ئۈمۈدسىزلىك شەيتاننىڭ ئىشى

ھىكمەت بىلەن كەلدىڭ دۇنياغا،
ھەق يولىدا ئالغىن ھەر قەدەم.
ھەر بىر نەپەس ئۈمۈتتۇر ساڭا، 
ئۈمىدسىزلىك ئىنسانغا ماتەم.

يېڭى يوللار ئاچ، قاراڭغۇدا، 
مەشئەل بولۇپ يورۇت يوللارنى.
قالدۇرۇپ كەت بۇ ھاياتىڭدا،
كەلگۈسىگە ئۆچمەس ئىزلارنى.

ھايات ئەگرى، ئۇزۇن، رەڭگارەڭ،
يېتىلەيدۇ تۇتۇپ قولۇڭدىن. 
بولسا نىشان، سۇلماس ئېرادەڭ،
ياندۇرالماس ھېچكىم يولۇڭدىن.

داۋان ئاشقىن، ماڭ نىشان تامان،
كۆرۈنگەن تاغ ئەمەستۇر يىراق.
بىر كۈن كۈلەر، تەن بولسا ئامان،
ھايات ساڭا نۇر چېچىپ پارلاق.

زۇلمەتنى ئايدىڭلات شام، چىراق بولۇپ،
ۋاز كەچمە قالساڭمۇ يالغۇز- يىگانە، 
دۇنيالىق ھەۋەستىن كەچ يىراق تۇرۇپ،
مىللەتنىڭ ئوتىدا بولغىن پەرۋانە.

تۇت ھەر قاچان بېشىڭنى ئېگىز،
ئۈمۈدسىزلىك شەيتاننىڭ ئىشى.
مۈشكۈللەرگە يېڭىلمەس ھەرگىز،
ئۈمۈدىنى ساقلىغان كىشى.

 غۇنچىلار سارغىيىپ قاخشىدى سولدى،

  روھىم قىل بىزلەرگە بىر نىجات يوللا

 ئۇيغۇرغا نىجات بەر، ئەي ئىگەم ئاللاھ!

 جاھاننىڭ پىتنىسى قاپلىغان دەمدە،

 قالمىسۇن كۆڭۈللەر ئازاب ۋە غەمدە، 

 ھەق يولدا بىز پەقەت يولۇچى سەيياھ،

 ئۇيغۇرغا قۇۋۋەت بەر، ئەي ئىگەم ئاللاھ!

 ۋەتەننىڭ دەردىدە ياشلار تۆكۈلدى،

 تۈرمىدە ئەرلەرنىڭ قەددى پۈكۈلدى، 

 يوق باشقا بىزلەرگە بولغۇدەك پاناھ، 

ئۇيغۇرغا پاناھ بەر، ئەي ئىگەم ئاللاھ!

 كۆزلەردىن ئاقمىسۇن ھەسرەتلىك ياشلار،

 تارىخقا ئايلانسۇن ئۈنسىز قىيناشلار، 

 رەھىم قىل بىزگە دەپ قىلىمىز نىدا،

 ئۇيغۇرغا نۇسرەت بەر، ئەي ئىگەم ئاللاھ! 

 (يازغۇچىنىڭ ئەدەبىيات-سەنئەت ھەققىدە ئېيتقانلىرىدىن) 

چىڭغىز ئايتىماتوۋ 

(توختىبەگ قۇرمانتاي تەييارلىغان)

