ، مەسىلەن، تەقلىدىي، مەۋجۇدىيەت، كىتابىيلىق…دەپ تۈرلىگەندە يىلتىزى مەلۇم بولىدۇ ھەم ئىملاسىنى توغرا يازغىلى بولىدۇ). 5) پېئىللار تۈرلەنگەندە، يىلتىزى ساقلىنىپ ماڭىدۇ، خالىغانچە ئۆزگەرتىلمەيدۇ، مەسىلەن، بول، بولىدۇ، بولماق، بولمىقى (بولمىغى ياكى بۇلمىقى ئەمەس)، بولىدىغان، بولىدىغانلىقى، بولىدىغانلىقىنى، بولمايۋاتقانلىقىنى… قىل، قىلىدۇ، قىلماق، قىلمىقى (قىلمىغى ئەمەس)، قىلىدىغان، قىلىدىغانلىقى، قىلىدىغانلىقىنى، قىلمايۋاتقانلىقىنى… تەگ، تەگدى، تەگمە، تەگكەن (تەككەن ئەمەس)، ئەگ، ئەگدى، ئەگمە، ئەگكەن (ئەككەن ئەمەس)… 6) ھەرىكەتناملار تۈرلەنگەندە يىلتىزى ساقلىنىپ قالىدۇ، مەسىلەن، بولۇش، بولۇشۇم، بولۇشۇڭ، بولۇشى(بولىشىم، بولىشىڭ، بولىشى ئەمەس)، كۆرۈش، كۆرۈشۈم، كۆرۈشۈڭ، كۆرۈشى (كۆرىشىم، كۆرىشىڭ، كۆرىشى ئەمەس). 7) يە بىلەن ئاياغلاشقان سۆزلەر تۈرلەنگەندە ى غا نۆۋەتلەشمەيدۇ: مەسىلەن، ياپونىيە، ياپونىيەگە (ياپونىيىگە ئەمەس)، نەزەرىيە، نەزەرىيەسى (نەزەرىيىسى ئەمەس)، پارتىيە، پارتىيەسى (پارتىيىسى ئەمەس)، ئارمىيە، ئارمىيەسى (ئارمىيىسى ئەمەس)، رازىيە، رازىيەگە، رازىيەدىن، سانىيە، سانىيەگە، سانىيەدىن… 8) سۆز بىرىكمىلىرىنى يازغاندا ئۇلارنىڭ ئانالتىك(بۆلۈنمە ھالەتتە) ياكى سىنتېتىك (قوشۇلما ھالەتتە) ئىكەنلىكىگە دىققەت قىلىش كېرەك. ئانالتىك سۆز بىرىكمىلىرى ئايرىپ يېزىلىدۇ: مەسىلەن، باش پىياز(باشپىياز ئەمەس)، باش قۇر (باشقۇر ئەمەس)؛ ھېچ كىشى (ھېچكىشى ئەمەس)، خۇش پۇراق (خۇشپۇراق ئەمەس)… سىنتېتىك سۆز بىرىكمىلىرى قوشۇپ يېزىلىدۇ: مەسىلەن: باشباشتاق (باش باشتاق ئەمەس)، ھېچكىم (ھېچ كىم ئەمەس)، ھېچبىر، ھېچقاچان، ھېچقايسى، ھېچقەيەر، ھېچقىسى(يوق)، سەكسەنپۇت، ئاشقازان… بىزدە ساۋاتسىزلىق ئېغىر بولغاچقا ئىملا ساۋاتسىزلىقىنى توغرا چۈشىنىپ كېتىۋەردۇق، مانا مەن دېگەن زىيالىيلارمۇ ئىملادا چانىدۇ، بالىلىرىمىزنىڭ ئەھۋالى تېخىمۇ چاتاق. قۇرۇلما جەھەتتە يېپىشقاق، ئەۋرىشىم، مەنە جەھەتتىن لوگىكىلىقى كۈچلۈك، كۆڭۈلنى ئىپادىلەشكە باي، سۆز بايلىقى ھېچقانداق تىلدىن قېلىشمايدىغان بۇ مۇبارەك تىلىمىز مۇشۇ ئىملا مەسىلىسگە كەلگەندە تېخىچە يارىدار، خاراپ، بىچارە ھالەتتە تۇرماقتا. بۇ تىلنى قەدىرلەش، ھەقدادىغا يەتكۈزۈش قۇرۇق گەپ بىلەن ئەمەس، بۇ تىلنىڭ ھەقىقىي ساھىبىغا ئايلىنىش ئارقىلىق ئىپادىلىنىشى كېرەك، يازمىلىرىمىزدىن تىلىمىزغا، ئىملايىمىزغا قەترە-قەترە مۇھەببەت تېمىشى كېرەك.

 مەنبە: ئەرتۈرك بىلوگى 

  مۆمىننىڭ مومىغا چىقىشى

 بەقەسەم تون كىيگەن ئوتتۇز ياشلار چامىسىدىكى ئاق پىشماق ئادەم كۆك سىرلانغان كەڭ دەرۋازىدىن ئاق بوز ئاتنى يورغىلىتىپ كىرىپ كەلدى . ئۇ ، مەكتەپ سەھنىسىنىڭ ئۇدۇلىغا كەلگەندە ، تىزگىنىنى يەڭگىل تارتتى . ئات توختاپ ، سوزۇپسوزۇپ ئىككى قېتىم كىشنىدى- دە ، ئالدى پۇتلىرى بىلەن يەرنى چاپچىشقا باشلىدى ، دەل شۇ چاغدا مەكتەپ ئىشخانىسىنىڭ ئالدىنى سۈپۈرۈۋاتقان ياشقىنا خىزمەتچى چۆچۈپ ئارقىسىغا قارىدى ۋە يۈگۈرۈپ كېلىپ ئاتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئالدى : – تىنچ-ئامان كەپلا مۇدىر ؟دېدى ئۇ ئېگىلىپ تۇرۇپ . ئۇ مەكتەپ مۇدىرىنىڭ ئىلىك ئېلىشىنى كۈتمەيلا ، ئۇنى قولتۇقىدىن يۆلەپ ئاتتىن چۈشۈردى . – خوش ، بۈگۈن نېمە بولدى ؟ مەكتەپ چۆلدەرەپ قاپتىغۇ ؟ – 

مۇئەللىملەر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسىنى سېلىنىڭ تۆگەدۆڭ دىكى قوناقلىرىنىڭ بېشىنى ئۈزدۈرۈشكە ئېلىپ كەتتى . 

مۇدىرنىڭ چوڭ كۆزلىرى قىسىلىپ ، چىرايى سەل ئېچىلدى . سېمىز قوللىرى بىلەن شاپ بۇرۇتىنى ئىككى يانغا تاراپ قويدى . خىزمەتچى ئالا يوللۇق بەلۋېغىغا قىستۇرۇۋالغان كىچىككىنە مىس چىلىم بىلەن قىزىل پۆپۈكلۈك تاماكا خالتىسىنى چىقاردى . تاماكىنى ئۈگدەپ ، سەيخانىغا تولدۇرۇپ قويدى ۋە ئۇنى چوغلاپ مۇدىرغا تۇتتى . ئۆزى بولسا ئاتنى سوۋۇتۇشقا تۇتۇندى . مۇدىر تۇرغان يېرىدىلا زوڭزىيىپ ئولتۇردىدە ، خىزمەتچىنىڭ ئاتنى سوۋۇتۇشىغا نەزەر سالغاچ ، چىلىمنى خورۇلدىتىپ چېكىشكە باشلىدى . خىزمەتچى ئاتنى يىتلەپ ئۇنىڭ ئالدىغا كەلگەندە ، چىلىمنى ئۇنىڭغا ياندۇرۇپ بەردىدە ، تۇيۇقسىز سورىدى : – تەرتىپ مۇدىرىچۇ ؟ – ئادەم ئۇقۇشقىلى كەتتى . – ئادەم ئۇقۇشقىلى ؟ نېمە ئىش قىلماقچىكەن ؟ خىزمەتچىنىڭ رەڭگى سارغىيىپ كەتتىدە ، دۇدۇقلاپ جاۋاب بەردى . – بايراقنىڭ تانىسى غالتەكتىن چىقىپ كەتكەن ئىكەن ،دېدى ئۇ ئېڭىكى بىلەن مەكتەپ مەيدانىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى موما ياغىچىنى كۆرسىتىپ ،مومىغا چىقىپ تانىنى غالتەككە يۆگىيەلەيدىغان ئادەم تېپىلىپ قالارمىكىن دەپ ئەتىگەنلا چىقىپ كەتكەن ئىدى . – ھە ؟! 

مۇدىر بېشىغا كالتەك تەگكەندەك چۆچۈپ كەتتى . ئۇ سېرىق تاماكىسىنىڭ تەسىرىدىن سىرقىراپ تۇرغان بەدىنىنى ئوڭلاپ ، ئىككى قولىغا تايىنىپ ئورنىدىن تۇرۇپ ئارقىسىغا قارىغان ئىدى ، مومىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئېسىلىپ تۇرغان گومىنداڭ بايرىقىغا كۆزى چۈشتى . ھەر كۈنلۈكى 20 غۇلاچلىق مومىنىڭ ئۇچىدا ھەيۋەت بىلەن لەپىلدەپ تۇرىدىغان 12 بۇرجەكلىك ، ئاق كۈن نۇرى چۈشۈرۈلگەن ھاۋارەڭ بايراق ئۇنىڭ كۆزىگە خۇددى ئالاپاساق ئۈكلىنىپ قورۇلۇپ قالغان تېرىدەك كۆرۈنۈپ كەتتى . يۈرىكى بىردىنلا پىژژىدە ئېچىشتىدە ، يۈزى پوكاندەك ئېسىلىپ ، سېمىز گۆشلىرى لىپلىپ تىترىدى ، بۇرۇتى لىكىلداپ ، بۇرنىنىڭ ئۈستىدە تەر تامچىلىرى پەيدا بولدى . ئۇ ، بايراقتىن كۆزىنى ئالمايلا ئارقىسىدا قول باغلاپ تۇرغان خىزمەتچىسىدىن سورىدى : – نەچچە كۈن بولدى ؟ – تۈنۈگۈن شۇنداق بولغان ئىكەن . 

مۇدىر خۇددى بىر كىشى چۆرگلىتۋەتكەندەك پىررىدە ئارقىسىغا ئۆرۈلدىدە ، يوتىسىغا بىرنى شاپىلاقلاپ ، ئىشخانىسىغا كىرىپ كەتتى . خىزمەتچىمۇ ئاتنى ئاتخانىغا ئېلىپ كىرىپ كەتتى ، ئاندىن مىس چىلىمنى دەرھال چوغلاپ ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىنلا ئىشخانىغا كىردى ۋە قوللىرى تىترىگەن ھالدا ئىككى قوللاپ چىلىمنى ئۇنىڭغا ئۇزاتتى . 

مۇدىر چىلىمنى قاتتىق قاتتىق ئىككىنى شورىدىدە ، ۋارقىرىدى : 

– ئاتقا مىنىپ تىز ماڭ ! بېرىپ تەرتىپ مۇدىرىنى تېپىپ كەل ! 

– خوپ ! 

خىزمەتچى چىقىپ كەتتى ، مۇدىر قوللىرىنى ئارقىسىغا تۇتۇپ ئىشخانىنىڭ ئىچىدە ئۇيانبۇيان ماڭغىلى تۇردى . ئارىدىن بىر چاي قاينىغىدەك ۋاقىت ئۆتكەندە تەرتىپ مۇدىرى كىرىپ كەلدىدە ، پۇتلىرىنى جۈپلەپ ، ئۇنىڭ ئالدىدا تىك تۇردى .

 – خوش ، نۇسرەت ئەپەندى .

مەكتەپ مۇدىرى قاپىقىنى تۈرۈپ ئۇنىڭغا تىكىلدى ،مەن ئۇيۇشمىغا يىغىنغا كەتكىلى نەچچە كۈن بولدى ؟ – بىر ھەپتە . 

– ئۇنداق بولسا ، بىر ھەپتىدىن بېرى نېمە ئىشلارنى قىلدىڭىز ؟ – كۆرسەتمىلىرى بويىچە ، بىرىچىدىن ، بەگلىكىمىز تەۋەسىدىكى بارلىق پىرقە(پارتىيە) ئەزالىرىنى يىغىپ ، جاھاننىڭ دۆڭچوڭقۇرلىرىنى تىڭ تىڭلاشتىن دوكلات ئالدىم . ئۇلار ئاڭلىغان بىلگەنلىرىنىڭ ھەممىسىنى دوكلات قىلىشتى . ئىككىنچىدىن . 50 ئائىلىگە بىردىن پىرقە ئەزاسىنى نازارەتچىگە قويساق ، يەنە 4 پىرقە ئەزاسى كەملەيدىكەن ، بىز نىشانلىغان ئونبېشىلارغا ئانكىتنى توشتۇرۇپ بەرسەممۇ ئۇلار قول قۇيۇشنى ئارقىغا سوزۇۋاتىدۇ ، نەچچە كۈندىن بېرى ئۇلارنى تاپالمىدىم ، يەنە 10 ئانكىتقا تېخى ئادەم يوق . – خوش ، ئۇنداق بولسا ، ئەتە ئەتىگەنگىچە مۇشۇ كەم 4 ئادەمنى قەتئىي تولدۇرۇش كېرەك ! ئەتە مۇشۇ ئىشلارنى تەكشۈرگىلى زۇڭبۇدىن ئادەم كەلمەكچى . ئۆلگەننىڭ ئۈستىگە تەپمەك دېگەندەك تېخى بايراقنىمۇ چىقىرالماپسىلەر ، ئادەم ئۇقۇشتۇڭمۇ ؟ قېنى ئۇ ئادەم ؟ – ئۇقۇشتۇم ، دەرۋازا ئالدىدا ساقلاپ قالدى . – قانداق ئادەم ئىكەن ئۇ ؟ – 13 ياشلىق بىر بالا . – 13 ياشلىق بالا ؟ كىچىك بالا 20 غۇلاچلىق مومىغا قانداق چىقالايدۇ ؟ – چوڭ ئادەم ئەسلا چىقالمايدۇ . موما ياغىچى ئىنچىكە ، يېرىمىغا چىقىپ بولغۇچە سۇنۇپ كېتىدۇ ،- تەرتىپ مۇدىرى دۇدۇقلىدى ،نا… ناۋادا چىقالمىسا ، مومىنى ئۆ….ئۆرۈپ ، قايتا تىكلەشكە توغرا كېلىدۇ . – قاپاقۋاش !مۇدىر شىرەگە داققىدە مۇشتلىدىدە ، چاچراپ ئورنىدىن تۇرۇپ بىگىز قولىنى تەرتىپ مۇدىرىنىڭ بۇرنىغا شىلتىدى ،ئەتە زۇڭبۇدىن تەكشۈرگىلى ئادەم كېلىدۇ دەۋاتسام ، سىززە يەنە مومىنى ئۆرۈپ قايتا تىكلەيلى دەۋاتىسىز . نېمە دېگەن دۆتلۈك بۇ ؟ سۇپىنى چۇۋۇپ ، مومىنى قايتا تىكلەپ بولغۇچە بىر ھەپتە ئۆتمەمدۇ ؟!تېخى كۆمۈلگەن بېشى سېسىپ كەتكەن بولسىچۇ ؟! سىلەرنىڭ غەرىزىڭلار ماڭا مەلۇم ! مېنىڭ ئېشىمغا توپا سالماقچى ! ئىناۋىتىمنى تۆكمەكچى ! تەرتىپ مۇدىرى تىترەپ كەتتى ؛ ئۇ ، پېشانىسىدىن چىققان تەر كۆزلىرىگە چىپىلداپ ئېقىپ كىرىپ ئېچىشتۇرۇۋەتكەن بولسىمۇ ، سۇرۇتۋېتىشكە جۈرئەت قىلالماي ، كۆزىنى چىمىلدىتاتتى . – كەچۈرسىلە مۇدىر ، مەن خاتا سۆزلەپ سالدىم . – ھىم ! خاتا سۆزلەپ سالغانمىش ! سىزنىڭ كاللىڭىزدا شۇنداق ئوي بار ! قالغان گەپنى كىيىن سۆزلىشەيلى ! مومىغا قانداقلا بولمىسۇن بىرسىنى چىقىرىش كېرەك ! زۆرۈر تېپىلغاندا ئۇلۇغ پىرقىمىز بايرىقىنىڭ ھەمىشە كۆكتە لەپىلدەپ تۇرۇشى ئۈچۈن بىرەر ئادەمنىڭ خۇنىدىن كەچسەكمۇ مەيلى ! – ئۇقتۇم . – ئۇ بالا مومىغا چىقالامدىكەن ؟ – چىقالايدىغاندەك قىلىدۇ . ئۇ دەرەخكە يامىشىشتا مەھەللە بويىچە داڭ چىقارغان بالا ئىكەن . ئۆزىمۇ چىقالايمەن دەپ ھۆددە قىلدى . لېكىن ئۇ ھارامزادە بىزگە بىر شەرت قۇيۇۋاتىدۇ ، يالغاندىن ماقۇل بولۇپ ئەكەلدىم .

 – شەرت ؟! قانداق شەرتكەن ئۇ ؟ 

– دادىسىنى قاماقتىن قۇيۇپ بېرىشنى شەرت قىلىپ تۇرۇۋالدى .

 – دادىسى كىمكەن ؟ نېمە ئۈچۈن قامىلىپتىكەن ؟

 – سوپاخۇن باينىڭ ئۆيىدە نىمكار بولۇپ ئىشلەيدىغان بەش تۈگمەنلىك بىر كۆنچى . ئەسلىدە ئۇ ئىلىلىق ئوغرىلارغا قوشۇلۇپ ، ھۆكۈمەتكە قارشى بىر نەچچە يىل ئۇرۇش قىلغان قىزىل پاچاق ئىكەن . بېتىمدىن كىيىن قولغا چۈشۈپتۇ . – ھە ، ئۇنىڭ بالىسىغا نېمە دەپ ۋەدە بەردىڭىز ؟;

 – داداڭنى بوشىتىپ بېرىمىز دەپ .

 – ئوبدان دەپسىز ، ئىشنى كېچىكتۈرمەي تېزرەك ھەرىكەت قىلىڭ ! قاراڭ ! مەن بىر رايوننىڭ پىرقە شۇجىسى ، سىز بولسىڭىز بىر ھەيئەت . ھەر ئىككىمىز چاقىرسا ئېتى بار ، تۇتسا سېپى بار ئادەملەر ، قېرىشقاندەك بىز تۇرغان مەكتەپتىكى پىرقە بايرىقى چىقىرىلماي مومىنىڭ يېرىمىدا ئەسكى پالازدەك ساڭگىلاپ تۇرسا . بۇنىڭغا قانداقمۇ چىداپ تۇرغىلى بولسۇن ؟! بۇ بايراقپىرقىمىزنىڭ جېنى . يەنە شۇنى ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى ، بۇ بايراق چىقىرىلماي مۇشۇنداق سالپىيىپ تۇرۇۋەرسە ، كاللىمىزغا سەگەك بولساق بولىدۇ . شۇنىڭ ئۈچۈن ، بۇ بايراقنى جېنىمىزنى تىكىپ قوغدىشىمىز كېرەك . مەن پىرقىمىزنى قىزىل پاچاقلاردىن قوغدايمەن دەپ تېخى تۈنۈگۈنكى يىغىندا يەنە بىر قېتىم قەسەمياد قىلدىم . مانا بۇ مىنىڭ قەسىمىمنىڭ گۇۋاسى ،ئۇ شايى كۆينىكىنىڭ تۈگىمىسىنى يېشىپ ، يۇڭلۇق مەيدىسىنى كۆرسەتتى . تەرتىپ مۇدىرى چۆچۈپ كەتتى . ئۇنىڭ كۆكرىكىگە پىچاق بىلەن X بەلگىسى سىزىلغان بولۇپ ، ئۇنىڭدىن ھازىرمۇ قان چىقىپ تۇراتتى . مۇدىر ئالدىرىماي ، خۇددى قەدىمىنى ساناۋاتقاندەك چوڭ قەدەم بىلەن ئۇياندىن بۇيانغا بىر نەچچە قېتىم ماڭدى ، ئاندىن تەرتىپ مۇدىرىنىڭ ئالدىغا كېلىپ ، ئۇنىڭ قۇلىقىغا پىچىرلىدى : – مۇنداق ئادەمنى يامۇلغا كىرگۈزۈپ بەرسەكمۇ بولىدۇ ، بۈگۈنكى مۇشۇ بايراق چىقىرىش يولىدا نەزىر قىلىۋەتسەكمۇ بولىدۇ…ئايھاي! بۇ پىرقىمىز ئۈچۈن زور ساداقەت …تىلىمىز تېخىمۇ ئۇزۇن بولىدۇ . – خوش ، سىز چىقىپ ، ئۇ بالىنى كىرگۈزۈۋېتىڭ . ئەھۋالنى داۋۇتبەككە مەلۇم قىلىپ قۇيۇڭ . ماتادىن تىكىلگەن كۆڭلەك تامباللىرى يىرتىلىپ ، ئالايېشىل ياماقلار چۈشكەن ، ئاق دوپپىسى ئۆڭۈپ ، قىزغۇچ توپا رەڭگىدە بولۇپ قالغان ، كۆزلىرى چوڭقۇر ، ئۇرۇق ئىگىزگىنە بالا بوسۇغىدا كۆرۈندى . مۇدىر لىككىدە ئورنىدىن تۇردى . – ھە ، كەل ، كەل ئوغلۇم ، مەيەرگە كېلىپ ئولتۇر . بالا ئولتۇرمىدى ، مۇدىرغا تىكىلىپ قاراپ ، ئىشىكنىڭ يان ياغىچىغا يۆلىنىپ تۇرۇۋەردى . مۇدىر ئۇنىڭ ئالدىغا كەلدىدە ، قولىدىن بوشقىنا تارتىپ ، ئۇنى ئورۇندۇققا ئولتۇرغۇزدى . يۈزىگە يالغاندىن كۈلكە يۈگۈرتۈپ ، بالىغا بىر ئاق ناننى تۇتقۇزدى . » يە ئوغلۇم» دېدى ئۇ تۇمشۇقىدا ئىملاپ ناننى كۆرسىتىپ . بالا ناننى چوڭچوڭ چىشلەپ يەۋاتقاندا ، مۇدىر ئۇنىڭ پۇتىغا كۆز تاشلىدى . ئۇنىڭ پۇتلىرىنىڭ دۈمبىلىرى يېرىلىپ ، خۇددى قوماچتەك ئېتىلىپ كەتكەن ئىدى . مۇدىر كۆيۈنگەن قىياپەتتە ئۇنىڭ پۇتلىرىنى كۆتۈرۈپ تاپانلىرىغا قارىدى . تىكەن ، شوخا كىرىپ شور پېتىپ كەتكەن تاپانلىرى بەئەينى تۈكچە سالغان تۆشۈك ئىدى . قىرىۋالغۇدەك گۆشى يوق قوللىرى بولسا ، تارىشىدەك قاتتىق ئىدى . مۇدىر ئىچىدە «مومىغا چىقالايدۇ» دەپ ھۆكۈم قىلدى . ئۇ گويا ئۆزىنى بالىغا ئېچىنغاندەك قىلىپ كۆرسىتىپ : – ئىسمىڭ نېمە ؟دەپ سورىدى . – مۆمىن . – داداڭنىڭچۇ ؟ – مۇسا . – ئۆزۈڭ نېمە ئىش قىلىسەن ؟ خەت بىلەمسەن ؟ – سوپاخۇن باينىڭ ئۇيكالىلىرىنى باقىمەن ، خەت بىلمەيمەن . – نەچچە كالا باقىسەن ؟ – يىگىرمە . – يىگىرمە ؟ ھەي ئىسىت ، كىچىككىنە بالىغىمۇ شۇنچە جىق كالا ياقتۇرامدۇ !تۈزۈكرەك كىيىمكىچەكمۇ بەرمەپتۇ . ھەي بىچارە ، پۇتلىرىڭ يېرىلىپ ئاقتامىلىقنىڭ چالمىسىدەك بولۇپ كېتىپتۇ . ساڭا بەك ئۇۋال بوپتۇ . بۇنداق ئىنساپسىزلارنىڭ جاجىسىنى بېرىش كېرەك ! ئۇ كارىۋاتنىڭ تېگىدىن نىمكەش بولغان تاسمىلىق بىر جۈپ كەشنى ئېلىپ بالىنىڭ ئالدىغا تاشلىدى : – مە ، مۇنۇ كەش پۇتۇڭغا چوڭ كەلسىمۇ كىيىۋالغىن . بالا كەشكە كۆزىنىڭ قىرى بىلەن قاراپلا قويدىدە ، سالماقلىق بىلەن سورىدى : – بايراقنى چىقىرىپ بەرسەم ، دادامنى قۇيۇپ بېرەمسىلەر ؟ – قۇيۇپ بېرىمىز ، خوش بولامسەن ؟ ئاتابالا ئىككىڭلار يەنە بىللە بولىسىلەر . – راستما ؟ – راست بولمايچۇ ، ئاللاھ ئالدىدا قەسەم قىلىپ بېرىمەن ،مۇدىرنىڭ كۆزلىرى بالىغا تىكىلدى . – ئۇنداق بولسا تىلخەت بەرسىلە . – مۇنداق دېگىن ، تىلخەت يېزىپ بېرىش تەسمىدى . قاراپ تۇر . مۇدىر قولىغا قەغەز ، قەلەم ئېلىپ شىتىرلىتىپ خەت يېزىشقا باشلىدى : «تىلخەت مەنكى بەشتۈگمەن كەنتىدىكى سوپاخۇن باينىڭ نىمكىرى مۇسا قويچىنىڭ ئوغلى مۆمىن شۇۋ توغرىسىدا ھۆججەت بېرىمەنكى ، مەكتەپتىكى پىرقە بايرىقىنىڭ تانىسىنى غالتەككە ئېلىش ئۈچۈن ئۆز ئىختىيارىم بىلەن جېنىمنى پىدا قىلىپ كەلدىم . پىرقىمىزنىڭ بايرىقىنى چىقىرىش يولىدا كۈتۈلمىگەن بىرەر ھادىسىگە ئۇچرىسام پىرقە ئۈچۈن شېھىت بولغايمەن . بۇنىڭغا ھېچ كىشىنىڭ دەۋا قىلىشىغا ھەققى يوقتۇر . تىلخەت بەرگۈچى : مۆمىن مۇسا . شاھىتلار : مەكتەپ مۇدىرى ئوسمان ئەسھەدۇللا . تەرتىپ مۇدىرى نۇسرەت ئەخمىدى . جۇڭخۇا مىنگونىڭ 37يىلى 9ئاي . مۇدىر تىلخەتنى مۆمىنگە ئۇزاتتى . بالا بېشىنى چايقىدى . – خەت بىلمەيمەن ، ئۆزلىرى ئوقۇپ بەرسىلە . – خوپ ئوقۇپ بېرەي ،- مۇدىر سەل ئويلانغاندىن كىيىن يۇقىرىقى خەتنى مۇنداق ئوقۇشقا باشلىدى : «تىلخەت مەنكى مەكتەپ مۇدىرى ئوسمان ئەسھەدۇللا شۇ توغرىسىدا ھۆججەت بېرىمەنكى ، سوپاخۇن باينىڭ يىللىقچىسى مۆمىن دېگەن بالا مەكتەپ بايرىقىنىڭ تانىسىنى غالتەككە ئىلىپ بېرىدىغان بولدى . بۇنىڭ ئۈچۈن گۇناھكار دادىسى مۇسانى قاماقتىن بوشىتىپ بېرىدىغان بولدۇق . تىلخەت بەرگۈچى : ئوسمان ئەسھەدۇللا.) – قانداق بوپتۇمۇ ؟سورىدى مۇدىر . ساددا مۆمىننىڭ چىرايىغا شادلىق كۈلكىسى يامرىدى . – بوپتۇ ،دېدى ئۇ خۇشاللىقىنى باسالماي . – بولغان بولسا ئىككىمىز تەڭ قول قويايلى . مۇدىر سۇرۇقنى بالىنىڭ ئالدىغا ئىتتىرىپ قويدى ۋە ئۇنىڭ بارمىغىنى تۇتۇپ ئىسمىنىڭ ئۈستىگە باستۇردى . ئاندىن ئۆزىنىڭ ئىسمىغا تامغىسىنى باستى . بالا خەتنى قولىغا ئالدى . ئۇ بۇنداق ئەگرىبۈگرى خەتلەرنى تونۇمىسىمۇ ، خەتكە سىنچىلاپ قارىدى . ئۇنىڭ كۆزلىرى ئىمىرچىمىر بولۇپ ، بۇ ئىلمەكتوقۇناق سىزىقلار ئارىسىدىن دادىسى قۇچىقىنى كەڭ ئېچىپ ، ئۇنىڭ ئالدىغا چىقىۋاتقاندەك كۆرۈندىدە ، كۆزلىرى پارقىراپ كەتتى . ئۇ شاققىدە ئارقىسىغا بۇرۇلۇپ ، خۇشال ھالدا موما سۇپىسىغا قاراپ ماڭدى . ئۇ موما سۇپىسىنىڭ قېشىدىكى پەلەمپەيلەردىن سەكرەپسەكرەپ ، سۇپىنىڭ ئۈستىگە چىقتى ۋە مۇدىرغا قاراپ دېدى : – قېنى ئەمىسە ، دادامنى كەلتۈرۈپ بەرسىلە . – ماقۇل ، بايراقنى قانچە تېز چىقارساڭ ، داداڭ بىلەن شۇنچە تېز كۆرۈشىسەن ، داداڭنى ھازىرلا ئالدىڭغا ئۈندۈرىمىز ،مۇدىر يېنىدا تۇرغان خىزمەتچىگە ئۈنلۈك بۇيرۇدى ،تەرتىپ مۇدىرىغا ئېيتقىن ! دادىسىنى تېزدىن مۇشۇ يەرگە كەلتۈرسۇن ! يەنە ئېيتىپ قوي : مەن ئېيتقان كۆرسەتمىگە دىققەت قىلسۇن ! خىزمەتچى يۈگۈرۈپ چىقىپ كېتى . بالا خاتىرجەم بولدى-دە ، مومىغا قارىدى . كۆك سىرلانغان 20 غۇلاچلىق بۇ موما ئىككى يەردىن ئۇلاغلىق بولۇپ ، ھەر بىر ئۇلىغى ئۈچتىن چەمبەر بىلەن مەھكەملەنگەن ئىدى . ئۇ ، مومىغا بىردەم كۆز تىكىپ تۇردىدە ، شىپپىدە ئولتۇرۇپ قوللىرىنى سۇپىنىڭ پىششىق خىشلىرىغا سۈركىدى . ئاندىن بېشىنى كۆتۈرۈپ مۇدىردىن يەنە سورىدى : – دادام نېمىشقا كەلمەيدۇ ؟ – سەن چىقىۋەر ، داداڭ ھازىرلا كېلىدۇ . موما مۆمىننىڭ قۇچىقىغا پاتمىدى . لېكىن ئۇمۇ بوش كەلمىدى . ئۇ مومىنى پۇتلىرى بىلەن يۆگەپ چىرماق سېلىپ قوللىرى بىلەن قۇچاقلاپ تۇتۇپ ، مومىنى چۆرگىلەپ يۈرۈپ يالمانتاقتەك يامىشىشقا باشلىدى . ھايت-ھۇيت دېگۈچە ، يەتتە غۇلاچلىق تۆۋەنكى ئۇلاقىنىڭ چەمبىرىگە چىقىۋالدى . مۇدىر تۆۋەندە تۇرۇپ ۋارقىرىدى : – يىگىت ! غەيرەت قىل ! ئاز قالدى ! مۆمىن بىر ئىلىك قېلىنلىقتىكى چەمبەرگە دەسسەپ بىر پەس دېمىنى ئېلىۋالدىدە ، يەنە يۇقىرىغا يامىشىشقا باشلىدى . ئىككىنچى ئۇلاققا يەنە ئىككى غۇلاچلا قالغان ئىدى . تۇيۇقسىزلا ئۇنىڭ پۇت-قوللىرى سىرقىراپ كەتتى . ئۆپكىسى ئاغزىغا تىقىلىپ تىنالماي قالدى . ئاران دېگەندە ئىككىنچى ئۇلاقىنىڭ تۆۋەنكى چەمبىرىگە چىقىۋالدىدە ، مومىغا مەھكەم چاپلاشتى . ئۇ سەل دېمىنى ئېلىۋېلىپ تۆۋەنگە قارىدى . دادىسى كۆرۈنمەيتتى ، ئاغزىلىرىنى كاككۇكتەك ئېچىشىپ ئۆزىگە قاراپ تۇرۇشقان كىشىلەرنىڭ ئىچىدە مۇدىرنىڭ پۇرقىرىتىپ چىلىم چېكىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ ۋارقىرىدى : – مۇدىر ، دادام تېخىچە كەلمەپتىغۇ ؟ – كېلىدىغان ۋاقتى بولدى ، غەيرەت قىل ، يىگىت ! دادىسىنىڭ بېشىغا كۈن چۈشكەندە ئەسقاتمىغان ئوغۇلنى ئوغۇل دەپ نېمە قىلىدۇ ؟ مومىنىڭ ئۇچىغا چىقساڭلا ، داداڭنىڭ قۇتۇلغىنى شۇ . «مومىنىڭ ئۇچىغا چىقساملا دادامنى قۇتۇلدۇرالايمەن » دېگەن خىيال ئۇنىڭغا يېڭى كۈچ بېغىشلىغاندەك بولدى .. ئۇ يەنە مومىغا يامىشىشقا باشلىدى . يۇقىرىلىغانسېرى موما ئىنچىكىلەپ ئۇنىڭ قۇچىقىغا بىمالال پاتقۇدەك بولدى . لېكىن ئىرغاڭلىشى كۈچىيىپ ، تېخىمۇ سىلىقلاشتى ، شۇنچە كۈچىسىمۇ چىرماقلىرى تۇتماي ، بىر نەچچە قېتىم تۆۋەنگە سىيرىلىپ كېتىشكە قىل قالدى . ئۇ ھاسىراپ دېمى تۇتۇلۇپ قالغاندا ، مومىنى چىڭ قۇچاقلاپ ، ئېڭىكىنى مومىغا چىڭ تىرەپ ، بوينى بىلەن قىسىپ تۇرۇپ سەل توختايتتىدە ، ئازراق دېمىنى ئېلىۋالاتتى . مۇشۇ مومىدەك ئېگىز بولغان قاپاق تىرەكلەرگە چىقىپ ، قاغا چاڭگىلىرىنى چۇۋۇشلىرى ، ئانىلىرى قاناتلىرى بىلەن شاپىلاقلاپ تۇرسىمۇ قورقماي كۆكىنەك باللىرىنى ئېلىپ چۈشۈشلىرىغىلپاللا قىلىپ ئۇنىڭ كۆڭلىدىن ئۆتتى . تىرەكلەرگە چىقىش بۇ مومىغا چىقىشقا ئەلۋەتتە ئوخشىمايدۇ . بۇ موما ئېگىز ۋە بەك سىيلىق ئىدى. ئۇ تەر كىرىپ ئېچىشىپ كەتكەن كۆزلىرىنى مومىغا سۈركىدى . «مەيلى ، قانداقلا بولسۇن چىقىش كېرەك ، مومىغا چىقساملا دادامنىڭ قۇتۇلغىنى شۇ . » دادا!دادا!» ئۇ ھەر قېتىم «دادا» دېگەندە دادىسى ئۇنى يۆلەپ ، يۇقۇرغا ئىتتىرىۋاتقاندەك بىلىنەتتىدە ، كۈچلىنىپ قالغاندەك يەنە بىر قېتىم يۇقىرىغا ئۆرلەيتتى . ئۇ يۇقىرىغا ئۆرلىگەنسېرى موما خۇددى قارا بوران سوققان زىلۋا سۇۋادان تىرەكتەك ئىرغاڭلايتتى . تۆۋەندىن مۇدىرنىڭ «غەيرەت قىل ! تىز بول ! ئاز قالدى ! داداڭنى قۇتقۇز !» دەپ ۋارقىراشلىرىنى ، جامائەتنىڭ » ئۆزۈڭگە پەخەس بول ! سىلكىنمە ! يېنىپ چۈش !» دېگەن چۇقانلىرى بېسىپ چۈشتى . مۆمىن يەنە ھاسىراپ-ھۆمۈدەپ يۇقىرىغا ئۆرلىدى . ئەنە ! يەنە 3 غۇلاچ، 2 غۇلاچ، بىر غۇلاچ..موما ئىرغاڭلايتى، سۇنۇپ كەتسە مۆمىننىڭ ئىشى تۈگەيدۇ.. مانا ، ئۇنىڭ قولى موما تۆشۈكىدىن ئىككى تەرەپكە بىر غېرىچ چىقىپ تۇرغان غالتەكنىڭ چۈلۈكىگە تەگدى-دە ، ئۇنى چىڭ تۇتۇۋالدى . ئۇ ، ئوڭ قولتۇقىغا چۈلۈك بىلەن مومىنى چىڭ قىسىپ تۇرۇپ ، چۈلۈكنىڭ ئىككىنچى ئۇچىنى چىڭ تۇتتى . سول قولى بىلەن تانىنى تارتىپ پۇتىغا ئۈزەڭگە قىلىپ دەسسەپ سەل دېمىنى ئالدى . ئۇ ، غالتەككە قارىدى تانا غالتەكنىڭ ئېرىقچىسىدىن چىقىپ كېتىپ ، چۈلۈككە يۆگىشىپ قالغان ئىكەن . ئۇ ، بىر قولى بىلەن تانىنى سىلكىپ تارتىپ ، غالتەكنى ئارقىسىغا ياندۇردى . موما ھەدەپ لەپپەڭشىپ ئۇنىڭ بېشىنى قايدۇرۇپ تۇرسىمۇ ، ئۇ تانىنى غالتەكنىڭ ئېرىقچىسىغا سالدى . شۇ ئاندىلا ئۇ ئەتراپقا قارىدى : ۋاي ۋۇي ! نېمە دېگەن ئېگىز ، جاھاننىڭ ھەممە يېرىنى كۆرگىلى بولىدىكەن . ئەنە ، كۈنپېتىش تەرەپتىكى قارىيىپ كۆرۈنگەن تاغ بىزنىڭ بەشتۈگمەنگە پەقەت بىر كۈنلۈكلا كېلىدۇ ، جاھان ئەجەب كەڭرى ئىكەن . شۇنچە كەڭ جاھان بىزگە نېمانچە تار ! ھەي ! كۈن ئالماقنىڭ تەسلىكى ! شۇنداق ئاقكۆڭۈل دادامنى «قوي ئوغرىسى» قىلىپ سولىتىپ قويدى تېخى ! ياق ! بىردەممۇ ھاڭۋېقىپ تۇرماسلىق كېرەك . دادامنى قۇتۇلدۇرۇش كېرەك ! ئۇ تۆۋەنگە قاراپ توۋلىدى : – مۇدىر ، بايراقنى چىقارسىلا ! مۇدىر تانىنىڭ بىر قېتىنى تارتتى . بايراق كۆتۈرۈلدى . ئۇنىڭ چىرايىغا كۈلكە يۈگۈردى دە ، تانىنى سىيرىپ تارتىشقا باشلىدى . . بايراق مومىنىڭ ئۇچىغا چىقتى دە ، بايراقنىڭ كالتىكى تاققىدە غالتەككە تاقاشتى . مۇدىر خۇشاللىقىدىن توۋلىۋەتتى : – بىزنىڭ بايراق يەنە مومىنىڭ ئۇچىدا لەپىلدىدى ! ھەي بالا ، سەل تەخىر قىلغىن ! يەنە بىر سىناپ باقاي ! دەل شۇ چاغدا ، ئۈچ ئادەم پۇتىغا كىشەن سېلىنغان ، يۈزكۆزلىرى سارغىيىپ كەتكەن ، ئۇرۇق ۋىجىككىنە ، كەكە ساقال بىر بوۋاينى ئالدىغا سېلىپ مەيدانغا ئېلىپ كەلدى . بوۋاي توپلىنىپ تۇرغان جامائەتكە ئىڭشىپ سالام قىلدىدە ، يوغان كۆزلىرىنى نەشتەردەك تىكىپ مۇدىرغا قادالدى . مۇدىر بىر قەدەم داجىدى . كىشىلەر مومىنىڭ ئۇچىغا كۆز ئۈزمەي قاراپ تۇرۇشاتتى ، بوۋايمۇ بېشىنى كۆتۈرۈپ مومىنىڭ ئۇچىدا تۇرغان ئوغلىنى كۆردىدە ، چۆچۈپ كېتىپ ۋارقىرىدى : – مۆمىنجان ! نېمىشقا مومىغا چىقىۋالدىڭ ؟ – مۆمىن دادىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاپ پەسكە قارىدىدە ، خۇشاللىقىدىن توۋلىۋەتتى . – دادا ! سېنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن بايراقنى چىقىرىپ بەردىم . بوۋاي ئەھۋالنى تېزلا چۈشەندى . ئۇ بالىنىڭ مومىدىن سىيرىلىپ چۈشۈۋاتقانلىقىنى كۆردىدە ، قاتتىق ۋارقىرىدى : – توختا ! …چۈشمە ! مۆمىن بۇ چاغدا سىيرىلىپ ئۈستۈنكى ئۇلاققا چۈشۈپ بولغان ئىدى . ئۇ چۆچۈپ چەمبەرگە دەسسىۋالدىدە ، مومىنى چىڭ قۇچاقلاپ تۇرۇپ دادىسىغا قارىدى . دادىسى يەنە ۋارقىرىدى : – ئوغلۇم ! ئاناڭنى ئۆلتۈرۈشكەندە ، سەن ئۈستىدە بار ئېدىڭ ، ئۇنى نېمە دەپ ئۇرغان ؟! – قىزىل پاچاق ئېرىڭىنى تېپىپ بەر ، دەپ ! – قانداق ئۆلتۈرگەن ؟ – ئوت توغرايدىغان جادۇغا بېسىپ ئۆلتۈرگەن . – ئاناڭنى ئۆلتۈرگەنلەرنىڭ شەپكىسىدە قانداق بەلگە بار ئىدى ؟ بالا بېشى بىلەن مومىدىكى بايراقنى كۆرسەتتى : – ماۋۇ بايراقنىڭ ئوتتۇرىسىدىكىگە ئوخشايتتى . – بەشتۈگمەندە ئون توققۇز ئادەمنى مەيدىلىرىدىن تۆمۈر مىخ بىلەن ئۈجمىگە مىخلاپ ئۆلتۈرگەنلەرنىڭ قانداق بەلگىسى بار ئىدى ؟ – مۇشۇنىڭغا ئوخشاش . – بېتىمدىن كىيىن تاشقورغاندىن يېنىپ كەلگەن قىرىق ئادەمنى تىرىكلا خۇمدانغا سالغانلارنىڭچۇ ؟ – ئۇلارنىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشايتتى . – ئوغلۇم ! سەن چىقارغان ئاشۇ بايراقنى يوقىتىمىز دەپ نەچچە مىڭلىغان ئادەملەر قۇربان بولدى . بىز يوقىتىمىز دەپ كۈرەش قىلغان بايراقنى سەن چىقىرىپسەن ، قۇربان بولغان شېھىتلەرنىڭ روھىغا نېمە دەپ جاۋاب بېرىسەن ؟ داداڭنىڭ يۈزىگە قانداق قارايسەن ؟ بالا شۈككىدە بولۇپ قالدى . مۇدىر يۈگۈرۈپ كېلىپ بوۋاينىڭ ئاغزىغا مۇشت بىلەن ئۇردى . ئۇنىڭ ئاغزىدىن ئوقتەك قان كېتىپ ، ئۆڭۈپ كەتكەن كۆينىگىنىڭ ئالدى پىشىنى قىپقىزىل بويىۋەتتى . بالا بىردىنلا ناھايىتى تېزلىك بىلەن يۇقىرىغا ياماشتىدە ، ھايت ھۇيت دېگۈچە مومىنىڭ ئۇچىغا يەنە چىقىپ بولدى . مۇدىر ۋارقىرىدى : – يېنىپ چۈش ! يېنىپ چۈش ! داداڭنى ئېلىپ كەت ! لېكىن بالا مومىدىن چۈشمىدى ، ئۇنىڭ پەسكە قاراپ توۋلىغىنى ئاڭلاندى : – دادا ! مېنى بېقىپ چوڭ قىلغىنىڭغا رازى بول ! مەندىن رازى بول !- ئۇ مومىنىڭ ئۇچىنى چىڭ قۇچاقلاپ ، پۇتلىرىنى مومىغا قاتتىق تىرەپ تۇرۇپ ، مومىنى شۇنداق قاتتىق لىڭشىتتىكى ، موما ئىرغاڭلاپ تۈۋى تەرىپى غاراسلاپ كەتتى . تۆۋەندە قاراپ تۇرغانلار ئىچىدە ئاللا-چۇقان كۆتۈرۈلدى . مۇدىر پوكاندەك ئېسىلىپ ، غەزەپ بىلەن تاپانچىسىنى چىقاردىدە ، بالىغا قارىتىپ ئارقائارقىدىن ئوق ئۈزدى . دەل شۇ چاغدا ، مۇسا بوۋاي ئۇنىڭغا قاتتىق كاللا قۇيۇپ ، تاپانچىسىنى چۈشۈرۈۋەتتىدە ، ئۇنىڭ بوينىنى چىشلەپ سىلكىدى . مۇدىر جان ئاچچىقىدا «ۋايجان!» دەپ چوشقىدەك چىقىراپ كەتتى . يالاقچىلار مۇسانى سىلكىشلەپ ، مۇدىرنى قۇتقۇزۇۋالدى . مۇدىر ئارانلا كۆزىنى ئېچىپ ، مۇساغا ئالايماقچى بولۇۋېدى ، بوۋاي ئۇنىڭ يۈزىگە شالاققىدە تۈكۈردى . ئۇنىڭ ئاغزىدىن مۇدىرنىڭ بىر چىشلەم گۆشى يەرگە شالاققىدە چۈشتى . مۇدىرنىڭ ئۈزۈلگەن بويۇن تومۇرلىرىدىن قاپقارا قان جىغاپ ئېقىۋاتاتتى . ئۇ لىغىلداپ تىترەپ تۇرغان قوللىرى بىلەن يەردىكى تاپانچىسىنى ئالدىدە ، تۆت ئادەم يەرگە بېسىپ تۇرغان بوۋايغا قارىتىپ ئىككى پاي ئوق ئۈزدى دەل شۇ چاغدا ، قاراسقۇرۇس قىلىپ موما سۇندىدە ، مۆمىن مومىنىڭ ئۇچىنى قۇچاقلاپ بايراق بىلەن گۈرسۈلدەپ يەرگە چۈشتى . چۈشتىيۇ ، بېشىنى لىككىدە كۆتۈرۈپ يەنە يەرگە قويدىئۇنىڭ ئاغزىدىن بۇلدۇقلاپ قان ئېقىۋاتاتتى . بىر-بىرىگە سىغداپ يىقىلغان ئاتا بالىدىن بۇلدۇقلاپ ئاققان قان ئۆز- ئارا قوشۇلدى . بۇ چاغدا غەربكە پېتىۋاتقان كەچكى قۇياش نۇرى شۇ قاندىن رەڭ ئالغاندەك ئاسماننىڭ غەربى ئېتىكىنى قىپقىزىلىققا پۈركىگەن ئېدى…

 

ئۆچەرمۇ كۆز نۇرۇم بىۋاق نىگار ۋەسلىگە يەتمەستىن،

ئىلاھىم چاچقۇ قىپ نۇسرەت، غېرىپ باشىمغا سەپمەستىن. 

سېنى دەپ ئۆتتى ئۆمرۈمنىڭ باھارى، يازى تەشناقاپ،

زىمىستان قاتتى مۇز قەلبىم، نادامەت، داغى - ھەسرەتتىن. 

زامانمۇ باقمىدى ئوڭ كۆز بىلەن ئۇنتۇلدۇق ۋە بەلكىم،

زاۋالغا تۇتتى يۈز بەختىم، ئىچىپ رەڭ تۈندە زۇلمەتتىن . 

مەگەر تاڭ ئاتسا گۈلشەندە كۆرەرمەن يارنى دەپ كۈتسەم،

بىدارلىق سۇندى غەپلەتتە،  ناماز خۇپتەنگە يەتمەستىن.