 ئەدەبىيات فۇنكسىيىسى ئۆزگىرىشى ئېھتىمال، شۇنداقلا ئۆزگىرىۋاتىدۇ. لېكىن، ئۇنىڭ دەسلەپكى ئاساسى تامامەن ئۆزگەرمەيدۇ. * * ئەدەبىياتنىڭ بۈگۈنكى كۈندىكى ئاساسىي مەسلىسى−پلانېتىدا ئەنئەنىۋى كىلىماتنىڭ ياخشىلىنىشىغا سەۋەبچى بولۇش، بۇ بۈگۈنكى كۈندە بىزنى ئوراپ تۇرغان تەبىئىي مۇھىتنى پاكىز ساقلاش ھەققىدىكى مەسىلىلەردەكلا مۇھىم، ئۇنىڭسىز يەر يۈزىدە نورمال، ھەقىقىي پاك تۇرمۇشنىڭ بولۇشى مۇمكىن ئەمەس. * * ئەدەبىي تەنقىد ئىجادىيەتنىڭ قائىدە-قانۇنىيەتلىرىنى قېلىپلاشتۇرۇپ، يېڭىلىقنىڭ شەكىللىرىنى ئېنىقلايدۇ. ئەدەبىي تەنقىد−ئەدەبىي جەرياننىڭ ئايرىلماس بىر تەركىبىي قىسمى. ئۇ باشقا ژانىردىن ھېچقانداق تۆۋەن ئەمەس. ھەقىقىي ئەدەبىي تەنقىدنىڭ چوڭقۇر تەپەككۇر قىلىش پائالىيەتلىرى ۋە تەھلىل قىلىشلىرى بولمىسا، بىزنىڭ كۆپچىلىكىمىز دەسلەپكى سەۋىيىمىزدىن يۇقىرى ئۆرلىمەي قالغان بولىمىز. * * ھازىرقى ياش يازغۇچىلار يەرلىك مەزمۇندىكى دەسمايە سېلىنغان بوغچىنى ئېسىۋېلىپ، ئەدەبىي سەپەرگە ئاتلىنىشقا تېگىشلىك ئەمەس، بەلكى ئۇ دەۋر يۈكىنى ئۈستىگە ئېلىشى لازىم. ئەنە شۇ دەسمايىنى دەۋر تەلىپىگە ئۇيغۇن ھالدا ئەپچىل، ئۈنۈملۈك پايدىلىنىپ، ئۇنىڭغا زور مەزمۇن سىڭدۈرۈپ، ئۇنى زور بايلىق سۈپىتىدە يۇقىرى كۆتۈرۈشى كېرەك. * * ئادەم روھىنىڭ كۈچى نېمىدىن بارلىققا كېلىدۇ؟ يولۇققان مۇرەككەپ توسالغۇلارنى ئۇ قانداق يېڭىدۇ؟ ئادەمنىڭ ئادەم بولۇشىغا ۋە ھاياتنىڭ ئاخىرىدا: «مەن ياشىدىم، مەن بۇ تارىخنى چۈشەندىم» دەپ ئېيتىشىغا نېمىلەر ھوقۇق بېرىدۇ؟ قانداقلا تېماتىكىلىق ماتېرىيالغا ئاساسلانسۇن، تۇرمۇشنى بەدىئىي ئۆزلەشتۈرۈشتىكى زۆرۈر مەسىلىلەر مانا مۇشۇلار. * * مەن ۋاقىت ئۆتكەنسېرى پروزىدا پەلسەپىۋىلىكنىڭ سېلىشتۇرما ئۆلچىمى قولىدىن كېلىشىچە يۇقىرى بولۇشى لازىملىقىغا كۆپرەك قايىل بولۇۋاتىمەن. ئەگەر ئۇ تۆۋەن بولغان بولسا تېمىسىنىڭ ۋاقىتلىق مۇھىملىقى بىلەن كۆڭۈلنى ئازدۇرىدىغان ئەسەر ئۆزىنىڭ قىزغىنلىقىنى تېزلا يوقىتىپ قويۇشى تەبىئىي. * * سەنئەتكارنىڭ قەلبى پۈتۈن روھىي ئادەمگە ۋە ئادەمنىڭ روھىي دۇنياسىدىكى ئېسىل پەزىلەتلىك تەپەككۇرلارغا، ھەسرەتكە ۋە مۇھەببەتكە تولۇپ تاشقاندىلا ئاندىن ئىنسان ئۈچۈن خىزمەت قىلالايدۇ. * * سۆزنىڭ كۈچىگە ئىشەنمىسەم، مەن نېمىشقا يازىمەن؟ بىز يازغۇچىلار ئىنسانپەرۋەرلىك ئىدىيىلىرىنى پۈتۈن جان-دىلىمىز بىلەن مۇستەھكەملەپ، ھازىرقى ئادەمنىڭ−قەھرىماننىڭ روھىنى، ئەڭ تېز سۈرئەت ئۇچۇرلىرىنى كەلگۈسى ئەۋلادلار ئۈچۈن ئېچىپ بېرىشكە مەجبۇرمىز. * * ئەگەر بىز ھەقىقىي رېئالىستلار ھەمدە گومېرنىڭ، شېكىسپىرنىڭ، تولستوينىڭ ھەقىقىي داۋاملاشتۇرغۇچىلىرى بولساق، ئۇ چاغدا بىزنىڭ ئالدىمىزدا ئەڭ مۇرەككەپ مەسىلە−رېئالىزم مېتودلىرى ۋە ئۇنىڭ تولۇق جاكارلىنىشى(جاكارسى) ئالدىدا ئادەمدىكى ئادەمنى ئېچىش، بۇرۇن ھەرگىز بولۇپ باقمىغاندەك مۇرەككەپ دۇنيانىڭ ئوبرازىنى يارىتىش مەسىلىسىدىن ئىبارەت. * * ...