باھاردا سولدى گۈل، ياغمىش تومۇزدا قار بىلەن مۆلدۈر،

نېسىپ  بولغايمۇ  ئۇيغۇرغا بۇنىڭدىن ئۆزگە  قىسمەتتىن!؟

 دادا ناۋاي ئىدى . ئۇ گۈلدەك ھۈنىرى بىلەن بىر ئائىلىنى بېقىپ كەلدى. ئۇ ھاياتىدا كەچكى شەپەقتە پېتىۋاتقان قۇياشتەك دۈپ -دۈگىلەك ، قىپقىزىل ، چوڭ-چوڭ نانلارنى ، كېچىدە تولۇنئايدەك پارقىراپ تۇرغان گىردىلەرنى ، كۆپكۆك ئاسماندا جىمىر-جىمىرلاپ تۇرغان سانسىز يۇلتۇزلاردەك ئوماق توقاچلارنى ياققىچە، تالاي-تالاي قېتىم باش-كۆزلىرىنى ‹‹ ئۈتلەپ›› كەتكەنلىكى ئېسىدىمۇ يوق ئىدى . كېچە-كۈندۈز پەقەت ئېسىدىن چىقمايدىغىنى ، يالغۇز ئوغلىنى ۋايىغا يەتكىچە ئوقۇتۇش ئىدى. باشلانغۇچتا : — بالام، تاپشۇرۇق ئىشلەيدىغان ۋاقىت بوپتۇ ، دەيتتىدە ، تېلېۋىزۇرنى ئۆچۈرۈپ ، قولىغا بىر پارچە گېزىتنى ئېلىپ ،ئوغلىغا روبىرو ئولتۇراتتى . تولۇقسىزدا: —بالام، تاپشۇرۇق ئىشلەيدىغان ۋاقىت بوپتۇ ،دەيتتىدە ، تېلېۋىزۇرنى ئۆچۈرۈپ ، قولىغا بىر ژۇرنالنى ئېلىپ ئوغلىنىڭ يان تەرىپىدە ئولتۇرۇپ زور قىزىقىش بىلەن كۆرەتتى . تولۇق ئوتتۇرىدا : —ئوغلۇم، تاپشۇرۇقلىرىڭنى ئىشلىۋال دەپ، بالىنىڭ قۇلاقلىرىدىكى تىڭشىغۇچلارنى ئېلىۋېتىپ قولىغا بىر روماننى ئېلىپ دېرىزىنىڭ يېنىدا ئولتۇرۇپ تازا ئىشتىياق بىلەن «ئوقۇيتتى». ئاتا ئۆيدە بارلىكى چاغلاردا مۇشۇنداق قىلاتتى . ئالىي مەكتەپتە: ئاتا ئالىي مەكتەپكە ئەلىيۇلئەلا بولۇپ ئۆتكەن ئوغلىدىن چەكسىز پەخىرلەنسىمۇ ، ئەسلى ئادىتى بويىچە پات-پات تېلىفۇن قىلىپ: —ئوغلۇم ، ناشتا قىلىشنى ئۇنتۇما ، ئوقۇشىڭنى ياخشى ئوقۇ ! دەپ تاپىلاشنى پەقەت ئۇنتۇپ قالمايتتى . دوختۇرخانىدا : ئوغلى چەتئەلدىكى ئوقۇشىنى تۈگىتىپ ،دوختۇرلۇق كەسپىنى قولىغا ئالدى. چاچلىرى ئۇچتەك ئاقارغان ئاتا-ئانا مۇراد-مەقسەتلىرىگە يەتتى . بىر كۈنى توساتتىن، دوختۇرخانىدىن تېلىفۇن كەلدى . دادا ئۇچقاندەك يېتىپ باردى . ‹‹ سوقۇر ئۈچەي›› سەۋەبىدىن ،ئوغۇلنى جىددى ئوپىراتسىيە قىلىشقا توغرا كەلگەنىدى . جەدىۋەلگە قول قويىدىغان چاغدا دادا ساۋاتسىز چىقىپ قالدى. ئوغۇلنىڭ يامغۇردەك تۆكۈلگەن ياشلىرى ‹‹ بوۋاي›› نىڭ ساقاللىرىدىن سىرغىپ چۈشتى. بوۋاي ئەسلى بالىسى ئۈچۈن يالغان ساۋاتلىق بولىۋالغان ئىدى ......... پەرزەنىتلىرىمىزگە "دەپ" ئەمەس " قىلىپ" ئۈلگە بولىشىمىز كىرەككەن ھاياتتا

فىزىكا ئالىملىرى كائاناتنىڭ قانداق باشلانغانلىقىنى تەتقىق قىلغاندىن كېيىن، ئۇنىڭ قانداق ئاخىرلىشىدىغانلىقى ھەققىدە بىر قانچە نەزەرىيەنى ئوتتۇرىغا قويدى. بۇنىڭ ئىچىدە قۇرئان كەرىمنىڭ بايانلىرى بىلەن ئەڭ ماس كېلىدىغان نەزەرىيە «چوڭ سىقىلىش» (The Big Crunch) نەزەرىيەسىدۇر. بۇ ئىلمىي ۋە دىنىي تەسەۋۋۇرنى تۆۋەندىكىدەك سېلىشتۇرۇپ كۆرەلەيمىز:

 ‎بۈركۈت دۇنيا بويىچە ئەڭ ئۇزۇن ئۆمۈر كۆرىدىغان قۇش بولۇپ، 70 يىل ياشىيالايدۇ. لېكىن مۇشۇنداق ئۇزۇن ياشاش ئۈچۈن، بۈركۈت قىرىق ياشقا كىرگەندە، ناھايىتى قېيىن بىر تاللاشقا دۇچ كېلىدۇ. ‎ بۈركۈت قىرىق ياشقا كىرگەندە، تىرناقلىرى ئاجىزلاپ، ئوۋنى ياخشى قاماللىيالمايدىغان بولۇپ قالىدۇ. تۇمشۇقىمۇ ئۇزىراپ ھەم ئېگىلىپ، مەيدىسىگە چۈشۈپ قالىدۇ. قاناتلىرىمۇ ئېغىرلىشىپ ئۇچالماس بولۇپ قالىدۇ. بۇ چاغدا ئۇ ئىككى تاللاشقا دۇچ كېلىدۇ. بىرى ئۆلۈمنى كۈتۈپ يېتىش، يەنە بىرى بولسا، ناھايىتى ئازابلىق بولغان ئۆزگىرىش جەريانىنى باشتىن كەچۈرۈش. ‎ بۈركۈتنىڭ بۇ ئۆزگىرىشىگە 150 كۈن ۋاقىت كېتىدىغان بولۇپ، ئالدى بىلەن بۈركۈت ئېگىز تاغ چوققىسىغا ئۇچۇپ بېرىپ، قۇرام تاشنى تاكى تۇمشۇقى ئۇپراپ كەتكۈچە چوقۇيدۇ. تۇمشۇقى پۈتۈنلەي چۈشۈپ كەتكەندىن كىيىن، تاكى يېڭىدىن ئۆسۈپ چىققۇچە شۇ جايدا ساقلاپ تۇرىدۇ. يېڭى تۇمشۇق ئۆسۈپ چىققاندىن كىيىن، ئۇ تۇمشۇقى بىلەن تىرناقلىرىنى بىردىن-بىردىن يۇلۇۋېتىدۇ. تىرناقلىرى قايتىدىن ئۆسۈپ چىققاندىن كىيىن، قانىتىنىڭ بىرىنىمۇ قويماي يۇڭدىۋېتىدۇ. بەش ئاي ئۆتكەندىن كىيىن، يېڭى پەيلەر ئۈنۈپ چىقىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بۈركۈت  قايتىدىن پەرۋاز قىلىشقا باشلايدۇ ھەمدە يەنە 30يىل ئارتۇق ياشىيالايدۇ . 

خۇلاسە ئۆزىڭىزدىن .

 تۈركىيە يېمەك-ئىچمەك ساھەسىدە ئىشلىتىدىغان تەم كىرگۈزگۈچى، رەڭ بەرگۈچى ۋە خۇمار قىلغۇچى قاتارلىق قوشۇمچە ماددىدىن 4000 خىلغا يېقىن نەرسىنى خىتاي، گېرمانىيە،  ئىتالىيە قاتارلىق دۆلەتلەردىن ئىمپورت قىلىدىغان بولۇپ، تۈركىيە بۇ ماددىلارنىڭ ھالال ياكى ھاراملىقىنى ئەمەس، ئىنسانغا زىيانلىق ياكى ئەمەسلىكىنىلا تەكشۈرۈپ ئىشلىتىشكە رۇخسەت بېرىدىكەن. دېمەك ئۇ نەرسىلەرنىڭ نېمىدىن قانداق شەكىلدە ياسىلىدىغانلىقىغا قاراپ يۈرمەيدىكەن. مىڭ ئەپسۇس، تۈرك ئاشخانىلىرىدا ئىشلىتىلىۋاتقان يۇقارقى تاماق تېتىقۇ ۋە رەڭ كىرگۈزگۈچى ماددىلارنىڭ كۆپىنچىسى ئوزۇقلۇق ئىنژېنېرلىرى تەرىپىدىن تەكشۈرۈش ئېلىپ بېرىش جەريانىدا مەزكۇر نەرسىلەرنىڭ ھالال ئەمەسلىكى، ھەتتا بەزىسى ساغلاملىققا زىيانلىق نەرسىلەردىن ياسالغانلىقى ئىسپاتلانغان. چۈنكى ئۇلار مال بوغۇزلىنىدىغان يەرلەردىكى قانلاردىن، ئىنساننىڭ چاچلىرىدىن، چوشقىنىڭ ۋە ئىتنىڭ تۈكلىرىدىن ياسىلىدىكەن. شۇنداقلا بازارلاردا ۋە ماگىزىنلاردا سېتىلىۋاتقان گۆش مەھسۇلاتلىرى،  سۈت مەھسۇلاتلىرى،  تاتلىق تۈرۈملەر، رەڭلىك مېۋە سۈيى ۋە گازلىق ئىچىملىكلەرنىىڭ 90% شۈبھىلىك بولۇپ ، ئۇلارغا يۇقارقىدەك شۈبھىلىك ھەتتا كەسكىن ھارام بولغان قوشۇلمىلار ئىشلىتىلىدىكەن. ئەمەلىيەتتە ئۇلارنى پۈتۈنلەي ھارام دېگىلى بولمىسىمۇ، بىز مۇسۇلمان بولۇش سۈپىتىمىز بىلەن《 ھالالمۇ ئاشكارا، ھاراممۇ ئاشكارا، ئۇلارنىڭ ئارىسىدا شۈبھىلىك نەرسىلەر بار بولۇپ ئۇنى كۆپىنچە ئاۋام بىلمەيدۇ، كىمكى شۈبھىلىك نەرسىلەردىن ئۆزىنى ساقلىسا دىنىنى ۋە ئابرۇيىنى ساقلاپ قالغان بولىدۇ 》 دېگەن پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ مۇبارەك ھەدىسلىرىگە ئەمەل قىلىمىز دەيدىكەنمىز شۈبھىلىك يېمەك-ئىچمەكلەردىن ئۆزىمىزنى قەتئىي تارتىشىمىزغا توغرا كېلىدۇ. مەسىلەن ئەڭ كۆپ ئالدىمىزغا ئۇچرايدىغان،  پىززا، بۇرگەر نېنى، باقلاۋا يۇپقىلىرى قاتارلىق ئۇنلۇق تاماقلارنىڭ ئۇنلىرىدا ئاساسەن دېگۈدەك ئىستېمال قىلىش ھارام بولغان قوشۇمچە ماددىلار ئىشلىتىدىكەن. رەڭلىك ئىچىملىكلەردە ھاراق، 2+1 ياكى 3+1 قەھۋەلەر، سۈت، ئېرىمچىك، پىشلاق، قېتىق، تورت قاتارلىقلاردىمۇ ئىستېمال قىلىش ھارام بولغان قوشۇمچە ماددىلار بار ئىكەن. كىچىك بالىلار ئامراق بولغان،  ھەتتا بىز چوڭلارمۇ يەپ قويىدىغان، چوكا مۇزلار، شېكەر ۋە   سوزۇلىدىغان تاتلىق نەرسىلەردىمۇ خىتايدىن ئەكىلىدىغان ئىنساننىڭ ياكى چوشقىنىڭ تۈكىدىن ياسالغان قوشۇمچە ھارام  ماددىلار بار ئىكەن. ئۇنداق بولسا نېمە يەيمىز ؟ مۇمكىن قەدەر سىرتتىن تاماق يېمەسلىككە ئادەتلىنىش.  سىرتتىن ئەكىرىدىغان گۆش، ئۇن ، ماي، سۈت، قېتىقلارنى قاتتىق دىققەت بىلەن ئىزدىنىپ ھالال ماركىلىقلىرىنى ئالىمىز. ئەڭ مۇھىمى ھالال ماركېتلەردىن نەرسە سېتىۋېلىشقا ئەھمىيەت بېرىمىز. شۇنداقلا بىرە نەرسە سېتىۋالماقچى بولساق تۈركىيەدە ھالال بەلگىسى بېرىدىغان ئەڭ ئىشەنچلىك ( GIMDES) دېگەن شىركەتنىڭ ھالال بەلگىسى بارمۇ يوقمۇ دېگەننى تەكشۈرۈپ باقىمىز. مەزكۇر شىركەتنىڭ ئايفۇن ۋە ئاندىرويىد تېلىفونلاردا ئىشلەتكىلى بولىدىغان ئەپلىرى بار بولۇپ شۇنى چۈشۈرۈپ پايدىلانساق بولىدۇ. ئۇ ئەپلەردە مەزكۇر شىركەت ھالال بەلگىسى بەرگەن ئۇن، گۆش ۋە بىزلەرنىڭ ئاساسلىق ئېھتىياجىمىزغا  يېتىپ ئاشقۇدەك ھەر تۈرلۈك مەھسۇلاتلارنىڭ تىزىملىكى بار.

 ئەھمەد ئۈمىدۋار

 ئىسلام دىنىدىن قالسىلا ،ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىدىكى يەنە بىر ماھىيەتلىك ئامىل – تىلدۇر. ئۇيغۇر تىلى بىز ئۇيغۇرلارنى دۇنيادىكى باشقا ھەممە مىللەتلەردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بەلگىدۇر.

 ئۇيغۇر تىلى بىز ئۇيغۇرلار بىر-بىرىمىز بىلەن ئالاقىلىشىدىغان قورال بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە تارىخىمىز، بىلىش چوڭقۇرلۇقىمىز، ھېسسىيات ئالىمىمىز، تەپەككۇر ئادىتىمىز ۋە تەسەۋۋۇر قابىلىيىتىمىزنىڭ ئىپادىلىنىشىدۇر.

 تىل كىملىكىمىزدىكى مۇھىم ئامىللا ئەمەس، ھايات-ماماتلىق ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر. 

تىل ئارقىلىق بىز ئۆزگىلەرگە ئۆزگىچىلىكىمىزنى ئىپادىلەپلا قالماي،يەنە ئۆز دۇنيارىمىزنى قۇرىمىز. مىللەتداشلىرىمىز بىلەن ئەخلاقىي،ئىجتىمائىي،سىياسىي ۋە تارىخىي باغلىنىشىمىزنى ھىس قىلىمىز. ئۆز تىلىمىز بىزگە قورغان كەبى خاتىرجەملىك بېغىشلايدۇ، بىر-بىرىمىزگە يېقىنلاشتۇرىدۇ. كۆڭۈل رىشتىمىزنى چىڭىتىدۇ، شۇنداقلا بىزگە غۇرۇر، پەخر،ئىشەنچ بېغىشلايدۇ.

بىزدە تىلىمىز "ئانا" غا ئوخشىتىلىدۇ  --- ئۇ ھەر بىر ئۇيغۇر ئانا ئۆز پەرزەنتىگە تۇنجى قېتىم سۆزلەيدىغان تىلدۇر. ئۇ – ئانىنىڭ تىلىدۇر، شۇنىڭدەك ئۇ بىلىدىغان تىللىرىمىزنىڭ ئانىسىدۇر. يوشۇرۇن ئېڭىمىزدا تىلىمىز ئانا بېرىدىغان دىلئاراملىقنىڭ، ئانىمىز بىلەن مۇناسىۋېتىمىزدەك تەرىپلىگۈسىز، قان بىلەن گۆشتەك بىرىكىپ كەتكەن مۇناسىۋەتنىڭ، مۇھەببەتنىڭ،  پاسىبانلىقنىڭ تىمسالىدۇر.

 خەلقىمىز ئۆزىگە مۇقەددەس شەيئىلەرنى ئانىغا ئوخشىتىدۇ. بولۇپمۇ ئىككى شەيئىنى ئانا بىلەن باغلاپ ئىدراك قىلىدۇ  —  ئانا ۋەتەن ۋە ئانا تىل.  ھەر ئىككىسىدە ئانىنى ئۇلۇغلاش خاھىشى بار. ئانا – ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدراكىدا ھاياتلىقنىڭ مەنبەسىدۇر. ئۇنىڭدىن كەلگۈسىنىڭ ئۈمىدى بولغان يېڭى ھاياتلىق دۇنياغا كۆز ئاچىدۇ. ئۇ پەرۋىشلىگۈچى بولۇش سۈپىتىدە ھاياتلىقنى پەپىلەيدۇ، ئاسرايدۇ ۋە ئۇنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنى كاپالەتكە ئېگە قىلىدۇ. ئانا بالىنى چوڭ قىلىپلا قالماستىن، بەلكى بارلىق يارىلىشلارنىڭ ھەممىسىنى ئاپىرىدە قىلغۇچى مەنبە سۈپىتىدە قارىلىدۇ.

 

ئانا خۇددى زىمىنغا ئوخشاش يېڭى ھاياتلىقنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. ۋەتەن بىلەن تىلنىڭ ئانا سۈپىتىدە ئۇلۇغلىنىشىدا شۇنداق چوڭقۇر باغلىنىش باركى ، ھەر ئىككىسى يېڭى ھاياتلىقنىڭ مەنبەسىدۇر. ھەر ئىككىسى خۇددى زىمىنغا ئوخشاش ھەم مەۋجۇتلۇقنى ئۆزىدە ساقلايدۇ ھەم ئاينىتىدۇ. ھەر ئىككىسى ئادەمنىڭ مەۋجۇتلۇقىدا كەم بولسا بولمايدىغان ئېلېمېنتلاردۇر. ھەر ئىككىىسى ئادەمنى ئۆزىنىڭ ئەجدادىغا باغلايدۇ. ئادەمنىڭ كىملىكىنى تارىخىيلىققا ئىگە قىلىدۇ. ۋەتەن بىر پارچە زېمىن بولۇش سۈپىتىدە ئادەمنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مۇئەييەن بوشلۇق بىلەن تەمىنلىسە، ئادەمنىڭ ھايات قېلىشى ۋە كۆكلىشىنى دەستەكلىسە، تىل ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مەنىگە ئىگە قىلىدۇ. ۋەتەن خۇددى تىلدەك ئادەمنى سىغدۇرىدىغان پاناھگاھ ، ئىللىق باغر ۋە ئارامبەخش ماكان بولسا، تىل ئادەمنى ئۆز-ئۆزىگە خوجا قىلىدىغان ۋەتەندۇر.   شۇ سەۋەبتىن، ۋەتەنسىزلىك نوقۇل ھالدا ئاشۇ بىر پارچە زېمىندىن ئايرىلىپ قىلىشنىلا ئەمەس، بەلكى يەنە تېخىمۇ تىرەن نۇقتىدىن ئالغاندا، ھاياتلىقنى ئاينىتىدىغان مۇھىتتىن ئايرىلىپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش، ئانا تىلىدىن ئايرىلىپ قېلىش خۇددى ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ قېلىشقا ئوخشاش، ئۆزى سۆزلىشىدىغان دۇنيادىن ۋە ئۆزىدىن ئايرىلىپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ تىلدىنمۇ ئايرىلىپ قېلىشنىڭ ھەسرىتى ۋەتەنسىزلىكنىڭكىدىنمۇ ئېغىر بولىدۇ --- چۈنكى ئۇنىڭدا ئادەم ئۆزىدىن، ئۆزىنىڭ ئادەملىرىدىن ۋە تۇپرىقىدىن يىراقلىشىدۇ، تارىخى خاتىرىسىدىن كۆتۈرۈلىدۇ،  ئۇ ئۆزىگە يات ئادەمگە ئايلىنىدۇ.  ھەتتا ئۇ باشقا بىر قانچە تىلدا راۋان سۆزلىيەلىگەن تەقدىردىمۇ ئۆزلۈكىدىن، ئەسلىدىن، يىلتىزىدىن  ئايرىلىپ قالىدۇ . مۇستەملىكە رىئاللىقىدا ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقىنى ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ قېلىشلا ئەمەس ، بەلكى يەنە تىلىدىن ئايرىلىپ قېلىشتۇر. ھەر ئىككىسىدىن ئايرىلىش ئۆزىنى خاتىرجەم، بىمالال ھېس قىلدۇرىدىغان ئانىدىن ئايرىلىپ قېلىشقا ئوخشايدۇ ۋە ئۈزۈل- كېسىل ھالدا مىللەت سۈپىتىدە يېتىمچىلىكنى ئىشارىلەيدۇ.

 شۈبھىسىزكى – تىل كىملىكنىڭ يادرولۇق ئامىلىدۇر. چۈنكى تىل بىر مىللەتنىڭ نەچچە ئەسىرلىك كۈلتۈرىنى، تارىخىنى ئۆزىدە توشۇپ ماڭغۇچىدۇر. تىل – مىللەتنىڭ روھىنى سۆزلىگۈچى، مىللەتنىڭ كوللىكتىپ خاتىرىسىنى ساقلىغۇچىدۇر. تىل – شۇ مىللەتنىڭ دۇنيانى بىلىشتىكى يولىدۇر. دۇنيانى ئىپادىلەشنىڭلا ئەمەس، ئۇنى ئېدراك قىلىشنىڭمۇ سخېمىسىدۇر. تىل ئادەم بىلەن دۇنيا ئوتتۇرىسىدىكى ۋاسىتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ دۇنياسىدۇر—ئۇنىڭ مەنىۋى ۋەتىنىدۇر. 

ئەگەر ئۇيغۇر تىلى يوقالسا، شەكسىزكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە دۇنياسىمۇ يوقىلىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدىن باشقا ھېچقانداق بىر تىل ئۇيغۇلارنىڭ دۇنياسىنى ئۇيغۇر تىلىدەك ئەكس ئەتتۈرەلمەيدۇ. ئۇيغۇر تىلى ۋايىغا يەتكەن ئەۋرىشىم ۋە باي تىلكى، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ ئەڭ ئىنچىكە ھېس- تۇيغۇلىرىنى پەقەت ئۇيغۇر تىلىدىلا ھەق- دادىغا يەتكۈزۈپ ئىپادىلىيەلەيدۇ. 

 ئادەم ئۆز تىلىدا ئاراملىق تاپىدۇ، ئۆز تىلىغا سىغىنىدۇ، ئۆز تىلىدا خاتىرجەملىك ھېس قىلىدۇ. كىملىك ئانا تىلدا ئاپىرىدە بولىدۇ ۋە ئانا تىل تۇپرىقىدا بىخ ئۇرۇپ چىقىدۇ، كۆكلەيدۇ، باراقسانلايدۇ ۋە مېۋىلەيدۇ. ئانا تىل- بىزگە بېرىلگەن مۇقەددەس پۇرسەت. تىلىمىز ئارقىلىق نامايەن بولىدىغان كىملىكىمىزمۇ بىز ئۈچۈن مۇقەددەس پۇرسەت.   

     

ھەر ھەرپ سۆيگۈ، سىياھى قان ئىكەن. 

كۆرگىنىم چۈش، مۈلكى ئالەم ئۇيقۇدا،

تىن- نەپەستە ھال غېرىپ، ئۇلپەت رىيا.

ھەر قەدەم ئاھ ئىپتىدا، يوق ئىنتىھا،

ئەسلى ئىلھام قوزغىتار ئەزان ئىكەن.

ياندىشىپ باتىلغا پىكرۇ- مەسلىكىم،

بىلگىنىمدىن زور بولۇپ بىلمەسلىكىم.

ھېچ سوراپ باقماپتىمەن < مەن ئەسلى كىم؟>

ئەمدى بىلسەم شۇ بىلىشمۇ شان ئىكەن.

ئۆت ئىچىدە كۆيۈۋاتقان ئوت.

جىسمىم

كۆيگەن ئوتنىڭ قىزىل يالقۇنى.

سورىماق بولساڭ

سۇ سورىما، سورا مەندىن ئوت

شېئىرلىرىم ئوتنىڭ بىر شېخى.

ئوت شېخىدىن سۇندۇرۇپ بىرتال

تىكىپ قويغىن كۈنگەي قەلبىڭگە 

پەسلەر بەلكىم ئوتنىڭ ھەسرىتى.

جېرىس نان

مەخمۇتجان ئۆزئۇيغۇر

جېرىس ناننى سومكىغا سېلىپ،
 يېنىمىزغا كورۇشكا ئېلىپ،
 قەھرىتان قىش، سوغۇق سەھەردە،
 قارلاركېچىپ كېلىپ مەكتەپكە،
 دىژورنىلىق نۆۋەت كەلگەندە، 
ھۆل ئوتۇننى قاپلاپ لىققىدە، 
كۈل-توزانلىق چۆيۈندىن مەشكە،
 بۇلخانلىتىپ تۈتەك چىقىرىپ، 
ئىسسىتاتتۇق سىنىپنى تەستە...

 كۆمۈر يۇقى قولىمىز بىلەن،
 سۈرتۈپ قويۇپ پوتلىمىزنى دەم،
 كۈل ئۈستىگە تىزلىنىپ تۇرۇپ،
 تۇتاشمىغان ئوتنى پۈف-پۈۋلەپ... 

يورۇتقاندا ئەتراپنى ۋال-ۋۇل، 
مەشتىن چىققان گۈلخاننىڭ نۇرى،
 جىلۋە قىلىپ سەبىي يۈزلەردە، 
چۆيۈن مەشنىڭ ئىسسىق ھورۇرى.. 

مۇزلۇق سۇنى ئۇسسۇپ بۇلاقتىن، 
سوغۇق نەشتەر ئۇرۇپ قۇلاقتىن،
 ئەپكەش بىلەن توشۇپ يىراقتىن، 
مەش ئۈستىگە قاپقارا چاينەك،
 پولدۇقشىتىپ قاينىغان سۇنى،
 كورۇشكىغا تۆكۈپ ئاۋايلاپ، 
جىرس ناننى پاتۇرۇپ چىلاپ، 
يەپ كىتەتتۇق بەك ھوزۇرلىنىپ.. 

___________________________________________
جېرىس نان: بۇغداينىڭ كېپىكى ئارىلاش ئۇندا ئېتىلگەن توم نان. تەمى غۇۋا تاتلىق، قاتتىقىراق نان.

 لەپىلدەيدۇ تۇغى ھەسرەتنىڭ 

سەرسانلىقتىن يېرتىلغاچ ياقام 

شۇ تاپ ھەرگىز پاتماي قالىمەن 

دەريايىڭدا قان بولۇپ ئاقسام.

 باغرىڭدىكى قەدرىمگە يەتكەن

 سايلىرىڭدا تاش بولۇپ ياتسام.

 يۇرتۇم ئاتۇش

 چوغ مىسالى كۈل باغرىدىكى

كۆپتۇر

ئەلا نۇر 

 

ساماندەك رەڭگىمگە تاڭ قالماڭ،دىلىمدا داغلىرىم كۆپتۇر،

پەسىلسىز ياپرىقى سولغان ناۋاسىز باغلىرىم كۆپتۇر.

نىسىۋەم يوق ئىكەن ئەسلا گۆھەردەك ئەتىۋالىقتىن،

ساپالدەك خاكى-  پەگادا قويۇلغان چاغلىرىم كۆپتۇر.

كۆڭۈل شىشەمگە تەگمەڭلار، تۈمەنمىڭ يېرىدە دەز بار،

كېيىكتەك ناتىۋانلىقتىن ئۈزۈلگەن تارلىرىم كۆپتۇر.

ۋاپادىن سۇ بولۇپ ئاقتىم، لىكىن چاك- چاك ئۆزۈم قالدىم،

يارانلار رەنجىدىن تولغان يۈرەكتە قانلىرىم كۆپتۇر.

دىلىمدا تاغچە ئارمانلار، لىكىن جانىم گىياھچە بار،

مۇشەققەتنىڭ داۋانىدا ئېرىمەس قارلىرىم كۆپتۇر.

كېزىپ چۆللەر ئادا بولدۇم سىياھتەك قارىدۇر بەختىم،

بۇ شورلۇق باشىمنى ئەگىيدۇ قاغا يۇ- زاغلىرىم كۆپتۇر.

شۇبۇ خارابە ھالىمنى  خۇداياغا ئەرز قىلدىم،

ئەجەپ ھىجران بىلەن تولغان ئاقار ماس تاڭلىرىم كۆپتۇر.

دىلىمدا ئوت، كۆزۈمدە مۇڭ ، ۋۇجۇدۇم تىترىگەن ياپراق ،

مېنىڭدەك باغرى قانلارغا كۆڭۈل ئىزھارلىرىم كۆپتۇر.

 ھارۇن رەشىدنىڭ مەسلىھەتچىسى بەھلۇل، دېمەكچى بولغانلىرىنى ھېچكىمنى ئاياپ ئولتارماي دەۋېرىدىغان، نەسىھەتلىرىنى ئۇدۇللا ئوچۇق سۆزلەۋېرىدىغان شىجائەتلىك بىرى بولۇپ، ئۇنىڭ ئۆزى كۆرگەن ناتوغرا ئىشلارنى يۈز خاتىرە قىلماستىن پەرۋاسىزلارچە ئەيىپلەشلىرىدىن بىئارام بولۇشقان بىر قىسىم كىشىلەر خەلىپە ھارۇن رەشىدنىڭ ھۇزۇرىغا بېرىپ: ئى پادىشاھىم! بىزنىڭ قىلغان خاتا ئىشلىرىمىزنىڭ ئۇنىڭغا نېمە زىيىنى بار؟ ئۇ بىزنى ئۆز مەيلىمىزگە قويىۋەتسە بولمامدۇ؟ بەرىبىر ھەر بىر قوي قاساپنىڭ كىنارىغا ئۆز پاچىقىدىن ئېسىلىدىغۇ؟ دېمەك ھەر بىرىمىز ئۆز قىلمىشلىرىمىزدىن ئۆزىمىز ھېساب بېرىمىز ئەمەسمۇ... دېگەندەك شىكايەتلەرنى قىلىشىپتۇ.

 بۇنىڭ بىلەن خەلىپە ھارۇن رەشىد بەھلۇلنى ئوردىغا چاقىرتىپ ئۇنىڭغا كىشىلەرنىڭ شىكايەتلىرىنى يەتكۈزۈپتۇ. بەھلۇل ئاڭلىغانلىرى ھەققىدە لام- جىم دېمەستىن ئوردىدىن چىقىپ كېتىپتۇ ۋە بىر قانچە قوي ئېلىپ كېلىپ سويۇپ ئۇنى مەھەلىلەرنىڭ تەرەپ- تەرەپلىرىگە پاچىقىدىن ئېسىپ قويۇپتۇ. ئۇنىڭ بۇ قىلغانلىرىنى كۆرگەن كىشىلەر: ساراڭ دېگەن شۇنداق ئىشلارنى قىلماي قانداق قىلاتتى، ئۇ ھەمىشە مۇشۇنداق غەلىتە ئىشلارنى قىلىدۇ، دېيىشىپ مەسخىرە قىلىشىپتۇ. ئەمما ئارىدىن بىر قانچە كۈن ئۆتە- ئۆتمەي ئېسىلغان قويلارنىڭ گۆشى پۇراپ ئەتراپنى سېسىق پۇراق قاپلاشقا باشلاپتۇ، پۇراق چېدىغۇسىز ھالغا كەلگەندە كىشىلەر يەنە خەلىپە ھارۇن رەشىدنىڭ ھۇزۇرىغا بېرىپ بۇ ئەھۋالدىن ئۇنى خەۋەردار قىلىپتۇ. 

خەلىپە ھارۇن رەشىد يەنە بەھلۇلنى چاقىرتىپ نېمە ئۈچۈن مۇنداق قىلغانلىقىنى ئۇنىڭدىن سورىغاندا بەھلۇل: ئى پادىشاھىم! مەن ئۆز پاچىقىدىن ئېسىلغان قويلارنىڭ كىشىلەرگە زەرەر بەرمەي قالمايدىغانلىقىنى، ئەتراپتىكىلەرنىڭ بۇ زىياندىن زەرەرلىنىدىغانلىقىنى ئەمەلىيەت ئارقىلىق ئۇلارغا كۆرسىتىپ قويۇش ئۈچۈن شۇنداق قىلدىم، دەپ جاۋاب بېرىپتۇ. ھېكايىدىن ئىبرەتلەر: ھەر بىر ئادەم ئەتراپىدا يۈز بېرىۋاتقان، قىلىنىۋاتقان يامان ئىشلارنى: مەن قىلمىغاندىكىن مەن بىلەن ئالاقىسى يوق دەپ پەرۋاسىز يۈرسە ، ئۇنى توسىمىسا، بۇ يامانلىقلار پۈتكۈل جەمىئەتنى چىرىتىدۇ، كۈنلەر ئۆتۈپ ئۆزىمىز شۇ يامانلىقلارنىڭ زىيىنىغا ئۇچرىغۇچىلارنىڭ بىرى بولىمىز. ئاللاھ بىزنى يامانلىقتىن توسۇپ، ياخشىلىقلارغا باشلاشقا بۇيرىمىغانمۇ؟ ۋە بۇنىڭ پايدىسى ۋە زىيىنىنىڭ پەقەتلا ئۆزىمىز ئۈچۈن ئىكەنلىكىنى ھەدىسلەر بايان قىلمىغانمۇ؟

 ئالدىن ئەسكەرتىدىغان ئىككى مۇھىم نۇقتا: ئاللاھ رازىلىقىنى نىيەت قىلىش(ئىخلاس). ●بۇ تېمىنى نېمە ئۈچۈن تاللىدۇق؟ 1.تارىخىي رىئاللىقىمىز ئەقىل-كۆپلىگەن ئېقىملارنىڭ پەيدا بولۇشىغا سەۋەب بولغان ئۇقۇمنىڭ بىرى. مەزھەپلەردىكى ھەدىس مەنبەسىنىڭ ئوخشىماسلىقى ئەقىل ئىشلىتىشكە بولغان ئېھتىياجلارنىڭ ئوخشىماسلىقىنى كەلتۈرۈپ چىقارغان. يۇنان پەلسەپە بىلىملىرىنىڭ كۆپلەپ تەرجىمە قىلىنىشى. 2. قۇرئان كەرىم نۇقتىسىدىن سۈرە ئەلەقنىڭ ئەڭ دەسلەپ تەۋھىد ۋە ئىبادەت ھەققىدە چۈشمەي ئوقۇ دەپ بەزىلەر قىلىنغانلىقى، ۋە ئەقىل ئىگىلىرىگە نازىل قىلىنغانلىقى، ئىشنى ئەڭ ئاۋۋال ئەقىل ئىشلىتىشتىن باشلاشنىڭ زۆرۈرلۈكى. ●ئەقىل ئۇقۇمى لۇغەت مەنىسى-باغلاش، چەكلەش ئىستىلاھىي مەنىسى- بىلىش ۋە ياخشى-ياماننى ئايرىش ئىقتىدارى، تەپەككۇر قورالى. تەپەككۇر- سەزگۈ ئەزالىرى ئارقىلىق رېئاللىقنى چۈشىنىش. ●ئەقىل قانداق ئىشلەيدۇ؟ 1.رىئاللىق- ئۆزىمىزدىن سىرت ھەممە نەرسىنى كۆرسىتىدۇ. ئەقىل بوشلۇقتا ھەرىكەت قىلالمايدۇ. رېئاللىق بولمىسا ئەقىلگە ئۇچۇر كەلمەيدۇ. 2.سەزگۈ ئەزالىرى 3.مېڭە-ئۇچۇرلارنى بىر تەرەپ قىلىش ئورگىنى 4.ئۇچۇر-توغرا بولغان خەۋەر 5.قەلب ھۆكۈم تۈرلىرى 1.تەجرىبىۋى ھۆكۈم-ئەمەلىيىتىمىزدىن ئۆتكۈزۈش ئارقىلىق ئېرىشكەن ھۆكۈم 2،شەرئىي ھۆكۈم 3.ئەقلىي ھۆكۈم 1)مۇقەررەر ھۆكۈم. مەسىلەن: ئاللاھ تەئالانىڭ مەۋجۇدلىقى، پۈتۈننىڭ پارچىسىدىن چوڭ بولۇشى. 2)مۇمكىن ھۆكۈم. مەسىلەن: ئىنساننىڭ ئۆلۈپ كېتىشى، كائىناتنىڭ بار ۋە يوق بولۇشى. 3) مۇمكىن ئەمەس ھۆكۈم. مەسىلەن: ئاللاھنىڭ شېرىكى بولۇشى، 100يىل بۇرۇن يانفوننىڭ مەۋجۇت بولۇشى. بىلىشنىڭ دەرىجىلىرى 1.جەزمىيەت ( 100%) 2.گۇمان (زان)( 51%~99%) 3.شەك (50%) 4.ۋەھىم (1%~49%) 5.بىلمەسلىك (جەھل) (0%) ●ئەقىلنڭ قۇرئاندا تىلغا ئېلىنىشى قۇرئاندا 300دىن كۆپ ئورۇندا مەنىداش سۆزلىرى تىلغا ئېلىنغان. قۇرئانىي ئەقىل- زېمىندا خەلىپىلىك ۋەزىپىسى ئۈچۈن ئىشقا سالىدىغان ئەقىل. ●ئەقىلنىڭ چېكى سۈرە بەقەرەدىكى ئىبراھىم ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھ تائالادىن ئۆلۈكنى قانداق تىرىلدۈرىدىغانلىقىنى سورىغانلىقى. مۇسا ئەلەيھىسسالامنىڭ ئاللاھنى كۆرۈشنى تەلەپ قىلغانلىقى. 1.ئاللاھ تەئالا ئىككىلا تەلەپنى جاۋابسىز قويمىدى. 2.ئىككىلا تەلەپكە تەجرىبە بىلەن جاۋاب بېرىلدى. بىرىنچىسىگە ئىسپات، ئىككىنچىسىگە ئىنكار شەكلىدە جاۋاب بېرىلدى. ئىسلامدا ئەقىلنىڭ چېكى ئاللاھنىڭ زاتىغا، غەيبكە تاقاشقاندا توختايمىز. بۇنىڭدىن سىرت ھەرقانداق تېمىدا ئەقىلنىڭ چەكلىمىسى بولمايدۇ. ●ئىسلامدا ئەقىل ئەقىل-نۇسۇس(قۇرئان ۋە ھەدىس)نىڭ ئاساسى. نۇسۇسنى ئېتىراپ قىلىش ئەقىل بىلەن بولىدۇ. نۇسۇستىن كېيىن ئەقىل نۇسۇسقا ئەگىشىپ ماڭىدۇ. ●ئەقىل،تەپەككۇر تەپەككۇر-كونا بىلىملەر ئاساسىدا مېتود ئارقىلىق يېڭى بىلىمگە ئېرىشىش جەريانى. مېتود-يول، تەپەككۇرنىڭ يېڭى بىلىمگە ئىرىشىشتە قوللىنىدىغان ئۆلچەم-پىرىنسىپلىرى ●تەپەككۇر مىتودلىرى 1.ئەقلىي مېتود 2.ئىلمىي مىتود 3.پەلسەپە ●لوگىكا يۇنانچە لوگوست، تىل، ئەقىل، قانۇن مەنىلىرىدە، ئەرەبچە مەنتىق. لوگىكا-تەپەككۇر قانۇنىيىتى، ئەقىلنىڭ گرامماتېكىسىدۇر. ●ئەقىلنىڭ پىرىنسىپلىرى 1.زىددىيەت قانۇنىيىتى 2.سەۋەب-نەتىجە قانۇنىيىتى 3.مەقسەت قانۇنىيىتى لوگىكىنىڭ ئامىللىرى 1.ئ‍ۇقۇم (خام ماتىرىيال)-ماھىيەت ئېنىقلىمىسى، سۈپەت ئېنىقلىمىسى. 2.ھۆكۈم.ىنى 1)ھۆكۈملۈك جۈملە 2)خۇلاسە-ۋاستىلىق خۇلاسە، ۋاستىسىز خۇلاسە ۋاستىلىق خۇلاسە- چاچما خۇلاسە، يىغما خۇلاسە، قىياس (تەمسىل). ●بىلىش نەزىرىيىسى پەلسەپەنىڭ بىر تارمىقى بولۇپ، بىلىمنىڭ خاراكتېرى، مەنبەسى ۋە دائىرىسى ھەققىدە ئىزدىنىدىغان پەن. بىلىش ئىمكانىيىتى- بىلىش مۇتلەق ۋە نىسپىي بولىدۇ. بىلىش ۋاستىسى-ئەقىل، تەجرىبە(سەزگۈ)، ئىشەنچلىك خەۋەر. بىلىش مەنبەسى-ۋەھىي (مۇتلەق غەيب ۋە نىسپىي غەيب)، كائىنات. بىلىشنىڭ قىممىتى. ●ئىلمىي مېتودنىڭ جەريانلىرى 1.كۆزىتىش 2.پەرەز 3.تەجرىبە 4.يەكۈن 5.قانۇنىيەت ●ئىلمىي مېتودنىڭ ئالاھىدىلىكى ئونىۋېرسال، ئىنچىكە، تەرتىپلىك، ئابستراكىت، تەجرىبىگە تايىنىدۇ، لوگىكىنى ئاساس قىلىدۇ، سەۋەب قانۇنىيىتىگە رىئايە قىلىدۇ. ئوبيېكتىپلىققا ئىگە. ●ئىسلامنى قانداق چۈشىنىمىز؟ ۋەھيى-قۇرئان ۋە ھەدىس. مۇتلەق، زامان-ماكان چەكلىمىسىگە ئۇچرىمايدۇ. پىكىر (تۇراس)-قۇرئان ۋە ھەدىسلەر ھەققىدىكى ئەقلىي چۈشەنچىلەر بولۇپ، بارلىق ئىسلامىي بىلىملەر، ئىدىيە-مەپكۇرىلەرنى كۆرسىتىدۇ. ●قۇرئان قانداق كىتاب؟ قۇرئان-ئاللاھ تائالانىڭ كالامى جىبرىئىل ئەلەيھىسسالام ئارقىلىق پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامغا چۈشۈرۈلگەن ۋەھىيدۇر. 1.ئاللاھ تەئالا تەرىپىدىن چۈشۈرۈلگەن. 2.مەنبەلەرنىڭ مەنبەسى (بىرىنچى مەنبە) 3.قۇرئان-لەفزى ۋە مەناسى بىلەن ساقلانغان، ئۆزگەرتىلمىگەن. 4.قۇرئاننىڭ تەرتىپى بېكىتىلگەن. 5. قۇرئان ئىسلامنىڭ ئومۇمىي ۋە ئاساسىي پىرىنسىپىلرىنى بېكىتىپ بىرىدۇ. 6. قۇرئان مۇھكەم (ئوچۇق) ۋە مۇتەشەبىھ (كۆپ مەنىلىك ۋە بىرى-بىرىگە ئوخشىشىپ كېتىدىغان). ئەيسا ئەلەيھىسالامنى ئاللاھنىڭ روھى دەپ نىسبەت بەرگەنلىك ئايىتى مۇتەشابىھ بولۇپ، بۇ سۈرە ئىخلاستىكى مۇھكەم ئايەتلەر بىلەن ئوچۇقلىشىدۇ. 7. مەككىدە ۋە مەدىنىدە نازىل بولغان. مەككە ئايەتلىرىدە ئەقىدە بەكرەك گەۋدىلەنگەن، مەدىنە ئايەتلىرىدە ئەھكام بەكرەك گەۋدىلەنگەن. ●قۇرئاننىڭ مەقسەدلىرى تەۋھىد ئەخلاق ئاخىرەت ئاقارتىش ئادالەت ئەھكام تارىخ ۋە قىسسىلەر ●ھەدىس ۋە سۈننەت ھەدىس ۋە سۈننەتنىڭ پەرقى: ھەدىس «سۆز» دېگەن مەنىدە بولۇپ، پەيغەمبەر ئەلەيھىسسالامنىڭ سۆزلىرى، ھەرىكەتلىرى، تەستىقلىرى، يارىتىلىش ۋە ئىش-ھەرىكەتلىرىدىكى سۈپەت-خۇلقلار. سۈننەت-يول مەنىسىدە بولۇپ، ھەدىسلەردىن پايدىلىنىپ ئەھكام ئېلىشنى كۆرسىتىدۇ. 1. ھەدىسلەر ھەممىسى بىر خىل ئەمەس. يەنى ھەدىس يەتكۈزگۈچىلەرنىڭ سالاھىيىتى، سۈپىتى ۋە قۇرئانغا ئۇيغۇن بولۇش-بولماسلىقى جەھەتلەردىن ھەدىسلەرنىڭ دەرىجىلىرى ئوخشىمايدۇ. 2. ئىككىنچى مەنبە. 3. تەرتىپى يوق. 4. قۇرئاننىڭ بايانى ۋە تەپسىرى 5. خاسلاشتۇرۇپ بېرىدۇ. ●سۈننەت- پەيغەمبەرلىك ماقامى، دۆلەت رەھبىرى، ئادەتتىكى ئىنسان. سىيرەت-ئىسلامىي ھاياتنىڭ تەسۋىرى. مەنبەلەرگە تۆۋەنرەك ئۆلچەم قويۇلغان. شۇڭا نۇرغۇن ئاجىز تەپسىلاتلار سىيرەتتە تېپىلىدۇ. ●تەدەببۇر تەدەببۇرنىڭ ئاساسلىرى 1.ئەقىل 2.تىل ۋە تەپسىر 3.سەلەف چۈشەنچىسى مىسال: نۇھ ۋە ئوغلى، نۇھ، لۇت ۋە ئايالى… يۈسۈف سۈرىسى مۇساپىرلىق، زىيانكەشلىك، ئازدۇرۇشقا ئۇچرىغان، سەۋر، رەھبەر، رەھىمدىللىك… فاتىھە سۈرىسى قۇرئاننىڭ كىچىكلىتىلگەن نۇسخىسى دېگۈچىلەر بار. كەھف سۈرىسى بۇ سۈرىدە تۆت چوڭ قىسسە بار. ھەربىر قىسسىدە بىر پىتنە سۆزلىنىدۇ. ●ئۇسۇلى فىقھى فىقھى دەلىللىرىنى بىلىش، ئۇنى قوللىنىش ۋە مۇجتەھىدنىڭ ئەھۋالى بايان قىلىنىدۇ. شەرئىي ھۆكۈم- ئاللاھ تەئالانىڭ مۇكەللەفلەرگە چۈشۈرگەن بۇيرۇق، چەكلىمە، رۇخسەت ۋە سەۋەبلىرى. ھۆكۈملەر- ۋاجىب، مەندۇب، ھارام، مەكرۇھ، مۇباھ. سەۋەب ھۆكۈملەر-سەۋەب(ۋاقىت ۋە ناماز)، شەرت (تاھارەت ۋە ناماز)، توسالغۇ (ئېمىلداشلىق ۋە نىكاھ)، توغرىلىق (شەرتلىرى تولۇق نىكاھ)، خاتالىق (ئىناۋەتسىز، مەجھۇل نەرسىنى سېتىش). ●نەزىرىيەلەر مەنبەلەر-قۇرئان، سۈننەت، ئىجما، قىياس… دەلىللەش-دەلىللەر ئىشەنچلىكمۇ؟ دەلىل كۆرسەتمىسى- مەنبەلەردىن قانداق دەلىل ئېلىنىدۇ؟ قەتئىي ۋە زاننى- دەلىللەرنىڭ تۈرلىرى. قىياس-نۇسۇس چەكلىك، ۋەقەلەر چەكسىز پەتىۋا- دەلىللەر ئارىسىدىكى مۇۋازىنەت ●مۇسۇلمان ئەقلىيىتى ۋە تەپەككۇرى مۇسۇلمان تەپەككۇرىنىڭ مېتود ئاساسلىرى 1.تەۋھىد-ئاللاھتىن باشقا پۈتۈن شەيئىدە كۆپ خىللىق ۋە سەرخىللىق مەۋجۇت 2.ئورۇنباسارلىق- زېمىندا ئىسلام تۇرغۇزۇش 3.مەسئۇلىيەت-ئاخىرەت، قىيامەت، مەھشەر، ھېساب 4.ھۆر ئىرادە- ئەقىدە ئەركىنلىكى، تەپەككۇر ئەركىنلىكى 5.سەۋەب ۋە غايە- دۇنيا ۋە ئىنسان غايە ۋە مەقسەت ئۈچۈن يارىتىلغان. 6.بىرلىك-بىر پەرۋەردىگار، بىر ئۈممەت، بىر دىن، بىر كىتاب ●مۇسۇلمان تەپەككۇرىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى 1. قوبۇل قىلىش. ھېكمەت مۇئمىننىڭ يوقاتقان نەرسىسى، نەدىن تاپسا شۇ يەردىن ئېلىشى كېرەك. 2. ئىسلاھات 3. غەيىب ۋە شاھادەت(رېئاللىق) 4. مەنبەلەر 5. قىممەت قاراش ۋە ئەخلاق 6. كەڭ قورساقلىق ●مۇسۇلمان ئەقلىيىتىنىڭ ئالاھىدىلىكلىرى مۇسۇلمان ئەقلىيىتىنىڭ ئون ئاساسى 1. ئاللاھ تەئالا ئەڭ بۈيۈك غايە 2. ھەقنى ئۇلۇغلاش 3. دەلىلگە ئەگىشىش 4. مۇھكەمنى ئاساس قىلىش 5. بىلىمنىڭ دائىرىسى كەڭ 6. ساھەگە كۆرە مېتود قوللىنىدۇ 7. بەشەرىي (ئىنسانىي)ئىلىمنىڭ چەكلىكلىكى 8. ئەقىلگە زىيانلىق ئامىللاردىن ساقلىنىش 9. قىممەت قاراشلار 10. ئىنچىكە ئۆلچەم

 ئاچىل گۇرۇپپىسى

تىنچ ـ ئىتتىپاق بولغاندىلا، ئاندىن ئىقتىسادنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگىلى بولىدۇ. تىنچ ـ ئىتتىپاق بولغاندىلا، ئاندىن ئىقتىسادنى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلدۇرغىلى بولىدۇ. بىرىنچى خىل تەرجىمىدە «تەرەققىيات» سۆزى «تولدۇرغۇچى» بولۇپ كەلگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن «ئۇچقاندەك» كېتىۋاتقان «تەرەققىيات»نى «ئىلگىرى سۈرۈش» دېگەن مەنىنى بىلدۈرگەن. ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە گەپ «ئىقتىساد»نىڭ «ئۇچقاندەك» كېتىۋاتقان ياكى كەتمەيۋاتقانلىقى ئۈستىدە ئەمەس، «ئىقتىسادنى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلدۇرۇش» ئۈستىدە بولۇۋاتىدۇ. دېمەك، تولدۇرغۇچى «تەرەققىيات» سۆزى ئەمەس، ئەكسىچە، «ئىقتىساد» سۆزىدۇر. ... دېگەن جۈملىنى «مەسىلە كۆرۈلسە ۋاقتىدا تەتقىقات ئېلىپ بېرىش لازىم» دەپ تەرجىمە قىلىشقا بولمايدۇ، ئۇنى «مەسىلە كۆرۈلسە ۋاقتىدا تەتقىق قىلىش لازىم» دەپ تەرجىمە قىلىش توغرا بولىدۇ. «زامانىۋىلاشتۇرۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» دېگەنلىك بولىدۇ. ھازىرقى تەرجىمىلىرىمىزدە گىرامماتىكا قائىدىسىگە سىغمايدىغان، مەنتىقىي ئۇقۇمنى مۇجمەللەشتۈرىدىغان، تىل ئادىتىنى زورمۇ ـ زور بۇزىدىغان ئاشۇنداق ھادىسىلەر خېلى كۆپ. ئەمەلىيەتتە سۇنىڭ كۆپۈكىنى ئۇسسۇزلۇقنى قاندۇرغۇچى سۇ دەپ مەتبۇئات ئېتىزىمىزنى كۆپۈك بىلەن تولدۇرۇپ قويۇۋاتىمىز. ... تەرجىمىدە ئىككى تەرەپكە ئوخشاش ئېتىبار بېرىش كېرەك: بىر تەرەپتىن چۈشىنىشلىك قىلىشقا تىرىشىش كېرەك، يەنە بىر تەرەپتىن ئەسلىي ئەسەرنىڭ تۇرقى ـ سىياقىنى ساقلاش كېرەك، لېكىن بۇنداق ساقلاش كۆپ ھاللاردا چۈشىنىشلىك قىلىش بىلەن زىت بولۇپ قالىدۇ؛ يات كۆرۈنۈپ قالىدۇ. ... ئۇنى يات كۆرۈنمەيدىغان قىلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ كىيىم ـ كېچەكلىرىنى ئۆزگەرتىش مۇمكىن، لېكىن بۇرنىنى يونۇپ پاناق قىلىپ قويماسلىق، كۆزلىرىنى ئويۇپ كور قىلىپ قويماسلىق كېرەك. ھازىر بەزى تەرجىمانلىرىمىز ئۇيغۇر تىلى بىلەن باشقا تىللارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى گىرامماتىكىلىق پەرقلەرگە، تىل ئادىتىدىكى پەرقلەرگە ئېتىبار قىلمايدۇ، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا، جانلىق تىلدا ئۆزى بىۋاسىتە سۆزلىسە، «خاتىرجەم بولدۇم»، «خۇشال بولدۇم»، «بېشىم ئاغرىۋاتىدۇ»، «چوڭقۇر تەكشۈرۈپ ـ تەتقىق قىلدۇق» ۋاھاكازا دەيدۇ ـ يۇ، لېكىن دەل شۇ سۆزلەرنى باشقا تىللاردىن تەرجىمە قىلىش توغرا كەلسە، «خاتىرجەملىك ھېس قىلدىم»، «خۇشاللىق ھېس قىلدىم»، بېشىم ئاغرىۋاتقانلىقىنى سەزدىم»، «چوڭقۇر تەكشۈرۈش ـ تەتقىق قىلىش ئېلىپ باردۇق» ۋاھاكازا دەيدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا «... سۆزگە چىقتى» دېگەن سۆز ھەرگىزمۇ «... سۆز سېتىۋالغىلى چىقتى»، «... سۆزنىڭ ئۈستىگە چىقتى» دېگەن مەنىدىكى سۆز ئەمەس. «دوپپىسىغا جىگدە ساپتۇ» دېگەن گەپ ھەرگىزمۇ جىگدىنى قاچىلايدىغان نەرسە تاپالماي، «دوپپىسىغا قاچىلاپتۇ» دېگەن گەپ ئەمەس. ... ئەگەر تەرجىمە ئەمەلىيىتىدە ئۇيغۇر تىلى بىلەن باشقا تىللارنىڭ تىل ئادىتىدىن چەتلەپ، كونكرېت سۆز ـ ئىبارىلەرنىڭ يۇقىرى ـ تۆۋەن ئالاقىسىدىن قەتئىينەزەر، بىر سۆزگە بىر سۆزنى يەككە ـ يىگانە ھالدا توغرىلاش يولىنى تۇتىدىغان بولساق، ئۇ ھالدا تەرجىمىنىڭ توغرا بولماسلىقى تۇرغان گەپ. (توختى باقىنىڭ «تەرجىمە تەجرىبىلىرىدىن تەرمىلەر» ناملىق كىتابىدىن بىرئاز ئۆزگەرتىپ ئېلىندى) تەرجىمە ھەققىدە

 ئاڭسىز تونۇپ يېتىشنىڭ زىيىنى

 بىر كۈنى بىر پاقا يولدا كېتىۋېتىپ ، بىر سەكسەن پۇتنى ئۇچرىتىپ قاپتۇ . سەكسەن پۇتنىڭ پۇتلىرىنى شۇنداق راۋان باشقۇرۇپ كېتىۋاتقانلىقىنى كۆرگەن پاقا ئىنتايىن ھەيرانلىق بىلەن :« سەندىن بىر نەرسىنى سورىسام بولامدۇ ؟» دەپتۇ . « ئەلۋەتتە بولىدۇ» دەپتۇ سەكسەن پۇت . سېنىڭ شۇنچىلىك كۆپ پۇتۇڭ باركەن ، سەن يول ماڭغاندا بۇلارنى قانداقمۇ ئارىلاشتۇرۇپ قويماي ، پۇتلىشىپ كەتمەي ، ئوخشاش بىر سۈرئەت ۋە قەدەم بىلەن تەڭپۇڭ ھەرىكەت قىلدۇرالايسەن ؟ قايسىنى ئاۋال قايسىنى كېيىن ھەرىكەت قىلدۇرۇش كېرەكلىكىنى قانداق ئايرىيالايسەن ؟مەسىلەن 21-پۇتۇڭ بىلەن قەدەم ئېلىشتىن بۇرۇن 12- پۇتۇڭدا قەدەم ئېلىپ بولغانلىقىڭنى قانداق بىلەلەيسەن ؟ » بۇنى ئاڭلىغان سەكسەن پۇت گاڭگىراپ قاپتۇ . نېمە دەپ جاۋاب بېرىشنى بىلەلمەپتۇ . چۈنكى ھازىرغىچە بۇ توغرىلىق ئويلاپمۇ باقمىغان ئىكەن . سەكسەن پۇت جاۋاب بېرەلمەپتۇ . پاقا بىراز ساقلىغاندىن كېيىن ، كېتىپ قاپتۇ . شۇنىڭدىن باشلاپ سەكسەن پۇت قانداق مېڭىشنى بىلەلمەي قاپتۇ . پۇتلىرىمنى قانداق مىدىرلىتىپ پۇتلاشماي ، قالايمىقانلىشىپ كەتمەي ماڭامەن دېگەننى ئويلاپ ئالدىغا بىر قەدەممۇ ئالالماپتۇ . بۇ ھېكايە پىسخولوگىيىدىكى بىر يىغىندى كېسەللىكنىڭ ئىپادىسى . 

بىرىنجىسى ، ئىنسان ھەر كۈنى ئاڭسىز ۋە ئاپتوماتىك ھالدا ئېلىپ بېرىۋاتقان ئىشلار توغرىلىق ئويلىشىپ قالغاندىن كېيىن ، تۇيۇقسىز ئۇ ئىشنى قىلىشتىن توختاپ قېلىش ، قىلالماسلىق ۋە دىلغۇل بولۇش ، قىلىشتا توسالغۇغا ئۇچراش ھالىتى .

 ئىككىنجى خىل ھالى بولسا ، دىقەتنى پۈتۈندىن پارچىلارغا بۆلۈش . يەنى ، دىققەتنى سېستىمىلىق ۋە بىر پۈتۈن ھالدا خىزمەت قىلىۋاتقان مېخانىزىمنىڭ پۈتۈن ھالىتىدىن ھەر بىر ئايرىم پارچىنىڭ خىزمەت مېخانىزىمىغا قارىۋېلىشتىن كېلىپ چىققان قالايمىقانلىىشپ كېتىش ھالىتى . خۇددى سەكسەن پۇتنىڭ قايسى پۇتنى ئاۋال قايسى پۇتنى كېيىن ئېلىشنى ئۇنتۇپ قالغىنىدەك … خۇلاسە : بىرىنجى ، تەييار بولمىغان ھالەتتىكى تونۇپ يېتىش پايدىدىن بەكرەك زىيان كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ .

 ئۆزى تەييار بولمىغان ئىنساننىڭ ئۆزىنى  تونۇپ يېتىشىگە ياردەم قىلالمايسىز . ئاڭلىق ھالدىكى ئۆز ئىچىدىن تونۇپ يېتىشنىڭ ، باشقىلارنىڭ كۆرسىتىپ بېرىشى ئاستىدىكى تونۇپ يېتىشكە قارىغاندا ئىزچىل ۋە ئاكتىپ تەسىرى بولىدۇ . يەنە بىرى ، تەپسىلاتلارغا غەرق بولۇشتىن ساقلىنىپ ، بىر پۈتۈنگە قاراڭ ! قاپسىلىپ قالغان ئۇششاق ھالقىدىن بەكرەك پۈتۈنلۈكنىڭ پىرىنسىپىغا قاراپ بېقىڭ !

 

ياش-ئۆسمۈرلەردىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسى نۇرغۇن ئاتا-ئانا ۋە ئوقۇتقۇچىلارغا نىسبەتەن نۆۋەتتىكى باش قېتىنچىلىقى بولۇۋاتقان مۇھىم مەسىلە. ئەمەلىيەتتە قارشىلىشىش پىسخىكىسى نورمال روھى ھالەت بولسىمۇ، لېكىن ياخشى بىر تەرەپ قىلىنمىغاندا كۆڭۈلسىزلىك ۋە ئېغىر ئاقىۋەتلەرنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن. بالاغەتكە يېتىش مەزگىلىدىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسى دېگىنىمىز: كىشىلەر ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ساقلاش ئۈچۈن، قارشى تەرەپنىڭ تەلەپلىرىگە نىسبەتەن ئەكسىچە پوزىتسىيەدە بولۇش، شۇنداقلا سۆز-ھەرىكىتىدىمۇ شۇخىل پىسخىكىلىق ھالەتنى ئىپادىلەشنى كۆرسىتىدۇ. قارشىلىشىش پىسخىكىسى ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا دائىم كۆرۈلىدىغان پىسخىك ھالەت شۇنداقلا، مۇشۇ ياش مەزگىلىدىكى ياش-ئۆسمۈرلەردە بولىدىغان كۆرۈنەرلىك ئۆزگىچە پىسخىك ئالاھىدىلىك. ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ بۇ ۋاقىتتىكى پىسخىك ئالاھىدىلىكى 《ئۆتكۈنچى مەزگىل 》 دە بولغانلىقى ئۈچۈن، ئۇلارنىڭ مۇستەقىللىق ئىدىيەسى ۋە ئۆزلۈك ئېڭى كۈندىن-كۈنگە ئېشىپ، چوڭلارنىڭ يەنى ئاتا-ئانىلارنىڭ باشقۇرۇشىدىن تېزرەك قۇتۇلۇشنى ئويلايدۇ ھەم ئاتا-ئانىسىنىڭ ئۆزىنى《كىچىك بالا》 ئورنىدا كۆرۈپ باشقۇرۇشىدىن بىزارلىق ھېس قىلىدۇ. ياش-ئۆسمۈرلەر بالاغەتكە يېتىش مەزگىلىدە ئۆزىدىكى《خاسلىق》 نى نامايان قىلىش ئۈچۈن، شەيئىلەرگە نىسبەتەن تەنقىدىي پوزىتسىيەدە بولىدۇ. يەنە كېلىپ سىرتقى مۇھىتنىڭ ئۆزلىرىنىڭ مۇستەقىل مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى نەزەرگە ئالمىغانلىقىنى ھېس قىلغانلىقى ياكى شۇنداق بولۇشىدىن ئەنسىرىگەنلىكى ئۈچۈن قارشىلىشىش روھىي ھالىتى پەيدا بولىدۇ-دە، تۈرلۈك ۋاستە، ئۇسۇللاردىن پايدىلىنىپ، 《ئۆزى》 بىلەن سىرتقى مۇھىت ئۆزئارا باراۋەر بولالايدىغان ئورۇننى يارىتىشقا تىرىشىدۇ. ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ بالاغەتكە يەتكەن مەزگىلىدىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسىنى ساغلام بولمىغان روھىي ھالەت دېگىلى بولمىسىمۇ، بىراق ئۇ (قارشىلىشىش پىسخىكىسى) نىڭ ئىنكاسى ناھايىتى كۈچلۈك بولغان چاغلاردا بەكلا نورمالسىز بولىدۇ. ئۇ بىنورمال روھىي ھالەتتىن پەرقلەنسىمۇ، بىراق ئۇنىڭدا بىنورمال روھىي ھالەتنىڭ بەزى ئالاھىدىلىكلىرى بولغان بولىدۇ. ئەگەر ۋاقتىدا تۈزىتىلمىسە، ياش-ئۆسمۈرلەرنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىگە ئىنتايىن پايدىسىز. ياشلىق مەزگىلى ياش- ئۆسمۈرلەرنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىدىكى ھالقىلىق مەزگىل. پىسخولوگىيەدە 9 ياشتىن 25 ياشقىچە بولغان مەزگىلنىۇ ئۆسمۈرلۈك ۋە ياشلىق مەزگىلى، 12ياشتىن 14 ياشقىچە بولغان مەزگىل ياشلىقنىڭ دەسلەپكى مەزگىلى، 14 ياشتىن 17 ياشقىچە بولغان مەزگىل ياشلىقنىڭ ئوتتۇرا مەزگىلى شۇنداقلا قارشىلىشش ۋە سەزگۈرلۈك پىسخىكىسى روشەن ئىپادىلىنىدىغان مەزگىل دەپ قارايدۇ. ياش-ئۆسمۈرلەر مەكتەپ ۋە جەمئيەتنىڭ تەربىيەسىنى ئېلىش باسقۇچىدا تۇرىۋاتقاچقا، مەسىلىلەرگە بولغان تونۇشىدا دائىم ئاتا-ئانا بىلەن توقۇنۇش پەيدا بولىدۇ. مۇشۇ سەۋەبتىن، ئۇلار ئۆزىنىڭ ئىززەت-ھۆرمىتىنى ساقلاش ئۈچۈن، قارشى تەرەپنىڭ تەلەپلىرىگە نىسبەتەن ئەكسىچە پوزىتسىيەدە بولىدۇ، شۇنداقلا سۆز-ھەرىكىتىدىمۇ شۇخىل ھالەتنى ئىپادىلەيدۇ. بۇ مەزگىلدىكى بالىلاردا مۇستەقىللىق ئىدىيەسى پەۋقۇلئاددە كۈچىيىپ كېتىدۇ، ھەرخىل ئىش-ھەرىكەتلەرگە نىسبەتەن قارشىلىشىش ھالىتى شەكىللىنىپ، ئۆز ئىززەت-ھۆرمىتىنى ساقلاش ئىدىيەسى كۈچىيىدۇ شۇنداقلا، مەسىلىلەرگە نىسبەتەن ئويلىنىش، ئانالىز قىلىش، پىكىر قىلىشىدا ئۆزگىرىش يۈز بېرىدۇ. ئەتراپىدىكى دوستلىرىنىڭ تەسىرىگە ئۇچراپ يېڭى ئىدىيەلەرنى قۇبۇل قىلىدۇ. جىنسىي ئىقتىدارى تەرەققىي قىلىپ ئۆزىدىكى ھەرخىل ئۆزگىرىشلەرگە ھەيرانلىق بىلەن مۇئامىلە قىلىپ، بۇنىڭغا نىسبەتەن قىزىقىش پىسخىكىسى شەكىللىنىدۇ. ياش-ئۆسمۈرلەردىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسىنىڭ يۈز بېرىش سەۋەبلىرى نۇرغۇن بولۇپ، ئۇلار ئاساسەن تۆۋەندىكىدەك: 1. ئاتا-ئانىلارنىڭ نامۇۋاپىق تەربىيەلەش ئۇسۇلى ئەڭ ئاساسلىق سەۋەپ ھېسابلىنىدۇ. ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىسىنى 《كىچىك بالا 》 ئورنىدا كۆرۈپ، ئۇنىڭ ھەممە ئىشىغا ئارىلىشىۋېلىشى، مۇشۇ دەۋردىكى بالىلارنىڭ قىممەت قارىشى ۋە باشقا جەھەتلەردىن ئاتا-ئانىلار بىلەن بولغان پەرقنىڭ چوڭ بولۇشى، بالىلارنىڭ ئاتا-ئانىسىنىڭ چۈشىنىشىگە ئېرىشەلمەسلىكى بالىلاردا ئاتا-ئانىلارغا نىسبەتەن قارشىلىشىش پىسخىكىسى شەكىللەندۈرۈپ قويىدۇ. 2. ئاتا-ئانىلارنىڭ تونۇشىدىكى خاتالىق. قىسمەن ئاتا-ئانىلار بالىلىرى خاتالىق ئۆتكۈزۈپ قويغاندا، بالىلىرى بىلەن مەسىلىنى ھەل قىلىشنىڭ چارىسىنى تاپماستىن، ئەكسىچە بالىلىرىغا تەن جازاسى قوللىنىپ، ئۇلارنىڭ غورۇرىغا تېگىدىغان گەپ-سۆزلەرنى قىلىدۇ. بەزى ئاتا-ئانىلار ئۆزىنىڭ ئىدىيەسىنى بالىلىرىغا زورلاپ تېڭىپ، ئۇلارغا ئازراقمۇ ئەركىنلىك بەرمەيدۇ. مۇشۇ سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن ئاتا-ئانىلار ۋە بالىلار ئارىسىدا ئاسانلا توقۇنۇش پەيدا بولۇپ، بالىلاردا قارشىلىشىش پىسخىكىسى شەكىللىنىدۇ. 3. ئاتا-ئانىلارنىڭ بالىلىرى بىلەن بولغان پىكىر ئالماشتۇرۇشنىڭ كەمچىل بولۇشى. نۇرغۇن ئاتا-ئانىلار خىزمەتنىڭ ئالدىراش بولۇشى ۋە باشقا سەۋەپلەر تۈپەيلىدىن بالىلىرى بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇشقا ۋاقىت چىقىرالمايدۇ، پەقەت بالىلىرىغا نۇرغۇن قائىدە- تۈزۈملەرنى بېكىتىپ بېرىپ ئۇلارنى كونترول قىلماقچى بولىدۇ. بۇنىڭدىن بالىلار ئائىلىنىڭ، ئاتا-ئانىنىڭ مېھىر-مۇھەببىتىنى ھېس قىلالماي، ئۇلارغا نىسبەتەن قارشىلىشىش روھىي ھالىتىدە بولىدۇ. 4. ئوقۇتقۇچىلاردىكى نامۇۋاپىق تەربىيەلەش ئۇسۇلىمۇ بالىلاردا قارشىلىشىش پىسخىكىسى شەكىللىنىشىگە سەۋەپچى بولىدىغان مۇھىم ئامىللارنىڭ بىرى. قىسمەن ئوقۇتقۇچىلار قارشىلىشىش مەزگىلىدىكى بالىلارنىڭ پىسخىك ئالاھىدىلىكىنى چۈشەنمەي، ئۇلار بىلەن پىكىر ئالماشتۇرۇشقا، ئۇلارنى چۈشىنىشكە سەل قارايدۇ. دەرستە ياخشى ئوقۇغۇچىلارغا تۇتقان مۇئامىلىسى بىلەن دەرستە ناچار ئوقۇغۇچىلارغا تۇتقان مۇئامىلىسى ئوخشىمىغانلىقى سەۋەبىدىن ئوقۇغۇچىلارنىڭ كۆڭلىدە نارازىلىق پەيدا بولۇپ، ئوقۇتقۇچىسى بىلەن قارشىلىشىدىغان، تۈزۈمگە بويسۇنمايدىغان پاسسىپ كەيپىيات شەكىللىنىدۇ. قارشىلىشىش پىسىخىكىسى ئوقۇغۇچىلاردا توغرا دۇنيا قارىشىنىڭ شەكىللىنىشىگە ۋە ئۇلارنىڭ پىسخىكىلىق ۋە جىسمانى جەھەتتىكى سالامەتلىك ئەھۋالىغا ئىنتايىن پايدىسىز بولۇپ، ياش-ئۆسمۈرلەردە گۇمانخور، جاھىل، باشقىلارغا ئارىلاشقۇسى كەلمەسلىكتەك ناچار خاراكتېرنىڭ شەكىللىنىشىگە سەۋەپچى بولىدۇ. شۇنىڭ ئۈچۈن، ئاتا-ئانىلار ۋە ئوقۇتقۇچىلار بالىلارنىڭ قارشىلىشىش مەزگىلىدە تۆۋەندىكى نۇقتىلارغا دىققەت قىلىشى كېرەك: 1. بالاغەتكە يېتىش مەزگىلىدىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسىنىڭ نورمال ئەھۋال ئىكەنلىكىنى، بالىلار ئۆسۈپ يېتىلىش جەريانىدا بېسىپ ئۆتىدىغان ۋاقىتلىق جەريان ئىكەنلىكىنى چۈشىنىش لازىم. شۇڭلاشقا بالىلارنىڭ ئىدىيىسىدە مەسىلە بار دەپ قارىماستىن، ئۇلار بىلەن ھەرۋاقىت پىكىر ئالماشتۇرۇش، مەسىلىلەرگە بولغان كۆز قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، ئۇلارنىڭ ھەرخىل ئېھتىياجلىرىغا ھۆرمەت قىلىش، بالىغا كۆيۈنۈش ئارقىلىق ئۇنىڭدىكى پاسسىپ كەيپىياتلارنى تۈگىتىشىگە ياردەم بېرىش لازىم. 2. ئوقۇتقۇچىلار ۋە ئاتا-ئانىلار بالىلارغا تەربىيە قىلغاندا، ئۇلارغا ھۆرمەت قىلىشى، غورۇرىغا تەگمەسلىكى، ئادىل، دوستانە مۇئامىلە قىلىشى كېرەك. بالىلارنىڭ قابىلىيىتىگە ئىشىنىش بىلەن بىرگە، ئۇلارنىڭ ئارتۇقچىلىقىنى مۇئەييەنلەشتۈرۈپ ئۇلارنىق رىغبەتلەندۈرۈپ تۇرۇشى، شۇنداقلا بالىلار قىيىنچىلىققا يولۇققاندا،ئۇلارغا تېخمۇ مېھىر- مۇھەببەت بېرىپ، كۆڭۈل ئازادىلىكى ھېس قىلدۇرۇش لازىم. 3. بالىلاردا قارشىلىشىش پىسخىكىسىنىڭ ئالامەتلىرى بەك كۈچلۈك ئىپادىلەنگەندە، مەسىلەن: ئۆيدىن چىقىپ كېتىش، بالدۇر مۇھەببەتلىشىش قاتارلىق پىسخىك ھالەتلەرگە نىسبەتەن ئاتا- ئانىلار ئۆزىنىڭ قايسى تەرەپلەردە كەتكۈزۈپ قويغانلىقىنى، مەسىلىنىڭ نەدە ئىكەنلىكى توغرىسىدا ئەستايىدىل ئويلىنىشى كېرەك ھەمدە دەرھال مۇۋاپىق تەدبىر قوللىنىپ بالىنى ئۆيگە قايتۇرۇپ كېلىش كېرەك؛ شۇنداقلا يۇقىرىقىدەك ئېغىر ئەھۋاللارنىڭ قايتا كۆرۈلۈشىنىڭ قەتئىي ئالدىنى ئېلىش كېرەك، بولمىسا يەنە ئويلىمىغان يامان ئاقىۋەتلەر يۈز بېرىش مۇمكىن. 4. ئائىلە مۇھىتى بالىلاردىكى قارشىلىشىش پىسخىكىسىغا تەسىر كۆرسىتىدىغان ئاساسلىق سەۋەپلەرنىڭ بىرى بولۇپ، بۇ مەزگىلدىكى بالىلارغا ئائىلە مۇكەممەللىكى ئىنتايىن مۇھىم. شۇڭا ئەر-ئاياللار ئالدى بىلەن بىر- بىرى بىلەن بولغان مۇناسىۋەتنى ياخشىلاپ، ھەدىسىلا كىچىككىنە ئىشلارنى دەپ بالىلارنىڭ ئالدا جەڭگە-جىدەل قىلىشماي،ئەكسىچە بالىغا ئوبدان ئۈلگە بولۇپ بالىنىڭ كەلگۈسى ئۈچۈن بىر-بىرىگە چوڭقۇر مېھىر- مۇھەببەت بېرىش، ئۆز كەيپىياتىنى ياخشى تەڭشەپ، پىسخىك قۇرۇلمىسىنى مۇكەممەللەشتۈرۈپ، بالىغا ئاكتىپ تەسىر كۆرسىتىشى كېرەك. 6 . بۇ مەزگىلدىكى بالىلاردا يات جىنىسلىقلارغا قىزىقىشنىڭ بولۇشى نورمال ئەھۋال، ئەگەر ئاتا-ئانىلار بۇنداق ۋاقىتتا بالىلىرىنى دوستلىرىنىڭ ياكى يات جىنىسلىقلارنىڭ ئالدىدا ئەيىبلىسە، ئۇلارنىڭ قارشىلىشىش پىسخىكىسى تېخىمۇ كۈچىيىپ كېتىشى مۇمكىن. شۇڭا ئاتا-ئانىلار بالىنىڭ يات جىنىسلىق(قىز ياكى ئوغۇل)ساۋاقداشلىرى بىلەن دوست بولۇشىغا زىيادە ئارىلىشىۋالماسلىقى، ساۋاقداشلىرى بىلەن نورمال ئارىلىشىشىغا يول قويۇشى كېرەك. بالىنى قورقۇتۇش ياكى كونترول قىلىش ئەمەس بەلكى بالىنى ھۆرمەت قىلغان ئاساستا ئىلمىي يۇسۇندا تەربىيە بېرىش، ئەڭ مۇھىمى بالىغا ئىشىنىشى كېرەك. شۇنداق بولغاندىلا ، يامان ئاقىۋەتلەرنىڭ ئالدى ئالغىلى، بالىلارنىڭ تېخىمۇ ساغلام ئۆسۈپ يېتىلىشىگە روھى ئۇزۇق بەرگىلى بولىدۇ.

ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشىنى بىلسە

 ئۇ ئاۋغۇستتىكى سېرىق پۇرچاقزارلىقتىكى نۇرانە ئاپتاپپەرەس

 ياكى قاپىقى سېلىنغان كۆممەقوناقلىقتىكى خۇشخۇي يۆگىمەچ .

 تۇرمۇش دېگەن

 نىمجان بوۋاينى ياشارتقان مىھىر 

 ئەرنىڭ ئىشەنچتىكى بىخارامان ئۇيقۇسى

 بىر بىمارنى يۆلەۋاتقان قولنىڭ ئىسسىق تەپتى

 قاتتىق ناننى كۈلۈپ يىگۈچىلەرنىڭ قانائىتى... 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە

 ئۆيىنى گۈل ئۆستۈرگەندەك تۇتاتتى .

 بىر دەرەخنىڭ يىلتىزىدا نىمىلەر بارلىقىنى ھىس قىلاتتى . چىقىر تىكەنلىكتىكى گۈللەرنى كۆرەلەيتتى.

 سۆيۈشتىن سۆيۈلۈشنى ھىس قىلاتتى .

 تۇرمۇش دېگەن يۆگىمەچ گۈللەر چىڭ قۇچاقلاپ گۈللەپ كەتكەن قوڭغۇراقتىكەن .

 ئۇ قاپاقتىرەك ،كۈنگەيلىرى سېمىز ،تەسكەيلىرى شەلۋەرەپ كەتكەن . 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە 

 ئۇ ماي ئاسمىنىدىكى ئوتتەك يىلىنجاۋاتقان نۇرانە قۇياش. 

 ياكى بەرگىلىرى قۇياش نۇرىنى ئىمىپ ئايدەك جىلمىيىۋاتقان ئاپتاپپەرەس . 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە

  ئائىلىسىنى پىچىنىدەك شەكىللەرگە كىرگۈزەلەيدۇ . 

 ئۇ نان ياكى تۇزدەك زۆرۈرىيەتكە ئايلىنالايدۇ .

 ئۇنىڭ تۈرۈلگەن بىلەكلىرى ،

ئۇنىڭ يۈزىدىكى گۈل- چىچەكلەر

 ئەڭ لەقۋا ئەرنىمۇ شەمشەردەك بىلىيەلەيدۇ .