ھە، پوئېزىيە(شېئىرىيەت) دېگىنىمىز−ھەممە ھۇزۇرلىنىشنىڭ، ھەممە راھەتلىنىشنىڭ يۇقىرى پەللىسى. * * كىتاب−ئادەملەرنىڭ روھىي مۇناسىۋىتىدىكى پۈتمەس-تۈگىمەس جەۋھەرلەرنىڭ بىرى. ئۇ ئادەملەرنى ئۆز مەنبەسىگە كىرىشكە، روھىي دۇنياسىنىڭ خىسلەتلىك تۈگۈنلىرىگە يېتىشكە، ھازىرقى، ئۆتكەنكى ۋە كېلەچەكتىكى تۇرمۇش ئىقبالىغا يېتىشكە تۈرتكە بولىدۇ. كىتاب ئادەملەرنى ئۆزئارا مۇناسىۋەت قىلدۇرىدۇ. * * بارلىق ئەدەبىياتلارنىڭ ئومۇمەن جان تومۇرى بىر دەپ ئويلايمەن. ھەممىمىزگە بىردەك سىڭىپ كەتكەن بىر تۇتاش سەنئەتكارلىق خىيال بولىدۇ. ئەگەر ئۇ ياكى بۇ ئەدەبىيات مۇشۇنداق بىر تۇتاش سىستېمىدىن چىقىپ كەتسە، ئۇ ئامالسىز دائىرىسىنى تارايتىپ، بۇرۇن يېڭىۋالغانلىرىدىن ئايرىلىپ قالىدۇ. * * ئەگەر ئەسەر ئوقۇغۇچىنىڭ ئاق بىلەن قارىغا قارىتا تۇتقان مۇئامىلىسىنى ئېنىقلاپ، كونكرېتلاشتۇرۇپ، ئېستېتىك دۇنياسىنى بېيىتىپ، ئۇنى ئىچكى قىسىمدىن قوزغاپ ئويغىتالمىسا، ئۇ چاغدا ئۇ ئەسەر قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر، پايدىلىق، مەنىلىك نەرسىلەر ئېيتىلسۇن، قانداقلا تېمىلار، پروبلىمىلار ئوتتۇرىغا قويۇلسۇن−ئۇ بەرىبىر ھەقىقىي سەنئەت ئەمەس. * * بىزنىڭ ئەدەبىياتتىكى ئىنتايىن چوڭ كەمچىلىكىمىز−ئارىسالدىلىقنىڭ كۆپلۈكى، گۈرۈچكە ئارىلاشقان كۈمەكىنىڭ موللۇقى، مۇشۇنداق شارائىتتا بىزنىڭ چوڭ يېزىقچىلىق مۇھىتتا نۇقتىلىق سۆزلەرنىڭ ئانچە-مۇنچە ئەمەس، كۆپرەك بولۇپ تۇرۇشى ئەۋزەل ئىدى. ھەقىقەتەن، مەركەزدە بولسۇن، باشقا جايلاردا بولسۇن، كۆپلىگەن ئۇچرىشىشلاردا، يىغىنلاردا، چوڭ-كىچىك ھەممە ئەدەبىي فورۇملاردا(يىغىن مەيدانلىرى) بەدىئىي ماھارىتىنىڭ پروبلىمىلىرى ھەققىدە ئەڭ ئاخىرقى ھېسابتىلا ئېيتىلىپ قالىدۇ. * * بىز ئەدەبىياتتىكى نوۋېللىستىكا(قىسقا ھېكايە، چۆچەك يېزىشقا)غا ئازراق ئەھمىيەت بېرىشكە باشلىدۇق، ژانىرنىڭ تەقدىرى نېمىشقىدۇر بىزنى بىرئاز قىزىقتۇرۇۋاتىدۇ. ئۇ ياكى بۇ ھېكايىنىڭ نەشر قىلىنىشىغا مۇناسىۋەتلىك رېداكسىيىلەرنىڭ بىرىگە تەكلىپ بېرىپ سورىغاندا، تۆۋەندىكىدەك جاۋابقا ئىگە بولغان ۋاقىتلارمۇ بولىدۇ: «زادى سىز نېمىنى ياقتۇرىسىز؟ ھېكايە دېگەن−ھېكايە-دە. ئۇنىڭغا قانچىلىك تەلەپ قويۇلماقچى ئىدى. ئاپتور بۈگۈنكى كۈننىڭ تېمىسىنى ئوتتۇرىغا قويۇپتۇ، مۇۋاپىق كېلىپ قالغاچقا بىز ئۇنى ئېلان قىلىپ قويدۇق». قىسقىسى، بۇنداق دېيىش توغرا ئەمەس. ئەدەبىياتنىڭ ئېستېتىك بەدىئىي سۈپىتىنىڭ بۇزۇلۇشى مانا مۇشۇنداق كىچىككىنە نەرسىدىن كېلىپ چىقىدۇ. بۇنىڭغا يول قويۇشقا ھەرگىز بولمايدۇ. ھېكايىنى ئازراقلا تىلغا ئىگە بولغان ماتېرىيال بىلەن ئىدىيىنى يارقىن قىلىپ ئىپادىلىگۈچى ژانىرنىڭ قانۇنىيەتلىرى، قائىدىلىرىنى ئەستە ساقلىماي، ئۇنىڭغا ئەھمىيەت بەرمەي، پۈتۈنلەي شەكىلسىز، ئۈنۈمسىز، مەنىسىز ھېكايە قاتارلىقلارنى يېزىۋاتقان ئاپتورلارغا سەمىمىيلىك بىلەن مۇئامىلە قىلىش مۇۋاپىق ئەمەس. * * مەن سەنئەتتىكى تراگېدىيىنىڭ تەبىئىتى ۋە ئەدەبىياتتىكى تراگېدىيىنىڭ ئاساسىي چۈشەنچىلىرى توغرىسىدا ئۆز بىلىملىرىمىزنى، چۈشەنچىلىرىمىزنى ۋە تەجرىبىلىرىمىزنى ئوتتۇرىغا قويۇپ، كەڭتاشا تەھلىل قىلىش يۈزىسىدىن پىكىر يۈرگۈزۈش ۋاقتى كەلدىغۇ دەپ ئويلايمەن. تراگېدىيە−چىنلىقنىڭ ئوبيېكتىپ كاتېگورىيىسى، ئۇنى ئەتىۋارلىماسلىق ياكى مەنسىتمەسلىك ياراشمايدۇ. تراگېدىيە بۇ بەخت-سائادەت، ئاڭ-سېزىم، ئىجادىيەت قاتارلىقلار ئادەم بىلەن مەڭگۈ بىللە بولغۇچى نەرسە. بۇ ئۇنىڭ ھاياتنىڭ، ياشاشنىڭ بىر قىسمىدۇر. * * ئەدەبىيات بىلەن پەخىرلىنىش دېگەن−بۇ ھەممىدىن بۇرۇن ئۇ ھەققىدە ئويلىنىش، خەلق نېمىلەرنى ئىشلەشكە تېگىشلىك ۋە نېمىلەرنى ئىشلىيەلەيدۇ. مانا مۇشۇلارنىڭ ھەممىسى ھەققىدە ئويغا چۆكۈش دېگەنلىكنى چۈشەندۈرىدۇ. * * بىزنىڭ ھازىرقى تۇرمۇشىمىزدا سەنئەتكارنىڭ رولى يېڭى خاراكتېرغا، يېڭىچە ئىجتىمائىي ئەھمىيەتكە ئىگە بولغانلىقىنىمۇ تەكىتلىشىمىز كېرەك. * * ھەرقانداق زامانلاردا ئوقۇغۇچىنىڭ ئالدىغا دەۋرنىڭ مۇھىم مەسىلىلىرىنى قويۇشنى بىلگەن ئەدەبىيات ئىلغار ئەدەبىيات بولۇپ ھېسابلىنىپ كەلگەن. * * قانداقلا مەقسەتلەردىن، قانداقلا سەۋەبلەردىن بولسۇن، تۇرمۇشنى ئۆز قىياپىتى، كۆپ خىللىقى، ھەممە جەھەتلىرى، ھەممە پەردازلىرى بىلەن كۆرەلمەسلىك، ئۆزىنىڭ كۆزقارىشىنى مەخسۇس چەكلىگەنلىك. بۇ−سەنئەتكارنىڭ ئەيىبى، ئۇنىڭ ئاجىزلىقى. * * ئىلغار رېئالىستىك ئەدەبىيات−كىتابخانلار ۋە تاماشىبىنلار ئاممىسىغا ئادەمنى ئۇنىڭ بارلىق مۇرەككەپلىكىدە، روھىي دۇنياسىنىڭ ھەممە جەھەتتىن كۆپ خىللىقىدا كۆرسىتىلىشى زۆرۈر. * * يازغۇچى−ئۆز دەۋرنىڭ ئەينىكى. ئۆزىمىزدىن بۇرۇنقىلارنى ھۆرمەتلەش بىلەن، بىز ھەربىر دەۋر ئۆزىنىڭ ئېستېتىك تەلەپلىرىنى ئالدىغا قويۇشنى ئۇنتۇماسلىقىمىز زۆرۈر. مەزگىلنىڭ روھىي مەزمۇنىنى ئادەمنىڭ، جەمئىيەتنىڭ ئەھۋالىنى سېزىپ، ئۆزۈڭنىڭ ئىجادىيىتىڭنى، تۇرمۇشتىكى ئۆزگىرىشلەرنى، ئىلگىرىلەشلەرنى توغرا ئەكس ئەتتۈرگەن يېڭىچە باھا بېرىشلەر بىلەن ئۆلچەشكە يېتەرلىك دەرىجىدە مۇھىم بولىدۇ. * * بۈگۈنكى كۈندە، مېنىڭچە، بىزنىڭ ھەر بىرىمىز تەپەككۇر قىلىش ئىقتىدارى جەھەتتە تەرەققىي تاپقان بولۇشىمىز ئۆزگىچە مۇھىم. ئەگەر 20-، 30-يىللاردىكى يازغۇچى ھەرقانداق سەنئەتكارغا ئىنتايىن زۆرۈر بولغان ئاساسىي بىلىملەرگە ھەر دائىملا ئىگە بولمىغان بولسا، ھازىرقى كۈندە، مېنىڭچە، ئۇنىڭ بىلىمى بولۇپ باقمىغاندەك كۆپ خىل ئېستېتىك ۋە پەلسەپىۋىلىك جەھەتتىن ساۋاتلىق بولۇشى مەجبۇرىيەت، بۇ تالانتنىڭ شەكىللىنىشىنىڭ زۆرۈر شەرتى. * * سۆز ماھارەت ھەققىدە ئېلىپ بېرىلىۋاتقاندا، قالغان پارچە-پۇرات نەرسىلەرنى چەتكە قېقىۋېتىش توغرا، ھەربىر سەنئەتكار ئۆزىگە: تەقەززا بولغان يۈكسەك پەللىگە يەتتىمۇ ياكى يەتمىدىمۇ؟ دېگەن سوئالنى ئېنىق، بىۋاسىتە قويۇشى زۆرۈر. * * تەنقىدچى يېڭى نەرسىدىن يەنە يېڭى نەرسىنى كۆرۈشى ۋە ئۇنىڭغا كونكرېت ياردەم بېرىشى كېرەك، مەجبۇرىي تەنقىدچىنى دالا كېزىپ، يەردىن باش كۆتۈرگەن ھەربىر گىياھنى سۇغارغۇچىغا ئوخشاتسا بولىدۇ، بىرىنىلا تۇتۇپ، بىرىنى تاشلاپ قويسا، ئۇ قۇرۇپ قېلىشى ئېھتىمال. * * ئەدەبىياتنىڭ تۈپكى ئاساسى ئۆزگەرمەيدۇ، دېگەن خىيالدىن ئۇنىڭ شەكىللىرىمۇ ھەرگىز ئۆزگەرمەيدۇ، دېگەن خۇلاسە كېلىپ چىقماسلىقى لازىم. ئەكسىچە، ئادەم، جەمئىيەت، پۈتۈن يورۇق دۇنيا ۋە ئۇنىڭدىكى بىزنىڭ ئورنىمىز ھەققىدىكى چۈشەنچىنىڭ يۇقىرى كۆتۈرۈلۈشى، چوڭقۇرلىشىشى، ئەدەبىياتنىڭ مۇقەررەر ھالدا تەرەققىي قىلىشىنى، تەرەققىي قىلغاندىمۇ رېئالىستىك يۆنىلىشتە تەرەققىي قىلىشىنى تەلەپ قىلىدۇ. چۈنكى، رېئالىزم−چىنلىقنى ئەكس ئەتتۈرۈشنىڭ ھەممە شەكىللىرىنىڭ ئىچىدىن بىزنىڭ بەدىئىي تەپەككۇر قىلىشىمىزنىڭ ئەڭ مۇھىم ئاساسى. * * ... كىشىلەر بىر-بىرىدىكى، جەمئىيەتتىكى ئېسىل پەزىلەتلىك ۋە قىممەتلىك ھالەتلەرنى كۆرۈپ بىلىشى، تەقەززالىق بىلەن سۆيۈشى ئۈچۈن، ئەدەبىيات تۇرمۇشنىڭ مۇرەككەپ تەرەپلىرىگە بۆسۈپ كىرىپ، ئۆز بايرىقىنى ئېگىز كۆتۈرۈپ ئېلىپ يۈرۈشى كېرەك. مەن مۇشۇنىڭدىن سەنئەتنىڭ ھەقىقىي ۋەزىپىسىنى كۆرەلەيمەن. بۇ ھەرقانداق ۋاقىتتا مەڭگۈ بولىدىغان نەرسە دەپ ئويلايمەن ھەمدە ئۇنىڭغا ئىككىلەنمەي ئىشىنىمەن. نېمىشقا دېگەندە، ئادەم بالىسى سەنئەتتىن ئۆزىنىڭ ياخشى ئوي-مەقسەتلىرىگە ۋە يامانلىق، ئادالەتسىزلىك، ئىجتىمائىي ئەدەپ-ئەخلاق ئىدىيىلىرىگە ماس كەلمىگەنلىرىنى چەتكە قېقىشنى قوللايدۇ. بۇ كۆرۈشمىگۈچە، ۋەھىمە تارتىپ تەقەززا بولمىغۇچە ھەمدە ئۈمىد باغلاپ جۈرئەت قىلمىغۇچە يۈرۈشمەيدىغان، ئۆتمەيدىغان نەرسە. بۇنداق ھالەت قاچانلا بولسۇن مۇشۇنداق بولۇۋېرىدىغۇ. شۇڭا، سەنئەتنىڭ قاچانلا بولسا تۇرمۇشنىڭ مۇرەككەپلىكى ۋە يارقىنلىقى جەھەتتە ئادەمگە تەكىتلەپ ئېيتىپ تۇرۇشى لازىم. * * يازغۇچىنىڭ بىر كۈنىنىڭ بىكارغا كەتكىنى−چوڭ يوقىتىش بولىدۇ، دېمەكتۇر. كىتاب ئوقۇيدىغانلار ئەسەرنىڭ تۈگۈنى قانداق باشلىنىدۇ، ئەسەر قانداق ۋۇجۇدقا كېلىدۇ، دەپ كۆپ سورايدۇ. ئۇنىڭ يولى كۆپ، ناھايىتى مۇرەككەپ. * * سۆز قىلىش ئەركىنلىكى ئومۇمىنىڭ مەنپەئىتىنى كۆزلىشى كېرەك. * * كۆپنى كۆرۈپ، كۆپ نەرسىنى بىلىش−تۇرمۇشقا پىشقان ئادەمنىڭ ئەڭ ئەقىللىق، ئەڭ ياخشى شېئىرىدۇر. * * مەزمۇنىنى چوڭقۇرلىتىپ، بەدىئىيلىك كۈچىنى ئاشۇرۇپ، ئوقۇغان ۋە ئاڭلىغانلىكى ئادەمنى ئۆزىگە جەلپ قىلىپ تۇرىدىغان نەرسە−ئۇنىڭ پەلسەپىۋىلىك تەپەككۇر قىلىشلىرى. * * ھەردائىم پۈتۈن ۋۇجۇدىنى بېغىشلاش بىلەن ئىشلەش كېرەك، ھەربىر كىتاب بىلەن بىللە ئۆلۈش كېرەك ھەمدە يېڭى كىتاب ئۈچۈن قايتا تۇغۇلۇش كېرەك. * * ئەدەبىيات، مېنىڭچە، بۈگۈنكى كۈندە بەلگىلىك دەرىجىدە پەلسەپىنىڭمۇ، تارىخنىڭمۇ، ئۇنىڭ ئىچىدە دىننىڭمۇ رولىنى جارى قىلدۇرۇۋاتىدۇ. * * ئەركىنلىك−ناھايىتى چوڭ تارىخىي كاتېگورىيە. ئۇ بىرلا خەلقنىڭ بېشىغا چۈشىدىغان تەۋەررۈك ئەمەس، بەلكى پۈتۈن خەلقنىڭ بېشىغا چۈشىدىغان تەۋەررۈك. * * ئەقىل-پاراسەت بىلەن روھنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن، جەمئىيەتنىڭ ئەركىنلىكى ئۈچۈن كۈرەش قىل−بۇ ئىنسانىيەتنىڭ تەرەققىيات يولىدىكى مەڭگۈ داۋاملىشىدىغان جەرياندۇر. * * بەختكە قارشى، ئۆز خەلقىنىڭ ئىچىدىلا ئۆزىنى ئۆزى ئىنكار قىلىدىغان كۈچلەر يوق ئەمەس، ئۇلار ئۆزلىرىگە ئۆزلىرى ساتقۇنلۇق قىلىدۇ. مەن بۇنى مىللىي ئىنكارچىلىق دەپ قارايمەن. بۇنداق ھادىسە مىللەتچىلىككە ئوخشاشلا ئەكسىيەتچىلىكتۇر. * * ئىنساننىڭ پۈتۈن ئارزۇ-ئارمىنى، ئۈمىدى ئەتىلەرگە بېغىشلىنىدۇ. ئەتە يېڭى زامان باشلىنىدۇ. ئەتە مۇشۇ ئىشىمنى پۈتكۈزىمەن. ئەتە بۇيرۇسا ياخشىلىق بولىدۇ دەپ، دائىم ئەتىلەرگە ئۈمىدۋارلىق بىلەن قارايمىز، نۆۋەتتىكى زاماننى ئانچە كۆزگە ئىلمايمىز، بۈگۈن كۆڭۈل-كۆكسىمىز ھەرقانچە پەرىشان بولۇپ تۇرسىمۇ، ئەتىكى ياخشىلىقتىن ئۈمىد ئۈزمەيمىز. * * ئەتىكى كۈننى ئۇنتۇغان خەلقنىڭ بۈگۈنى−گۇگۇم، كەلگۈسى−قاراڭغۇ تۈن. * * مەنىۋى بايلىقىمىزنى تولۇقلايلى. * * بىزنىڭ ھەربىر كۈنىمىزنىڭ ئىجادكارىمۇ، سوتىمۇ ئادەم ئۆزى بولىدۇ دېگەنلىكتۇر. * * ئادەم ئۆز ئېھتىياجىغا بولغان يېڭى كۆز قارىشىنى ئۆزى توغرىلىشى كېرەك. * * چىنلىقتىن كۆزۈڭنى قاچۇرما. * * يالغۇز ياشىماي، جامائەت بىلەن بىللە بول. * * ئۆزۈڭمۇ ياشا، ئۆزگىنىمۇ ياشاشقا يول قوي. * * ۋاقىتنى ئۆلچىگىلى بولمايدۇ، ئۇنىڭ ئاخىرىمۇ، بېشىمۇ يوق.