 ئابدۇلئەھەد ئابدۇرەشىد بەرقى 

 مەن ئۆزۈمنى مۇۋەپپىقىيەت قازانغۇچى دەپ ئويلاشتىن كۆپ يىراق بولساممۇ لېكىن قولغا كەلتۈرگەن نەتىجىللىرىمگە ئاساسەن بەزەن دوستلىرىمنىڭ مۇئەييەنلەشتۈرىشىگە ئېرىشىپ مۇۋاپىقىيەت قازىنىش ھەققىدە نۇرغۇن سۇئاللارغا دۇچ كەلدىم ۋە ئىلگىرى ئاخىرى بولۇپ بۇ تېمىدا بىر نەچچە قېتىم قەلەم تەۋرىتىشكە مەجبۇر بولدۇم.ئىسرائىلىيەدە پوست دوكتۇرلۇق تەتقىقاتى بىلەن شۇغۇللىنىش پۇرسىتىگە ئېگە بولغاندىن كېيىن يەنە بىر تۈركۈم ياش ئوغۇل-قىزلارنىڭ بۇ ھەقتىكى سۇئاللىرىغا دۇچ كەلدىم ۋە بۇ ھەقتە ئۆزۈمگە باغلاپ بىر نەرسە دىيىش كېرەكلىكىنى ھىس قىلدىم. بىرىنچى، مەن نۇرغۇن ئادەمنىڭ مېنى تالانتلىق دەپ قارىشىغا دۇچ كەلدىم.مەن بىلەن ئارىلىشىپ باققان دوستلار بىلىدۇ.مەن تالانتلىق ئەمەس.مېنىڭ ئەقىل كويپىنسىنتىم ئوتتۇرا ھال بىر قاتلامغا تەۋە بولۇشى مۈمكىن. لېكىن ئاللاغا مىڭ شۈكرى،مەن تۇغۇلۇشۇمدىن بەدەن ئەزالىرىم ساغلام،نورمال بولۇپ،ھازىرغا قەدەر ئۆزۈمنىڭ بەزى ئىقتىدارلىرىنىڭ باشقىلاردىن ھالقىپ كېتىدىغانلىقىنى بايقىمىدىم. ئەكسىچە نۇرغۇن جايلاردا ئۆز ئىقتىدارىمنىڭ باشقىلارغا قارىغاندا نىسبەتەن تۆۋەن ياكى ئۇلارغا يەتمەيدىغانلىقىنى ھىس قىلىپ تۇردۇم.لېكىن ئۆزۈمنىڭ ساغلام يارىتىلغانلىقىدىن ئىبارەت بىر رىياللىقتىن ئىزچىل سۆيۈنۈپ كەلدىم.مەن تالانتلىق ئادەملەرنىڭ بار بولىدىغانلىقىغا ئىشىنىمەن. لېكىن ئەتراپىمىزدىكى نۇرغۇن ئادەملەرنىڭ ماڭا ئوخشايدىغانلىقىغا تېخىمۇ ئىشىنىمەن.مەن 1989-يىلى ئالى مەكتەپكە كەلگەندە ئەتراپىمدىكى نۇرغۇن بالىلارنىڭ مەندىن ئۈستىن تۇرىدىغانلىقىنى ھىس قىلغان.ھەتتا شۇ يىلى شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونۇم رايۇنىنىڭ ئەلىيۇل ئەلاسى بولۇپ شىنجاڭ پىداگۇگىكا ئۇنىۋېرسىتىغا قوبۇل قىلىنغان بىر دوستۇم يېڭى ئوقۇغۇچىلارغا ۋاكالىتەن نۇتۇق سۆزلىگەندە ئۇنى تالانتلىق دەپ ئويلىغان ۋە كېلەر يىلى ئۇ شىنجاڭ پىداگۇگىكا ئۇنۋېرسىتىدا ئېنگىلىزچە دەرىجە ئىنتىھامىنىڭ تۆتىنجىسىدە ناھايىتى يۇقۇرى نومۇر ئېلىپ مەكتەپتە زىل_زىلە قوزغىغاندا ئۇنىڭغا بولغان ھەۋەسلىشىم ھۆرمەت ۋە ئىپتىخارغا ئۆزگەرگەن ئىدى.كېيىن ئۇنىڭ بىلەن ناھايىتى يېقىن دوستلارغا ئايلاندۇق.مەن بۇ جەرياندا بۇ دوستۇمنىڭ تالانتلىق ئەمەس بەلكى ھەممە جەھەتتە ماڭا ئوخشاش نورمال لېكىن ماڭا قارىغاندا نۇرغۇن ئىشنى پىلانلىق ۋە ئەقىل بىلەن قىلىدىغان،ئىزچىللىققا رىئايە قىلىدىغان بىر ئادەم ئىكەنلىكىنى چۈشەنگەن ئىدىم. كېيىن بۇ دوستۇم ئامېرىكىدا ئوقۇش مۇكاپاتىغا ئېرىشىپ تېخىمۇ ئىلگىرلەپ ئوقۇش پۇرسىتىگە ئېگە بولدى. بۇ دوستۇمنىڭ ھازىرغا قەدەر قۇلىقىمدىن چىقمايدىغان بىر جۈملە سۆزى بار.بىر قېتىم ئۇ ئىنتىھامدىن قورقۇش ياكى قورقماسلىق ھەققىدە سۇئال قويۇلغاندا ناھايىتى يۇمۇرلۇق ئۇسۇلدا << مەن ئىنتىھام ئۇچراتسام قوغلاپ يۈرۈپ قاتنىشىپ ئۇنى قورقىتىدىغانلار تىپىدىن >>دېگەن مەنىدە جاۋاپ بەرگەن ئىدى. مەن بۇ دوستۇمدىن ئۈگەنگەن قانۇنىيەت شۇكى نىشاننى بېكىتىپ،ئىزچىللىقنى ساقلاپ،خام-خىيالدىن خالى تۇرۇپ،بىر قەدەم بىر قەدەمدىن ئىلگىرلىگەندە ھەرقانداق نىشانغا يېتىش مۈمكىن. مەن ھازىرغا قەدەر مۇشۇ قانۇنىيەتكە رىئايە قىلىشقا تىرىشپ كەلدىم.ھەركۈنى ئۆزۈمنىڭ نىشانىغا مۇناسىۋەتلىك ماتىرياللاردىن 30-40بەت ئوقۇپ تۇرۇش ۋە مۇھىم مەزمۇنلارنى تەكرار ئوقۇش،كاللامدا مۇلاھىزە قىلىش ۋە تېگى-تەكتىدىن چۈشۈنۈشكە ئۇرۇنۇشنى ئۆزۈمگە ئادەت قىلدىم. يېزىقچىلىقتىمۇ ھەركۈنى مەلۇم مىقداردا يېزىپ تۇرۇشنى ئادىتىمگە ئايلاندۇردۇم. ھەركۈنى ئىككى ئۈچ ۋاراق يېزىپ تۇرغاندا بىر يىلدا بىلىپ-بىلمەي 700 ۋاراقتەك يازما يىغىلىپ قېلىشى مۈمكىن. يېرىمىنى قىسقارتىپ تاشلاپ 200 بەتتەك يازمىنى ئاشۇرۇپ قالسا بىر يىلدا تەخمىنەن بىر پارچە كىتاب يازغانغا باراۋەر بولىدۇ.بۇ خىل ئۇسۇل مەندەك ئىشتىن سىرت يېزىقچىلىق بىلەن شۇغۇللىنىدىغانلارغا بەكمۇ ماس كېلىدۇ. مېنىڭ يېزىقچىلىقتىكى ئالاھىدىلىكىم شۇكى تۇنجى نۇسخىنى يېزىپ چىقىپ بولغاندىن كېيىن ئېلان قىلىشقا ئالدىرىماي تەكرار ئۆزگەرتىش ۋە تەكرار سېلىشتۇرۇش. ئىككىنچى،مېنى نۇرغۇن ئادەمنىڭ بەكمۇ تىرىشچان دەپ قارايدىغانلىقىنى ھىس قىلدىم.بۇ خىل باھا كۆپىنچە مېنى تونۇيدىغانلار تەرىپىدىن بېرىلگەن بولۇپ، ئۇلارنىڭ تالانتلىق ئەمەس تىرىشچان دېمەكچى بولغانلىقىنى ھىس قىلىپ تۇرۇپتىمەن. چۈنكى ئۇلار مېنى پىششىق بىلىش بىلەن بىرگە ئەقلى ئىقتىدارىمنىڭ ئۇلاردىن يۇقۇرى ئەمەسلىكىنى بىلىدۇ ياكى نۇرغۇن نوقتىلاردا ئۆزىنى مەندىن يۇقۇرى ھىس قىلىدۇ. ئۇندىن باشقا مەن دوستلىرىم ۋە مېنى دوست دەپ قارايدىغانلار بىلەن بەكمۇ سەمىمىي ئارىلىشىدىغان بولۇپ،ئۇلارغا دىپلۇماتىك ئۇسۇلدا مۇئامىلە قىلمايمەن ياكى ئۇلارغا ئۆزۈمنى ئۇلۇغ ۋە سىرلىق قىلىپ كۆرسىتىشكە ئۇرۇنمايمەن. مەن دەرس ئۆتۈۋاتقاندا بەزى ئوقۇغۇچىلارنىڭ سۇئالىغا بىلمەيمەيدىكەنمەن دەپ جاۋاپ بېرىپ ئۇلارنى ھەيران قالدۇرغانلىقىم ئېسىمدە. ئەلۋەتتە،ئۆزۈمگە بەك ئېنىق مەسىلىلەردە بەكمۇ كەسكىن ھۆكۈم قىلىدىغان بىر تەرىپىممۇ بار.بۇ ئالاھىدىلىكىم بەزىلەرگە ھاكاۋۇر ۋە مەن-مەن تەسىر بەرگەن بولۇشى مۈمكىن. قىسقىسى مەن باشقىلار تەرىپلىگەندەك بەك تىرىشچان ئادەممۇ ئەمەس.ھاياتتىن زوق ئېلىش ۋە ئويۇن-تاماششا ،دوستلار بىلەن ئۇچرىشىش ئارقىلىق كەيپىياتىمنى تەڭشەپ تۇرۇشمۇ مۇھىم ئادىتىم. مەن ھەركۈنى 8 سائەت ئەتراپىدا مەشغۇلات قىلىشقا ئادەتلەنگەن بولۇپ،ئۇيقۇم بەكمۇ ياخشى بولغانلىقى تۈپەيلىدىن ھەركۈنى تەخمىنەن 10 سائەت ئەتراپىدا ئۇخلايمەن. بەزىدە بەكمۇ جىددىي ۋەزىپە ۋە تۇيۇقسىز پۈتكۈزۈپ بېرىدىغان ئىشلار تۈپەيلىدىن توختىماي قەھۋە ئىچىپ 24 سائەت كۆز يۇممىغان ۋاقتىممۇ بار. لېكىن بەكمۇ كۆپ ئەمەس. ئادەتتە سەككىز سائەتلىك ئىشىم ئاخىرلاشقاندا ئېسىل دوستلار بىلەن مۇڭدىشىپ ئۇلارنىڭ پىكرىدىن ھوزۇرلىنىش ياكى ياخشى كۆرىدىغان كىتابلىرىمنى ئوقۇپ ئىسىتىتىك زوققا غەرق بولۇش كۈندىلىك تۇرمۇشۇمنىڭ مۇھىم بىر تەركىبى قىسمى.مەن نۇرغۇن بىلىمنى كىتابتىن كۆرە دوستلىرىمدىن ئالغان. سۆھبەت ئارقىلىق ئېرىشكەن. مەن دۇنيادىكى ھەممە بىلىمنى مەن چوقۇم بىلىپ چىقىشىم كېرەك دەپ قارىمايمەن. دىنغا ئائىت مەسىلىلەرگە دۇچ كەلسەم ھۆرمەتلەيدىغان دوستلىرىم بار. ئۆزۈم كىتاب كۆرگەندىن كۆرە ئۇلاردىن مەسلىھەت سوراشنى تېخىمۇ لايىق دەپ قارايمەن ۋە ئۇلارنىڭ پىكرى بويىچە ئىش قىلىمەن.كومپىيۇتۇرۇم بۇزۇلۇپ قالسا ئۆزۈم ئوڭشايمەن دەپ نۇرغۇن ۋاقىتنى ئىسراپ قىلغاندىن كۆرە بىرەر كومپىيۇتۇر تېخنىكىغا مۇراجەت قىلىمەن. قارشى تەرەپ مەلۇم دەرىجىدە ھەققە ئېرىشىدۇ.كېسەل لايىقىدا ساقىيىدۇ. مەن ھوزۇر ئېلىش بىلەن ئۈگۈنۈشنى مۇۋاپىق بىرلەشتۈرۈشكە ئەھمىيەت بېرىدىغان بولۇپ ئىسرائىلىيەگە كەلگەندىن كېيىن تۈرك تىلىنىڭ ئوتتۇرا شەرق ۋە دۇنيادىكى ئورنىنىڭ تەسەۋۋۇرۇمدىن يۇقۇرى ئىكەنلىكىنى ھىس قىلىپ ئىشتىن سىرت تۈركنى تىلىنى پىششىقلاپ ئۈگۈنۈشنى نىيەت قىلدىم ۋە تۈركچە كىنو كۆرۈش ئارقىلىق ئاڭلاش ئىقتىدارىمنى،تۈركچە ماتىريال ئوقۇش ئارقىلىق خام سۆز ۋە ئوقۇش ئىقتىدارىمنى ئاشۇرۇپ ماڭدىم. تەتىلدىكى ئارام ئېلىشىمنى تۈركىيەگە توغرىلاپ،ئەمەلىي تۈرك تىلى مۇھىتى بىلەن ئۇچرىشىپ كۆرۈنەرلىك ئۈنۈمگە ئېرىشتىم.ھازىر تۈرك تىلىدا سۆزلىشىش ، ئوقۇپ چۈشۈنۈش جەھەتتە چوڭ توسالغۇ يوق. ھەپتە ئاخىرىدا توردا ئېلان قىلىنغان تۈركچە لېكسىيەلەرنى ئاڭلاپ نەزەر دائىرەمنى كېڭەيتىش يەنە بىر ئادەتكە ئايلاندى. خۇلاسەم شۇكى تىرىشچان ۋە بەكمۇ ئالدىراش قىياپەتكە كىرىۋالماي تۇرۇپمۇ بەزى نەتىجىلەرگە ئېرىشىش مۈمكىن.ھايات بىر خىل جەريان بولۇپ،پەقەت نەتىجىگە قىزىقىپ،جەريانغا سەل قاراش توغرا ئەمەس. ئۈچىنچى، مەن باشلانغۇچ مەكتەپتە خەنزۇلارنىڭ ئەخمەقنىڭ تاغنى يۆتكىشى دېگەن مەسىلىنى ئۈگەنگەن بولۇپ،مۇئەللىم گەرچە ئەخمەقنىڭ تاغ يۆتكەش جەريانىنى بىر خىل قەيسەرلىك ۋە قەھرىمانلىق دەپ چۈشەندۈرگەن بولسىمۇ لېكىن قەلبىمدە تاغنى يۆتكەشتىن ئايلىنىپ ئۆتۈپ كېتىشكە مايىل بولۇپ قالغان ئىدىم.شۇ تۈپەيلىدىنمۇ كېيىنكى ھاياتىمدا نۇرغۇن قىيىنچىلىق ۋە توسالغۇلارغا ئۇچرىدىم. لېكىن ھەر قېتىم بىر قىيىنچىلىق ۋە توسالغۇ ئالدىمنى توسقاندا قېيداپ ھەممىدىن ۋاز كېچىش ياكى ھىچ ئىش قىلالمىغانلىقىمنىڭ سەۋەبىنى توسالغۇغا دۆڭگەپ قويۇشتىن ساقلاندىم. ئىلاجى بولسا توسالغۇدىن ئەگىپ ئۆتۈشكە ئۇرۇندۇم. مەن يېڭى خىزمەتكە چىققاندا يەنىمۇ ئىلگىرلەپ ئوقۇشنى قارار قىلغان بولساممۇ مەكتەپتىكى بەزى توسالغۇلار تەرىپىدىن تۈپەيلىدىن ھەتتا ئاسپىراتنلىق ئىنتىھامىغىمۇ قاتنىشالمىدىم. لېكىن ئۈگۈنۈشنى تاشلاپ قويمىدىم.ئارىدىن نۇرغۇن ۋاقىت ئۆتۈپ 2006-يىلىغا كەلگەندە ئاسپىرانتلىق ئىنتىھامىغا قاتنىشىش ئۈچۈن ئىدارىنىڭ رۇخسىتى بولمىسىمۇ بولىدىغان بولدى. ئۇنۋان ئېلىش ئۈچۈن ئاسپىرانتلىق دىپلۇمى ئالدىنقى شەرت قىلىپ قويۇلدى.لېكىن بۇ چاغدا مېنى ئاسپىراتنلىقتا ئوقۇشقا يول قويمىغانلار ئاللىقاچان پېنسىيەگە چىقىپ كەتكەن بولۇپ "ئۆزۈڭلار ئاسپىرانتلىقتا ئوقۇشقا يول قويماي ئەمدى ئۇنۋان ئالىمەن دېسەم ئاسپىرانت دىپلومىڭ يوقكەن دەپ ئالدىمنى توسۇۋاتىسىلەر" دەپ سۇئال قويۇدىغان يەرمۇ قالمىغان ئىدى.سۇئال يوللۇق بولسىمۇ لېكىن ۋاقتى ئۆتكەن ئىدى.شۇڭا مەن بىر يىل تەييارلىق قىلىپ 2008-يىلى ئاسپىرانتلىق ئىنتىھامىغا قاتناشتىم. ئەلۋەتتە،مەن مۇشۇ جەريانغىچە بولغان ئارىلىقتا مەلۇم ئىشنى قىلالمىسام مەلۇم ئىشنى قىلمايمەن دەيدىغان تەپەككۈردا بولماي ھەممە قۇرداشلىرىمغا ئوخشاش ئۆز نۆۋىتىدە توي قىلىپ ئائىلە مۇھەببىتىدىن بەھرىمام بولدۇم. ئايالىمنىڭ خىزمىتىنى يۆتكەش تۈپەيلىدىن پەرزەنتلىك بولۇشۇم سەل كېچىككەن بولسىمۇ ئىككى پەرزەنتكە ئاتا بولدۇم ۋە ئاتا-ئانا بولۇش شان-شەرىپىدىن بەھرىمان بولدۇم. مەن ئۆزۈمنى ۋەتەن ۋە مىللەتنىڭ ئۇلۇغ ئىشلىرىغا ئاتايمەن دەپ قاراپ شەخسىي تۇرمۇشۇم ھالاۋىتىدىن ۋاز كەچمىدىم. لېكىن تېخىمۇ ئۇلۇغ نىشانغا يېتىش ئۈچۈن مەلۇم دەرىجىدە قۇربانلىق بېرىشتىن قورقۇپ قالمىدىم. ئىككى پەرزەنتىم چوڭ بولۇۋاتقان شارائىتتا ئائىلەمنىڭ ھەممە ئىشىنى ئايالىمغا تاشلاپ، ئىككى پەرزەنتىمنىڭ مۇھەببىتى قىيناپ تۇرسىمۇ يۈرەككە تاشنى تېڭىپ دوكتۇرلۇق ئوقۇشىنى تاماملىدىم. بىر يىل ئائىلەم بىلەن بىرگە بولغاندىن كېيىن پوست دوكتۇرلۇق تەتقىقاتى پۇرسىتىگە ئېرىشىپ يەنە بىر قېتىم ئائىلەم ۋە سۆيگەن كىشىللىرىمدىن ئايرىلىشقا مەجبۇر بولدۇم. خۇلاسەم شۇكى قىيىنچىلىق ۋە توسالغۇ باھانىگە ئايلىنىپ قالغاندا زىيان تارتىدىغىنى يەنىلا ئۆزىڭىز. شۇڭا ئەگىپ ئۆتۈشنى ئۈگۈنۈش كېرەك. باھانە مۇۋاپىقىيەت قازىنالماسلىقنىڭ ئاقلىغۇچىسى بولۇش رولىنى ئوينىيالىغاندەك قىلغان بىلەن سىز تارتقان زىياننى تۆلەپ بېرىشكە قادىر ئەمەس.مەن پات-پات ئاتا-ئانا مۇھەببىتى ناھايىتى كۈچلۈك،ئۇلارنى باقمىسام بولمايدۇ،ئۇلاردىن ئايرىلالمايمەن دەپ ئادەمنى تەسىرلەندۈرىدىغان گەپلەرنى قىلىپ ئۆزىنىڭ قىلالمايدىغان ئىشلىرىغا باھانە ئىزدەيدىغان ئوقۇغۇچىلار ۋە ياش دوستلار بىلەن ئۇچرىشىپ قالىمەن. ئۇلارغا دىگۈم كېلىدۇ: ئاتا-ئانىڭىزنى رازى قىلىشنىڭ ئەڭ ياخشى ئۇسۇلنى ئۇلارنى غەمگە قويماسلىق، بالاغەتكە يېتىپ تۇرۇپمۇ مۇھەببەتنى ۋاستە قىلىپ ئۇلارنى شىلىپ يىيىش بىر خىل پارازىتلىق،ناۋادا سىز تېخىمۇ ياخشى كۈنلەرگە ئېرىشىپ،ئاتا-ئانىڭىزغا تايىنىۋالماي ياشىسىڭىز ،نەدە ياشىسىڭىز مەيلى،ئاتا—ئانىڭىز سىزدىن تېخىمۇ رازى بولىدۇ. تۆتىنچى،مېنىڭ ھايات تەرجىبەمدىن قارىغاندا پۇرسەت تەييارلىقى بارلارغا مەنسۇپ. مەن يول كۆرسىتىدىغان بىرسى بولمىغانلىقى تۈپەيلىدىن ھاياتتا نۇرغۇن خاتالىقلارنى سادىر قىلغان بىرسى بولۇپ،بەزىدە ئۆتكەن كۈنلىرىمنى ئەسلەپ ئاچچىق خىيالغا غەرق بولىمەن.ئالى مەكتەپتىكى ۋاقتىمدا خەنزۇ تىلىنى ياخشى ئۈگۈنۈشكە تىرىشقان بولساممۇ پەقەت كىتاب ئوقۇشقا كۆڭۈل بۆلۈپ يېزىش ۋە سۆزلەشنى مەشق قىلمىغاچقا كېيىن نۇرغۇن پۇرسەتلەردىن قۇرۇق قالدىم.2014-يىلى جوڭگۇدىكى ئەڭ ياخشى ئالى مەكتەپ چىڭخۇا ئۇنىۋېرسىتىدا 20 مىنۇت سۆزلەش ۋە كېيىن بىر مەيدان لېكسىيە سۆزلەش پۇرسىتىگە ئېرىشتىم. تەلەپپۇزۇم بەك ئۆلچەملىك بولمىغان بولسىمۇ نۇتقۇم ئالقىشقا سازاۋەر بولدى.ئەتىسىدىن باشلاپ بېيجىڭدا ياشايدىغان خېلى داڭلىق خەنزۇ زىيالىلىرىنىڭ تەشەببۇسكارلىق بىلەن مېھمان قىلىشى ۋە تونۇشۇشقا تەكلىپ قىلىشىغا سازاۋەر بولدۇم. پوست دوكتۇر ۋە دوكتۇرلارغا سۆزلىگەن بىر مەيدان لېكسىيەمگە ياخشى ھەق ئېلىپ قالماي ئۇلارنىڭ مۇئەييەنلەشتۈرىشىگە ئېرىشتىم.لېكىن خەنزۇچە نۇتقۇمدىن رازى ئەمەس ئىدىم.ناۋادا ئالى مەكتەپتىكى ۋاقتىمدا خەنزۇچە نۇتۇق ۋە يېزىقچىلىق ئىقتىدارىنى ھازىرلاشقا تىرىشقان بولسام ئەھۋال تېخىمۇ ياخشى بولغان بولۇشى مۈمكىن ئىدى.مەن ئېنگىلىزچىدىمۇ كىتاب ئوقۇشقا ئەھمىيەت بېرىش سۆزلەش ۋە يېزىشقا ئەھمىيەت بەرمىگەن بولغاچقا ئىسرائىلىيەگە كېلىپ نۇرغۇن قېتىملىق لېكسىيە سۆزلەش ۋە ماقالە يېزىپ كۆز قارىشىمنى بايان قىلىش پۇرسىتىدىن قۇرۇق قالدىم. ئىقتىسادى ئۈنۈمگە ئېرىشەلمىگەنلىكىمنى (ئىقتىسادى ئۈنۈمى بەكمۇ يۇقۇرى ئىدى.بىر مەيدان لېكسىيەنىڭ ھەققى خېلى يۇقۇرى سان بولۇپ گەپنىڭ مۇھىم نوقتىسى بولمىغاچقا تىلغا ئېلىشنى لايىق كۆرمىدىم) قويۇپ تۇرۇپ،ئىجتىمائىي ئۈنۈم نوقتىسىدىن كۈزەتكەندە تەييارلىقىم پۇختا بولمىغانلىقى تۈپەيلىدىن پۇرسەتنى تۇتالمىدىم. بۈگۈن جوڭگۇدا خەنزۇ ماقالە يېزىپ نوپۇزلۇق مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىپ،خەنزۇ جامائىتىنىڭ پىكىر يۆلۈنۈشىگە تەسىر قىلالايدىغان ئاز سانلىق مىللەت زىيالىلىرى خېلى كۆپ بولۇپ، تەخمىنەن بىرەر يۈز موڭغۇل ۋە شۇنىڭغا يېقىن تىبەت ئالىمى ئىجتىمائىي پەن ساھەسىدە خەنزۇ تىللىق مەتبۇئاتتا ئۆز مىللىتىگە مۇناسىۋەتلىك مەسىلىلەردە پىكىر ئوتتۇرىغا قويۇش نوپۇزىغا ئېگە. شۇ تۈپەيلىدىن ئۇلارنىڭ نۇرغۇن مەسىلىلىرى ئۆز زىيالىلىرىنىڭ يىتەكچىلىكىدە ھەل بولىدۇ. ئۇيغۇرلاردىن خەنزۇچە ئەسەر يېزىپ ئېتىراپ قىلىشقا ئېرىشكەن ئىجتىمائي پەن زىيالىلىرى ياكى جامائەت پىكرىگە تەسىر كۆرسىتەلەيدىغان ئالىملار نىسبەتەن ئاز بولۇپ،بارماق بىلەن سانىساق بارماق ئېشىپ قېلىشى مۈمكىن. رەيھان قادىر خانىم،مەرھۇم توختى مۇزئارت،ياسىن ھوشۇر قاتارلىق ئالىملار مۇشۇ جۈملىگە مەنسۇپ بولۇپ،لېكىن ئۇلارنىڭ سانى بەك ئاز بولغانلىقى تۈپەيلىدىن خەنزۇ تىللىق مەتبۇئاتتا پىكىر قاتلىمى ھاسىل قىلىش سەۋىيەسىگە يېتىپ بارالمىدى ياكى تىبەت ۋە موڭغۇللار بىلەن سېلىشتۇرۇش مۈمكىن ئەمەس. ئېنگىلىز تىلى دۇنياسىدا ئەھۋالىمىز تېخىمۇ ناچار بولۇپ،ئىجتىمائىي پەن ئالىملىرىمىزنىڭ ئېنگىلىز تىلىدا نەشىر قىلىنىدىغان دۇنياۋىي ئىلمىي ژورنال ۋە مەتبۇئاتلاردا ئېلان قىلىنغان ماقالىسى يوقنىڭ ئورنىدا. دېمەك ئېنگىلىز تىلىلىق دۇنيا ھازىرغا قەدەر ئۇيغۇرنىڭ قەلىمى ئارقىلىق ئېنگىلىز تىلىدا چىققان ئۇيغۇرلار ھەققىكى پىكىرلەر بىلەن ئۇچرىشىپ باقمىدى.پەقەت ئۇيغۇرلار ھەققىدىكى تەتقىقات بىلەن باشقا مىللەت ئالىملىرىنىڭ قەلىمى ئارقىلىق ئۇچرىشىپ تۇرىۋاتىدۇ.بۇ ناھايىتى چوڭ بىر بوشلۇق. ئۇيغۇر زىيالىلىرى بۇ بوشلۇقنى تولدۇرمىسا بىز يەنە بىر مەزگىلگىچە ئۆزىمىز ھەققىدىكى پىكىر نوپۇزىغا ئېگە بولالمايمىز. ئىسرائىلىيەدىكى زىيالىلارنىڭ ئادەمنىڭ زوقىنى كەلتۈرىدىغان تەرىپى ئۇلار ئۆز تىلىدا ئىبراي تىلىدا ئەسەر يازغاندىن باشقا ئېنگىلىز تىلى ۋە باشقا دۇنياۋى تىللاردا ئىلمىي ئەسەر ئېلان قىلىپ تۇرۇش ئارقىلىق دۇنيانىڭ پىكىر يۆلىنىشىگە تەسىر كۆرسىتىشنى بۇرچى ۋە ئىلمىي خادىم ھازىرلاشقا تېگىشلىك ئەقەللى سالاھىيەت دەپ قارايدۇ. مېنىڭ ئەتراپىمدىلا ئىككى ياكى ئۈچ خىل تىلدا ماقالە ئېلان قىلىپ تۇرىدىغان يەھۇدىي زىيالىلىرى خېلى نۇرغۇن. ياش دوستلارغا تەسۋىيەم شۇكى بۈگۈن ئېنگىلىز تىلىنى ياخشى ئىگەللەش ئارقىلىق نۇرغۇن پۇرسەتلەرگە ئېرىشىش مۈمكىن. دۇنيادىكى نۇرغۇن دۆلەتلەردە ئېنگىلىز تىلى بىلىدىغانلار ئۈچۈن تەسىس قىلىنغان ئوقۇش مۇكاپات ۋە تەتقىقات پۇرسەتلىرى بار.ئىزچىللىقنى ساقلىغان ئاساستا ئېنگىلىزچە ئۈگەنسەك،ئاددىسى يېڭى ئۇقۇم ئېنگىلىز تىلى دېگەن كىتابنىڭ تۆت قىسمىدىكى 360 ئەتراپىدىكى تېكىستلەرنى ھەركۈنى بىردىن يادلاپ ماڭساق بىر يىلدا ئېنگىلىز تىلىدا يېزىش ۋە سۆزلەش مەسىلىمىز تامامەن ھەل بولىدۇ.ئوقۇش مۇكاپاتىغا ئېرىشىش چۈش ئەمەس.چەتئەللەردىكى ئوقۇش مۇكاپاتى ئارقىلىق بارلىق تۇرمۇش چىقىملىرىنى قامداش مۈمكىن بولغاندىن باشقا تىجەپ پۇل يىغىش مۈمكىن. ھەتتا بۇ پۇل بىلەن ياخشى ياشاش مۈمكىن.نۇرغۇن مۇكاپاتلار ھەتتا سىزنىڭ يۇرتىڭىزدىن شۇ دۆلەتكە بارىدىغان يول كىرايىڭىزنىمۇ ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ.قىسقىسى سىز تىل ئۆتكىلىدىن ئۆتەلىسىڭىز يېڭى بىر دۇنيا سىزگە قۇچاق ئاچماي قالمايدۇ. بەشىنچى،بىر مىللەتنىڭ تەرەققىياتى شۇ توپنىڭ تەپەككۈر قىلىش دەرىجىسىگىمۇ باغلىق بولۇپ،دىپلۇم پىرامىداسىدىكى ئۆزگۈرۈش مىللەتنىڭ تەقدىرىدە ئۆزگۈرۈش پەيدا قىلالايدۇ.بىز بۇ پىرامىدانى باشلانغۇچ مەكتەپ دىپلومى،تولۇقسىز ئوتتۇرا مەكتەپ دىپلومى،تولۇق ئوتتۇرا مەكتەپ دىپلومى،ئالى مەكتەپ دىپلومى،ماگىستىرلىق دىپلومى،دوكتۇرلۇق دىپلومى دېگەن ئات بىلەن كۈزەتسەك مەسىلىنى چۈشۈنۈش تېخىمۇ ئوڭايغا توختايدۇ،يۇقۇرى دىپلوملۇقلار ياكى ئىلىمنىڭ ئەڭ چوڭقۇر نوقتىسىغا بارالىغانلارنى پىرامىدانىڭ چوقۇسى ياكى بېشى دەپ قارىساق بۇنداق كىشىلەرنىڭ نوپۇستىكى نىسبىتى ئاۋۇغانسىرى بۇ باش يوغىنايدۇ ۋە باشنىڭ يوغۇنىشى پىرامىدانىڭ قالغان قىسمىنىڭ نىسبىتىگە تەسىر كۆرسىتىپ،پىرامىدانىڭ تۇتقان ئورنى ۋە ئىگەللىگەن يەر مەيدانىدا ئۆزگۈرۈش يۈز بېرىدۇ.مەن بۇ نوقتىدا پىرامىدانىڭ باش قىسمىنى يوغۇنۇتۇش مۇشۇ توپنىڭ تەقدىرىنىڭ ئۆزگىرىشىگە بىۋاستە تەسىر كۆرسىتىدۇ دەپ قارايمەن ۋە ياش دوستلارغا شۇ نىشانغا قاراپ يۈرۈش قىلىشىنى تەۋسىيە قىلىمەن. مەن دائىم "باشقىلار بىر كۈندە سەككىز سائەت ئۈگەنسە،بىز ئون سائەت ئۈگۈنۈش ئارقىلىق مەسىلىمىزنى ھەل قىلالايمىز" دەپ باشقىلارنى رىغبەتلەندۈرسەممۇ لېكىن ئالغان تەدبىرىمىزنىڭ توغرا خاتا بولۇشىنىڭ جاننى تىكىپ ئۈگۈنۈشكە ئوخشاش ئۈنۈم بېرەلەيدىغانلىقىنى قىستۇرما قىلىشنى ئۇنتۇپ قالمايمەن. ئالتىنچى،مۇۋاپىقىيەت قازىنىش ۋە نىشانغا يېتىشتە ياردەم قوبۇل قىلىشمۇ بەك مۇھىم ئىش بولۇپ،ياردەمگە تايىنىۋېلىش پىسخىكىسىدا بولۇپ قېلىشقا قەتئىي بولمايدۇ.لېكىن مۇۋاپىق تۈردە ياردەمگە ئېرىشىشنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىمىزغا بولغان پايدىسى بەكمۇ زور بولۇپ،باشقىلارنىڭ مۇۋاپىقىيەت قازىنىشىغا تەپەككۈر نوقتىسىدىن ياردەم بېرىش،ئۇلارنى ئۇچۇر بىلەن تەمىنلەش ھەممىدىن مۇھىم.بۈگۈن دۇنيادىكى نۇرغۇن ئالى مەكتەپلەردە ئۇيغۇرغا ئوخشاش مىللەتلەرگە قارىتىلغان ئوقۇش مۇكاپات ۋە ياردەم تۈرلىرى بولۇپ،بۇ خىل ئۇچۇرلارنى جامائەتلەشتۈرۈش ۋە كۆپچىلىك بىلەن ئورتاق بەھرىمان بولۇش بۈگۈنكى ئىلىم ئەھلىللىرىنىڭ بۇرچىدۇر.مەن ھاياتىمدا ياخشى كىتابلارنى ئۇچراتسا دەرھال تىقىۋېلىپ ھىچكىم بىلەن ئورتاقلاشمايدىغان زىيالىلار بىلەن ئۇچرىشىپ قېلىشتىن خالى بولالمىغان بولساممۇ ئۆزى بىلگەن ئىلىم ۋە ئۇچۇرلارنى باشقىلارغا بىلدۈرۈشكە كۈچەيدىغان ئېسىل سۈپەتلىك ئىلىم ئەھلىللىرىدىن بەكمۇ كۆپ نەپ ئالغان. بۇ خىل كىشىلەر مىللىتىمىزنىڭ بايلىقىدۇر. ئۇچۇرلاردىن ئورتاق بەھرىمان بولۇش قارىماققا رىقابەت يولىنى تارلاشتۇرۇپ قويىدىغاندەك كۆرۈنسىمۇ رىقابەت ئىقتىدارىمىزنى ئاشۇرۇپ،بىزنى تېخىمۇ مۇكەممەل قىلىدۇ.توپ سۈپىتىدە تەسىر كۈچىمىزنى ئاشۇرىدۇ. مەن ئۇچراتقان چەتئەللىكلەر ئىچىدە ھىندىستانلىقلاردا مۇشۇ ئالاھىدىلىك ئىنتايىن گەۋدىلىك بولۇپ ئۇلار ئۆز دوستلىرى ۋە جامائىتى بىلەن مۇشۇنداق ئۇچۇرلاردىن ئورتاقلىشىشقا ئالاھىدە ئەھمىيەت بېرىدىكەن.مەن تۇرىۋاتقان خەيڧا ئۇنىۋېرسىتى ۋە باشقا مەكتەپلەردە ھىندىستاندىن كەلگەن ئوقۇچىلار ناھايىتى كۆپ بولۇپ،مەلۇم ھىندىستانلىق چەتئەلدە مەلۇم ياخشى ئۇچۇرنىڭ پايدىسىغا ئېرىشكەن ھامان ئۆز ئەتراپىدىكىلەرنى بۇ ئۇچۇردىن بەھرىمان قىلىدۇ ۋە ئۇلارنىڭ ئۆز يېنىغا كېلىشىگە تاماسىز ياردەمدە بولۇشنى شان-شەرەپ ھىس قىلىدۇ. شۇڭا ھىندىستانلىق پەيدا بولغان جايلاردا ئۇلارنىڭ سانى كۈنسېرى ئاۋۇپ كۆپ ئۆتمەي بىر توپ ھاسىل قىلىدۇ.

 2015-يىلى 21-ئۆكتەبىر, خەيڧا شەھرى

 . 1. بۇ كىتاب سىزنىڭ تۇرمۇشىڭىز، دۇنيا قارىشىڭىز ۋە ئادەتلىرىڭىزگە تەسىر كۆرسەتتىمۇ؟ قانداق تەسىر كۆرسەتتى؟ 

 2. ئاپتورنىڭ تەۋسىيەلىرىگە قوشۇلامسىز؟

 3. ئاپتورنىڭ تەۋسىيەلىرىگە قوشۇلمىغان نۇقتىلىرىڭىز بارمۇ؟ نېمىشقا؟ 

 4. قايسى جۈملە/ئابزاسلارنىڭ ئاستىغا سىزىپ قويدىڭىز، ياكى خاتىرىڭىزگە كۆچۈرىۋالدىڭىز؟قايسى جۈملە ياكى ھال يۈرىكىڭىزنى تىترەتتى ياكى كىتاپنى قويۇپ ئويلاندىڭىز ؟ 

 5. كىتابنى ئوقۇشتىن بۇرۇن قانداقراق تەسەۋۋۇر قىلغانتىڭىز؟ كىتاب سىزنىڭ ئويلىغىنىڭىزدەك چىقتىمۇ؟

 6. ئەگەر ئاپتوردىن بىرەر سوئال سورىماقچى بولسىڭىز نېمە سوئال سورايتتىڭىز؟ 

 7. سىز ئوقۇغانلىرىڭىزنى باشقا بىرىگە سۆزلەپ تەسىر قىلارلىق سۆزلەپ بېرەلىگۈدەك دەرىجىدە ئېسىڭىزدە قالدۇرالىدىڭىزمۇ؟

8. سىزچە ئاپتور ئوقۇرمەنلەرگە يەتكۈزمەكچى بولغان ئۇچۇرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك يەتكۈزەلىدىمۇ؟

 9. بۇ كىتابتىكى مەركىزى ئىدىيە ياكى ئاپتور ئوقۇرمەنلىرىگە يەتكۈزمەكچى بولغان، تەۋسىيە قىلماقچى بولغان ئۇچۇرياكى يەتمەكچى بولغان مەقسەت سىزچە نېمە؟. 