ئەلا نۇر

سىياقىم گۈللەر ئارا سەبدە گۈلنىڭ رەڭگىنى ئەسلەتكەي،

ھىلال ھالىمنى سورىماققا كېلىپ باشىنى پەسلەتكەي.

ساقايماس دىلدىكى ھىجران، كۆزۈمدىن ئاقىدۇ توپان،

پىغانىم لەرزىدىن دۇنيا مۇئەللەقتىن غۇلاپ كەتكەي.

دۈشمىنىمدەك دېۋەيلەيدۇ بېشىمدا ئاسمان.

بىلەلمىدىم نەدىدۇر ئاھ خوراشنىڭ چېكى ،

نەدىدۇر ئاھ مېنى كۈتكەن، مەن كۈتكەن زامان؟!

ئەلانۇر

 ئاپام ھىچ بۇزۇلۇپ قالمايدىغان قوڭغۇراق سائەتكە ئوخشايدۇ. يەسلىدىكى ۋاقتىمدىن تا بۈگۈنگىچە ھەر كۈنى مېنى دەل ۋاقتىدا ئويغىتىپ كەلدى. ئاپام قېلىن بىر لۇغەتكە ئوخشايدۇ ،كىتاب ئوقۇغۇچە ،كىنو كۆرگۈچە چۈشىنەلمىگەن كەلىمىلەرنى سورىسام، ئۇنىڭ بىلمەيدىغىنى يوق. ئاپام ئىلغار مىكروسكوپقا ئوخشايدۇ ، خاتالىقلىرىم قانچىلىك كىچىك بولسىمۇ ئۇنىڭ روشەن نەزىرىدىن ھىچ ۋاقىت چەتتە قالمايدۇ . ئاپام زىرىكىشلىك بىر ئۈنقويغۇغا ئوخشايدۇ، مەيلى چىشىمنى چوتكىلاۋاتقان ،كىيملىرىمنى كىيىۋاتقان بولاي، مەيلى تاماق يەۋاتقان ياكى تاپشۇرۇق ئىشلەۋاتقان بولاي ، تىز بولۇڭ، تىز يەڭ، تىز ... تىز... دېگىنى دېگەن. ئاپام ئۆزگىرىشچان تاغ ھاۋاسىغا ئوخشايدۇ ، بىردەم قارا بۇلۇتلۇق، بىردەم ھەسەن - ھۈسەن پارلاپ چىققان ، بىردەم مەيىن شاماللىق ، بىر دەم جۇدۇن - شېۋىرغانلىق ، بىردەم ئارامبەخش ئاپتاپلىق. لېكىن، مەن  ئاپامنىڭ ھەر ھالىنى ياخشى كۆرىمەن .قانداق بولۇشىدىن قەتئىينەزەر ئۇ مېنىڭ سۆيۈملۈك ئاپام . 

يازنىڭ رەڭگى

ئەلانۇر

 سورىدىم، ياز قانداق رەڭدە؟ تاۋۇز دېدى: «ياز قىزىل رەڭدە، مېنىڭ تىلىملىرىمغا يازنىڭ تەمى ۋە ھۇزۇرى يوشۇرۇنغان.» پاقىلار جاۋاب بەردى :« ياز يېشىل رەڭدە ، بىزنىڭ چىمەنلىكلەر ئارىسىدا بەس - بەستە كۇكىراشلىرىمىزغا جەڭگىۋار يېشىل مىلودىيە يوشۇرۇنغان. » ئالتۇن قوڭغۇزلار ئالدىراپ گەپ تالاشتى: « ياز بولسا ئالتۇن رەڭدە ،سالقىن كېچىدە قاناتلىرىمىزنىڭ جىمىر - جىمىر چاقناشلىرىغا سانسىز يۇلتۇزلارنىڭ گۈزەللىكى يوشۇرۇنغان ». بۇ چاغدا ئاسمان سالماقلىق بىلەن كۆزۈمگە قاراپ ئېيتتى: «تېخىچە بىلمىدىڭمۇ بالام ؟ ياز كۆك رەڭدە. ياخشى قارا ، مېنىڭ كەڭرى باغرىمدا ، پارلاق قۇياش نۇرىنىڭ يورۇتۇشىدا دىلىڭغا ھۇزۇر بېرىۋاتقىنى بايرىقىڭنىڭ رەڭگى ئەمەسمۇ...» ياز ئاڭلاپ مەمنۇنىيەت بىلەن كۈلۈمسىرىدى ۋە ھەممىگە خىتاب قىلدى. :«ئاسمان توغرا دەيدۇ ، مەن كۆك رەڭدە ، جۇدۇن - چاپقۇندىن كېيىن پارلاپ چىقىدىغان قۇياشتىن كېيىن تېخىمۇ ئوچۇق كۆرۈنىدىغان شەرقىي تۈركىستان بايرىقىنىڭ رەڭگىدە» .

 مېنىڭ سومكام 

ئەلا نۇر 

 مېنىڭ دۈمبەمدە توشۇپ يۈرىدىغان بىر ھالرەڭ سومكام بار. بەك چوڭ ۋە بەك ئېغىر . نېمىشقا دېسىڭىز، ئىچىگە ئانام - دادامنىڭ مەندىن كۈتكەن ئۈمىدلىرىنى ئاقلىشىم كېرەكلىكى، مۇئەللىملىرىمنىڭ سىڭدۈرگەن جاپالىق ئەجرىگە جاۋاپ قايتۇرۇشۇم كېرەكلىكى لىپمۇ- لىق قاچىلىۋېتىلگەن. توشۇپ كەتكەن بولغاچقا، بۇ بىچارە سومكامغا چاقلىق كانكى ئويناش ھەۋىسىم، قونچاقلىرىم بىلەن بىردەم ئوينىۋېلىش ئىستىكىم ھېچ سىغماي قالىدۇ . بىر كۈنى ئاخىر سورىدىم. «ھالرەڭ سومكا ، قېنى دېگىنچۇ, بۇنچە توشقۇزىۋېتىلسەڭ ، سەن بىچارىنىڭ قوسىقىڭ قانچە ئاغرىيدىغاندۇ- ھە ؟!» سومكام دەرھال مۇنداق جاۋاب بەردى : «قارا دوستۇم ، ئويلاپ باق ، فونتان نېمىشقا شۇنچىلىك چىرايلىق كۆرۈنىدۇ ؟ چۈنكى، ئۇ بېسىم بىلەن ئېتىلىپ چىقىدۇ. شاقىراتما نېمىشقا ئۇ قەدەر ھەيۋەتلىك بىلىنىدۇ ؟ چۈنكى ، شاقىراتما ئەسلا چېكىنمەيدۇ. .بۇلاق نېمىشقا تاشنى يېرىپ چىقالايدۇ ؟ چۈنكى بەل قويۇۋەتمەي ئىزچىل ئۇرۇنىدۇ...تېشىپ چىقمىغۇچە ۋاز كەچمەيدۇ. ئۇنتۇما ، جاپادىن قېچىشنىڭ ئاقىۋىتى چوقۇم پۇشايمان. گەرچە زىرىكىشلىك ۋە مۇشەققەتلىك بولسىمۇ ، سېنىڭ تىرىشىۋاتقان ھالىتىڭلا ئەڭ گۈزەل ھالىتىڭ» .

ئاسىيە ئادىل

ياشا بالام، ئەمدى ساڭا غەم-قايغۇ يوق، 
ئاچمايدۇ قورسىقىڭ بالام تۇرىدۇ توق. 
تىنمايسەن ھەم بۇ بۇلغانغان ھاۋانى سەن،
 ئورايمىز سېنى پاكىز، ئاق رەخت بىلەن.

 تەگدى ساڭا دۈشمەن ئوقى ئاھ!
 جان بالام، يىغلىمايسەن، ئەمدى مەڭگۈ ئالغىن ئارام. 
ياشىغىن سەن جەننىتىڭدە قورقما بالام،
 جاسارىتىڭ دەيدۇ ماڭا، ياشا، داۋام.


ئەمەس

 مەنمۇ ئادەم، لېكىن مەن سىزدەك ئادەم ئەمەس.
 مەنمۇ بالا، لېكىن مەن سىزدەك بالا ئەمەس. 
مەنمۇ پۇقرا، لېكىن مەن سىزدەك يەرلىك ئەمەس.
 ئەركىنلىككە، لەيلەشكە قىلارمەن ھەۋەس. 
لېكىن مەن سىزدەك ھۆر ئەمەس.

(سەرخىللار 10- سىنىپ ئوقۇغۇچىسى)

ئۇدۇر گۈزەل،  خۇشپۇراق بىر گۈل،

ئۆسكەنلىكى يەرگە ياراشقان‌.