 10. بۇ كىتاپ ھەققىدە دوستىڭىزغا پەقەت بىر جۈملە دېمەكچى بولسىڭىز نىمە دېگەن بولاتتىڭىز ؟

1. بالىلار بىز بىلەن بىرلىكتە سۇھۇرلۇق ۋە ئىپتارلىق داستىرخاننى تەييارلىشىپ بېرىش. 2. رامزان كالىندارى ياساش. 3. بالىلارمۇ رامزان كۈتىۋىلىش چوڭ تازلىقىغا ۋە ئۆي بىزەشلەرگە داخىل بولاش( رامزان مۇبارەك بايراقلىرىنى ئېسىش ، چىراق ئېسىش ...) 4. رامزانلىق قول ھۈنەرۋەنچىلىكىنى بىللە قېلىش 5. باشقا دۆلەتتىكى مۇسۇلمانلارنىڭ قانداق رامزان ئۆتكۈزۈش ئۆرۈپ ئادەتلىرى بار ؟ شۇنى بالىلار بىلەن بىللە ئىزدىنىپ ئوخشىمىغان مەدىنىيەتتىكىلەر بىلەن تۇنۇشۇش ، ۋە دۇنيادا بىزدىن باشقا يانا باشقا بەك كۆپ مۇسۇلمانلار جامائىتى بارلىقىنى بالىلارغا بىلدۈرۈش. 6. سەدىقە قۇتىسى ياساش ۋە رامزان ئاياغلاشقان كۈنى سەدىقىنى ئۆز جايىغا يەتكۈزۈش ( مەسلەن ئىھتىياجلىق ئاداشلارغا ھېيتلىق سوغات ئەپ بېرىش) 7. بالىلار بىلەن بىرلىكتە خوشنىلارغا خورما دىگەندەك ئاددى سوغاتلارنى قاچىلاپ رامزانلىق تەبىرىك كارتىسى ياساپ ھەدىيە قېلىش. ( پۇرسەتتىن پايدىلىنىپ كاپىر قەۋىمگە رامزاننى قىسقىچە تۇنۇشتۇرۇش ) 8. بالىلارنى ھەر خىل قىزىقارلىق رامزانلىق پائالىيەت ماتىرياللىرى بىلەن تەمىنلەش 9. دوستلىرى بىلەن رامزاننى كۈتىۋىلىش پائالىيەتلىرى ئۆتكۈزۈش( پائالىيەتتە بالىلار قول ھۈنەرۋەنۋىلىكى قىلسا ، قۇرئان ئوقۇشدا بەسلەشسە ...) 10. بالىلارغا رامزاننى ئۆزىنىڭ تىلىدا سۆزلەتكۈزۈپ ، ۋە ئۇنى خاتىرلىۋىلىپ «مىنىڭ 20xx يىللىق رامزان كىتابىم» دەپ ئۆزىگە خاس رامزان ھىكايە توپلىمىسى چىقارسا ھەر يىلى ئۈچۈن بىر خاتېرە بۇلۇپ قالىدۇ . 11. قۇرئان كەرىمنىڭ تەپسىرىنى بالىلارغا ئاددى قېلىپ سۆزلەپ بېرىش 12. بالىلارغا "شۈكۈر خاتېرىسى " تۇتۇشقا رىغبەتلەندۈرۈش ، خەت يازالايدىغان بالىلار خەتچە ، كىچىك ياشدىكىلەر رەسىم بىلەن ئۆزىنىڭ شۈكۈرلىرىنى ياسۇن سىزسۇن . ( مەسلەن كىيىم كىيىۋاتىمىز ئەگەر كىيىملىرىمىز يوق بولغان بولسا قانداق قىلاتتۇق ؟ ) 13. ئىھتىياجلىق ئادەملەرگە كىيىم كېچەك ۋە ئۇيۇنچۇقلىرىدىن سەدىقە قېلىش. 14. بالىلار بىلەن" ياخشى ئەمەللەر جەدىۋىلى " تۈزۈش، ۋە شۇ ياخشى ئەمەللەرنى قېلىپ ئادەتلىنىش 15. ئۆزىمىزنىڭ مىللى كىيىم كىچەكلىرىمىز بىلەن رامزاننىڭ تۇنجى كۈنىنى باشلاش. 16. ئەدىگەن بالىلار سۇھۇرلۇققا قوپىشى تەس ، لىكىن بىز ناشتىلىقىنى سوھۇرلۇقدەك ھىسىياتتا قىلىپ بېرىپ ،بالىلارنىڭ يىشىغا قارىتا ئۇلارنىمۇ بىرە نەچچە سائەت روزا تۇتۇشقا رىغبەتلەندۈرۈش . 17. ھېيتلىق كىيىمنى ئېلىشتا بالىلارنىڭ ئۆزىنىڭ تاللىشىغا قۇيۇپ بېرىش . 18. ئىبادەت پىلان جەدىۋىلىدىن بىرنى ياساش (قۇرئان ئوقۇش ، سۈرە يادىلاش ، ناماز ئوقۇش ...) ۋە ئەمەل قىلغاندا سوغات بىلەن مۇكاپاتلاش 19. بالىلارغا خاس ئۆزىنىڭ كىچىك مەسجىدىنى ياساپ بېرىش 20. رامزانلىق ئاينى بىللە كۈزۈتۈش ، ۋە بۇنىڭ ئەھمىيىتىنى سۆزلەپ بېرىش. (ئاينىڭ ھەر خىل شەكىلدە نىمە دەپ ئاتىلىشىنى ۋە نىمىشقا ئايلار بۇ شەكىللەردە بولىدۇ بىللە ئىزدىنىش ) 21. كۈندە ئۆيدە قۇرئان ۋە نەشىدلەرنى قۇيۇپ ئاڭلاپ بېرىش . 22. ئاتا ئانىلار قەدىر كىچىسىنى كۈچلۈك ئىبادەت بىلەن كۈتىۋىلىشى ۋە شۇنىڭ بىلەن بالىلارغا بۇ 10 كۈننىڭ زور ئەھمىيىتىنى ھىس قىلدۇرۇش . 23. بالىلار بىلەن بىرلىكتە رامزانغا ئائىت ياكى ئىسلامى كىتابلارنى ، ھېكايىلەرنى ئوقۇش.

 ھەر كىمنىڭ ھاياتى تۈرلۈك تۈمەن ئىشلار قاينىمىدا دولقۇنلايدۇ. گاھى ئىش-ھەرىكەتلەر ئادەمنىڭ ھاياتلىق كېمىسىنىڭ راۋان ئىلگىرىلىشىگە تۇسقۇنلۇق قىلسا، يەنە شۇنداق قىممەتلىك، ئۆرنەك ئىش-ئەمەللەر باركى، ئۇ ئۆزىنىڭ شۇنچە ئاددى بولۇشىغا قارىماي، ئادەمگە نىشان، كۆڭلىگە ئەمىنلىك ئاتا قىلالايدۇ. 

 1. ھەركۈنى ئۆزىڭىز مۇھىم دەپ قارىغان ئۈچ مۇھىم ئىشنى قىلشنى پىلانلاڭ.

 2. باشقىلاردىن 10 مېنوت بۇرۇن ئىشقا كېلىڭ.

 3. بىر ئىشقا ئېغىز ئېچىشتىن بۇرۇن، نەچچە سېكونت ئويلىنىۋىلىڭ. 

4. ئاچچىقلىنىشتىن بۇرۇن، 30غىچە ساناڭ.

 5. مۇقىملاشتۇرالمىغان ۋاقتىڭىزدا، ئىشنىڭ ئەڭ جاپالىقىنى تاللاپ قېلىڭ.

 6. ھەرقانداق ئىش قىلغاندا، ئۇنىڭ تاماملىنىش ۋاقتىنى ئېنىق بىكىتىڭ. 

7. 1-رەتتە ئولتۇرۇڭ. 

8. سىزدىن ئالغا كەتكەنلەرنى كۈزىتىپ تۇرۇڭ.

 9. باشقىلارغا قارىغاندا 10 مېنۇت ئارتۇق بەرداشلىق بېرىڭ. 

10. يېنىڭىزدىكى ھەر بىر كىشىنىڭ ئىسمىنى يادىڭىزدا تۇتۇۋىلىڭ. 

11. ئىشنى تالىشىپ قىلىڭ، تازىلىق ئىشنى بولسىمۇ مەيلى. 

12. باشقىلارنىڭ ئارقىسىدىن ياخشى گېپىنى قىلىڭ. 

13. يېنىڭىزدىكى ھەربىر ئادەمگە ئەھمىيەت بىلەن قاراڭ. 14. باشقىلار سۆزىنى تاماملىغىچە گىپىنى بۆلمەڭ. 

15. ئۆز يېنىڭىزدىكى كىشىلەرگە باشقىلاردىنمۇ ئارتۇق ئۈمىد بېغىشلاڭ.

 16. باشقىلارنى تەنقىدلەشتىن ئاۋال، ئۇنىڭ ياخشى ئەمەللىرىنى تىلغا ئېلىڭ.

 17. يېنىڭىزدا قەلەم، قەغەز ئېلىپ يۈرۈڭ. 

18. ئويغاندىن باشلاپ ئىككى مېنۇت ئىچىدە شۇ كۈنلۈك قىلىدىغان ئىشلىرىڭىزنى ئويلاڭ ياكى يېزىڭ. 

19. ئۆزىڭىزنىڭ 10 تۈرلۈك ئاجىزلىقىڭىزنى تېپىپ چىقىڭ، ھەمدە تۈزۈتۈڭ.

 20. ئەڭ مۇھىم قارارنى ئەڭ ياخشىسى بىر كۈننى ئۆتكۈزىۋىتىپ، ئېلان قېلىڭ.

 21. ئوخلاشتىن بەش مېنۇت بۇرۇن، ئۆز-ئۆزىڭىزگە سۇئال قويۇڭ ۋە شۇ كۈنىڭىزنى خۇلاسىلەڭ . 

22. ھەركۈنى تولۇپ تاشقان قىزغىنلىق بىلەن خىزمەتكە قاتنىشىش ئادىتىڭىزنى ساقلاڭ. 

23. ھەرگىز خىزمەتتىكى ئىشلارنى ئائىلىڭىزگە ئېلىپ كەلمەڭ. 

24. باشقىلار بىلەن بىرلىكتە ئەتىگەنلىك ناشتا قىلىڭ.

 25. دوستلىرىڭىز ئارقىلىق يېڭى دوستلار بىلەن تونۇشۇڭ.

 26. ھەركۈنى يېرىم سائەت ۋاقتىڭىزنى كىتاب ئوقۇشقا سەرىپ قىلىڭ.

 27. قىسقا مۇددەتلىك پىلاندىن تۆتنى بىكىتىڭ، بۇنىڭ ئىچىدىن بىرىنى «نۇقتىلىق پىلان» قىلىپ تاللىۋىلىڭ.

 28. پۇل تېپىشنى ھەرگىزمۇ ھاياتىڭىزدىكى بىرىنچى نىشان قىلىۋالماڭ.

 29. ئەڭ ياخشىسى نىشان، پىلانلىرىڭىزنى يېزىپ، چاپلاپ قويۇڭ، ئاندىن ھەر كۈنى 10 نۆۋەت ئاۋازىڭىزنى قويۇۋىتىپ ئوقۇڭ.

 30. دەرھال ھەرىكەتلىنىڭ! دەرھال ھەرىكەتلىنىڭ! دەرھال ھەرىكەتلىنىڭ!

ئەلانۇر

 ​2.ئەسلىمە ۋە تارىخىي تراگېدىيەنىڭ روھىي يۈكى ​خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسىنىڭ يەنە بىر قۇتۇبى — ئەسلىمە. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە ئۆتمۈش بىر ئۆلۈك تارىخ ئەمەس، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە تىرىك ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلىگەن كۈچ سۈپىتىدە قەلەمگە ئېلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدە ئەسلىمىگە ،تارىخقا يۈزلىنىش نوقۇل يېزىش، ئەسلەش ئېھتىياجىدىن ئەمەس، بەلكى روھىي بىر مەسئۇلىيەتتىن، تىراگىدىيەنىڭ روھىي يۈكىدىن تۇغۇلغان. ​ئۇنىڭ قۇرلىرىدا «يوقىتىلغان گۈزەللىككە قارىتا ھەسرەت» دائىم ھەمراھ . ئەسەرلىرىدە كونا مەھەللىلەرنى، ئۆزگىرىپ كەتكەن كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنى ۋە يىمىرىلىۋاتقان ئەخلاق مىزانلىرىنى تەسۋىرلىگەندە، مەندە بىر خىل «روھىي غۇربەتچىلىك» تۇيغۇسى پەيدا بولىدۇ. ئۇ تارىخنى تاشقى بوران-چاپقۇنلار ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى شۇ بورانلاردا يىقىلغان كىشىلەرنىڭ سۇنغان قەلبى،سۇنماس قەددى ئارقىلىق بايان قىلىدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ ئەسەرلىرى كىشىنى يىغلىتىدۇ، ئەمما بۇ ياش بىر خىل ئاچچىق ياش ئەمەس، بەلكى روھنى پاكلايدىغان سۈزۈك ياشتۇر.

​3. زىيالىي غورۇرى ۋە ئېستېتىك ئىسيان خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسىدا يەنە بىر مۇھىم تەرەپ —ھەقىقىي زىيالىيلىق سالاھىيىتى. مەنچە ئۇ بىر قەلەمكەش ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت يۈكىنى مۈرىسىگە ئالغان زىيالىي. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى باش پېرسوناژلار يازغۇچىنىڭ ئۆز روھىيىتىنىڭ كۆلەڭگىسىدۇر. بۇ پېرسوناژلار ھەمىشە رېئاللىقتىكى قوپاللىققا، نادانلىققا ۋە مەنىۋى نامراتلىققا قارىتا ئېستېتىك بىر ئىسيان ئىچىدە تۇرىدۇ. ​ بۇ خىل ئىسيانكارلىق شوئارلاردا، مونولوگلاردا ئەمەس، بەلكى گۈزەللىككە بولغان جاھىللارچە سادىقلىقتا ئىپادىلىنىدۇ. ئۇ تىلنىڭ ساپلىقىنى ساقلاش، تەسۋىرنىڭ ئىنچىكە، ھەشەم- دەرەمدىن خالى، ئىخچام بولۇشىغا شۇنداقلا يېقىملىق، تېتىملىق بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىش ۋە ئىنسانىي ئەخلاقنىڭ چېگراسىنى قوغداش ئارقىلىق ئۆز دەۋرىگە جاۋاب قايتۇرىدۇ. مېنىڭ ئىچ- ئىچىمدىن ھېس قىلىدىغىنىم يازغۇچىنىڭ پىسخىكىسىدا تەگسىز بىر يالغۇزلۇق، يۈرەكنى زىل- زىلىگە سېلىپ يىغلىتىۋېتىدىغان بىر گۈزەللىك بار. بۇ يالغۇزلۇق ئۇنى تېخىمۇ چوڭقۇر كۆزىتىشكە، تېخىمۇ سەمىمىي، تېخىمۇ ئىنچىكە يېزىشقا ئۈندەيدۇ. ​خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسى — ئازابنى، قوپاللىقنى، چىركىنلىكنى، دەردنى گۈزەللىككە ئايلاندۇرۇش پىسخىكىسى ئىكەنلىكىنى ھەر ئەسىرىدىن تېتىپ تۇرىمەن. يازغۇچى تارىخنىڭ ئاچچىق چارىسىزلىكىنى، سىياسىي قىزىل قىيامەتلەرنى (زىيالىيلارچە تەپەككۇرى ۋە قەلەم ئىستىداتى، مىللىتىگە بولغان ئانىلارچە ساپ سۆيگۈسى ئارقىلىق) گۈزەللىك، نەپىسلىك، نازۇكلىق بىلەن بىرلەشتۈرەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇغاندا، ، بىر پاك روھنىڭ دەۋر بىلەن بولغان ئېلىشىشىغا، سۆيگۈ ۋە ئۆچمەنلىك ئوتتۇرىسىدىكى قىينىلىشلىرىغا شاھىت بولىمەن ۋە ئىنساننىڭ قىممىتىنىڭ ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسىنىڭ، خاراكتېرىنىڭ پۈتۈنلۈكىدە ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ تونۇپ يېتىمەن. بۇ گىگانت روھىيەت مۇتەخەسىسىنىڭ خەلقىنىڭ مول،مۇرەككەپ، پاكىز ئىچكى دۇنياسىنى ۋە كىپىنەك قانىتىدەك ھىلپىرلەپ تۇرىدىغان نازۇك روھىيەت تەسۋېرلىرىنى سىيا بىلەن ئەمەس يۈرەك قېنى بىلەن يازغىنىنى ھەر ئەسىرىدە جان- جېنىم بىلەن ھېس قىلىمەن .

 18-يانۋار«سەرخىللار مائارىپى»نىڭ تەشكىللىشى بىلەن ئىستانبۇل ساباھاتتىن زايىم ئۇنىۋېرسىتېتىدا «ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تارىخى ۋە سەنئىتى بىلى مۇسابىقىسى»نىڭ ھەل قىلغۇچ مۇسابىقىسى ھەمدە «ماتېماتىكا ئولىمپىك مۇسابىقىسى»نىڭ مۇكاپاتلاش مۇراسىمى داغدۇغىلىق ئۆتكۈزۈلدى.

 ياشلارنىڭ زېھنىي قابىلىيىتى ۋە مىللىي كىملىك ئېڭىنى يۇقىرى كۆتۈرۈش مەقسىتىدە ئۇيۇشتۇرۇلغان بۇ پائالىيەتتە، 4-يانۋار يېزىقچە ئېلىنغان ماتېماتىكا ئولىمپىياتىنىڭ نەتىجىسى ئېلان قىلىنىپ مۇكاپات تارقىتىلغان بولسا، 15-يانۋاردىكى دەسلەپكى تاللاش باسقۇچىدىن ئۆتكەن ماھىرلار نەق مەيداندا مەدەنىيەت ۋە تارىخ بىلىملىرى بويىچە ھەل قىلغۇچ مۇسابىقگە قاتناشتى.

مۇراسىمنىڭ ئېچىلىشىدا سۆز قىلغان «سەرخىللار مائارىپى»نىڭ قۇرغۇچىسى، فىزىكا پەنلىرى دوكتورى مەھمۇدجان ئۆزئۇيغۇر، ئۇيغۇر مەدەنىيىتى، تارىخى ۋە سەنئىتىنىڭ مۇھاجىرەتتىكى ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىنى ساقلاشتىكى ئەڭ مۇھىم ئەڭگۈشتەر ئىكەنلىكىنى تەكىتلىدى. ئۇ سۆزىدە «ئۇيغۇرلۇق»نىڭ سەرخىللار مائارىپىنىڭ ئەڭ مۇھىم قىممەت قارىشى ئىكەنلىكىنى ئەسكەرتىپ، ئۇيغۇر ئۆسمۈرلىرىنىڭ كىملىكنىڭ ئىككى قانىتى بولغان تىل ۋە مەدەنىيەتنى ساقلاش بىلەن بىرگە، تەبىئىي پەنلەرنى ئانا تىلىدا پۇختىلاپ ئۆگىنىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى، بۇ پائالىيەتنىڭ ئوقۇغۇچىلارغا ئۆزلۈكىمىزنىڭ گۈزەللىكىنى ھېس قىلدۇرۇشنى مەقسەت قىلغانلىقىنى بىلدۈردى.

مۇراسىم جەريانىدا ئوقۇغۇچىلار تەرىپىدىن كۆرسىتىلگەن بەدىئىي نومۇرلار پائالىيەتكە ئالاھىدە ھۆسن قوشتى. ئوقۇغۇچىلاردىن ئاممار ئوغۇزنىڭ قەشقەرنى تونۇشتۇرغان سۇنۇمى، ئەندەرنىڭ جەڭگىۋار شېئىرى ۋە مەرىەمنىڭ تەسىرلىك نەسىرى كۆپچىلىكنى ھاياجانغا سالدى؛ نەفىسە، سۈمەييە، پاتىمە ۋە مۇسلىمەلەر ئورۇنلىغان «تىلىمىزنى ۋە مەدەنىيىتىمىزنى قوغدايلى» ناملىق ئىتوت تاماشىبىنلاردا چوڭقۇر تەسىر قالدۇردى. «سەرخىللار مائارىپى»نىڭ كىچىك زېرەكلىرىدىن زەينەپ ئۆزئۇيغۇر بىلەن رۇقىيە مۇھەممەدمۇ «قار ياغدى» ناملىق شېئىرىنى راۋان ئۇيغۇر تىلىدا دېكلىماتسىيە قىلىپ يۇقىرى باھاغا ئېرىشتى.

مۇسابىقە نەتىجىسى بويىچە، ماتېماتىكا تۈرىدە شەرىفە ئۇلۇغيول (1-دەرىجىلىك)، مۇھەممەد ئەمىن (2-دەرىجىلىك) ۋە ئىھسان ئۆزئۇيغۇر (3-دەرىجىلىك) مۇكاپاتلاندى، شۇنداقلا نەتىجىسى كۆرۈنەرلىك ئوقۇغۇچىلارغا رىغبەتلەندۈرۈش مۇكاپاتى بېرىلدى. مەدەنىيەت بىلىم مۇسابىقىسىنىڭ چوڭلار گۇرۇپپىسىدا نەفىسە نۇرمۇھەممەد، مۇھەممەد ئەمىن قۇم ۋە ئەكرەم ئۇيغۇرخانلار ئالدىنقى ئۈچ دەرىجىگە؛ رەھىمە سىراجىدىن، ئىھسان ئۆزئۇيغۇر ۋە سەفىيە مۇھەممەدلەر رىغبەتلەندۈرۈش مۇكاپاتىغا لايىق كۆرۈلدى.

پائالىيەتنىڭ مۇكاپات تارقىتىش مۇراسىمىغا دوكتور بورھان ئۇلۇغيول رىياسەتچىلىك قىلدى. ئۇ ماتېماتىكا مۇسابىقىسىنىڭ نەتىجىلىرىنى ئەڭ ئادىل باھالاش ۋە تەقسىملەش ئۈچۈن زور كۈچ چىقىرىپلا قالماي، مۇكاپاتقا ئېرىشكەن ئوقۇغۇچىلارنى بىرمۇبىر سەھنىگە تەكلىپ قىلىپ، ئۇلارغا قىزغىن رىغبەت سۆزلىرىنى يوللىدى.

مۇراسىم ئاخىرىدا، ئۇيغۇر ئۆلىمالار بىرلىكى رەئىسى دوكتور ئالىمجان بۇغدا ۋە خىمىيە پەنلىرى دوكتورى تۇردى مۇھەممەد ئابدۇللاھ ئايرىم-ئايرىم ھالدا يېپىلىش سۆزى قىلدى. دوكتور ئالىمجان بۇغدا سەرخىللار مائارىپىنىڭ پوتېنسىيالىنى يۇقىرى باھالاش بىلەن بىرگە، مۇھاجىرەتتىكى بارلىق ئۇيغۇرلارنىڭ مائارىپ ۋە تەلىم-تەربىيەنى ئەڭ مۇھىم مەسىلە سۈپىتىدە تۇتۇشى كېرەكلىكىنى ئەسكەرتتى. دوكتور تۇردى مۇھەممەد ئابدۇللاھ پائالىيەتنى تەشكىللەش، مۇسابىقە ۋە مۇكاپاتلاش جەريانىنىڭ ئىنتايىن ئىنچىكە ۋە ئادىل بولغانلىقىنى تەكىتلىدى. ئۇ يەنە سەرخىللار مائارىپىنىڭ مەقسىتى پەقەتلا شەخسىي مەنپەئەت كۆزلەيدىغان بىلىم ئىگىلىرىنى ئەمەس، بەلكى ئېتىقادىنى، مىللىي كىملىكىنى ۋە مەدەنىيىتىنى قەلبىگە پۈككەن، مىللەتنىڭ گۈللىنىشى ۋە ئەركىنلىكى ئۈچۈن پىداكارلىق بىلەن كۈرەش قىلىدىغان، ئۆتكۈر پىكىرلىك ۋە يۇقىرى قابىلىيەتلىك ياشلارنى يېتىشتۈرۈش ئىكەنلىكىنى ئالاھىدە ئەسكەرتتى.

پائالىيەت تەشكىللىگۈچى ئورگان «سەرخىللار مائارىپى» نامىدىن قاتناشقان بارلىق مېھمانلارغا، ماھىرلارغا، كۈچ چىقارغان ئوقۇتقۇچى-ئۇستازلارغا، ئاتا-ئانىلارغا ھەمدە ماددىي ۋە مەنىۋى جەھەتتىن ياردەمدە بولغان بارلىق خەير-ساخاۋەتچىلەرگە ۋە ئورگانلارغا چىن كۆڭلىدىن رەھمەت ئېيتىپ، نەتىجە قازانغان ئوقۇغۇچىلارنى قىزغىن تەبرىكلىدى.

مۇسابىقە خاتىرىسىنى توربېتىمىزدىن كۆرەلەيسىز:
ئۇلىنىش: پائالىيەت خاتىرىسى - ئۇيغۇر مەدەنىيىتى