  مۆمىننىڭ مومىغا چىقىشى

 بەقەسەم تون كىيگەن ئوتتۇز ياشلار چامىسىدىكى ئاق پىشماق ئادەم كۆك سىرلانغان كەڭ دەرۋازىدىن ئاق بوز ئاتنى يورغىلىتىپ كىرىپ كەلدى . ئۇ ، مەكتەپ سەھنىسىنىڭ ئۇدۇلىغا كەلگەندە ، تىزگىنىنى يەڭگىل تارتتى . ئات توختاپ ، سوزۇپسوزۇپ ئىككى قېتىم كىشنىدى- دە ، ئالدى پۇتلىرى بىلەن يەرنى چاپچىشقا باشلىدى ، دەل شۇ چاغدا مەكتەپ ئىشخانىسىنىڭ ئالدىنى سۈپۈرۈۋاتقان ياشقىنا خىزمەتچى چۆچۈپ ئارقىسىغا قارىدى ۋە يۈگۈرۈپ كېلىپ ئاتنىڭ تىزگىنىنى قولىغا ئالدى : – تىنچ-ئامان كەپلا مۇدىر ؟دېدى ئۇ ئېگىلىپ تۇرۇپ . ئۇ مەكتەپ مۇدىرىنىڭ ئىلىك ئېلىشىنى كۈتمەيلا ، ئۇنى قولتۇقىدىن يۆلەپ ئاتتىن چۈشۈردى . – خوش ، بۈگۈن نېمە بولدى ؟ مەكتەپ چۆلدەرەپ قاپتىغۇ ؟ – 

مۇئەللىملەر ئوقۇغۇچىلارنىڭ ھەممىسىنى سېلىنىڭ تۆگەدۆڭ دىكى قوناقلىرىنىڭ بېشىنى ئۈزدۈرۈشكە ئېلىپ كەتتى . 

مۇدىرنىڭ چوڭ كۆزلىرى قىسىلىپ ، چىرايى سەل ئېچىلدى . سېمىز قوللىرى بىلەن شاپ بۇرۇتىنى ئىككى يانغا تاراپ قويدى . خىزمەتچى ئالا يوللۇق بەلۋېغىغا قىستۇرۇۋالغان كىچىككىنە مىس چىلىم بىلەن قىزىل پۆپۈكلۈك تاماكا خالتىسىنى چىقاردى . تاماكىنى ئۈگدەپ ، سەيخانىغا تولدۇرۇپ قويدى ۋە ئۇنى چوغلاپ مۇدىرغا تۇتتى . ئۆزى بولسا ئاتنى سوۋۇتۇشقا تۇتۇندى . مۇدىر تۇرغان يېرىدىلا زوڭزىيىپ ئولتۇردىدە ، خىزمەتچىنىڭ ئاتنى سوۋۇتۇشىغا نەزەر سالغاچ ، چىلىمنى خورۇلدىتىپ چېكىشكە باشلىدى . خىزمەتچى ئاتنى يىتلەپ ئۇنىڭ ئالدىغا كەلگەندە ، چىلىمنى ئۇنىڭغا ياندۇرۇپ بەردىدە ، تۇيۇقسىز سورىدى : – تەرتىپ مۇدىرىچۇ ؟ – ئادەم ئۇقۇشقىلى كەتتى . – ئادەم ئۇقۇشقىلى ؟ نېمە ئىش قىلماقچىكەن ؟ خىزمەتچىنىڭ رەڭگى سارغىيىپ كەتتىدە ، دۇدۇقلاپ جاۋاب بەردى . – بايراقنىڭ تانىسى غالتەكتىن چىقىپ كەتكەن ئىكەن ،دېدى ئۇ ئېڭىكى بىلەن مەكتەپ مەيدانىنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى موما ياغىچىنى كۆرسىتىپ ،مومىغا چىقىپ تانىنى غالتەككە يۆگىيەلەيدىغان ئادەم تېپىلىپ قالارمىكىن دەپ ئەتىگەنلا چىقىپ كەتكەن ئىدى . – ھە ؟! 

مۇدىر بېشىغا كالتەك تەگكەندەك چۆچۈپ كەتتى . ئۇ سېرىق تاماكىسىنىڭ تەسىرىدىن سىرقىراپ تۇرغان بەدىنىنى ئوڭلاپ ، ئىككى قولىغا تايىنىپ ئورنىدىن تۇرۇپ ئارقىسىغا قارىغان ئىدى ، مومىنىڭ ئوتتۇرىسىدا ئېسىلىپ تۇرغان گومىنداڭ بايرىقىغا كۆزى چۈشتى . ھەر كۈنلۈكى 20 غۇلاچلىق مومىنىڭ ئۇچىدا ھەيۋەت بىلەن لەپىلدەپ تۇرىدىغان 12 بۇرجەكلىك ، ئاق كۈن نۇرى چۈشۈرۈلگەن ھاۋارەڭ بايراق ئۇنىڭ كۆزىگە خۇددى ئالاپاساق ئۈكلىنىپ قورۇلۇپ قالغان تېرىدەك كۆرۈنۈپ كەتتى . يۈرىكى بىردىنلا پىژژىدە ئېچىشتىدە ، يۈزى پوكاندەك ئېسىلىپ ، سېمىز گۆشلىرى لىپلىپ تىترىدى ، بۇرۇتى لىكىلداپ ، بۇرنىنىڭ ئۈستىدە تەر تامچىلىرى پەيدا بولدى . ئۇ ، بايراقتىن كۆزىنى ئالمايلا ئارقىسىدا قول باغلاپ تۇرغان خىزمەتچىسىدىن سورىدى : – نەچچە كۈن بولدى ؟ – تۈنۈگۈن شۇنداق بولغان ئىكەن . 

مۇدىر خۇددى بىر كىشى چۆرگلىتۋەتكەندەك پىررىدە ئارقىسىغا ئۆرۈلدىدە ، يوتىسىغا بىرنى شاپىلاقلاپ ، ئىشخانىسىغا كىرىپ كەتتى . خىزمەتچىمۇ ئاتنى ئاتخانىغا ئېلىپ كىرىپ كەتتى ، ئاندىن مىس چىلىمنى دەرھال چوغلاپ ، ئۇنىڭ ئارقىسىدىنلا ئىشخانىغا كىردى ۋە قوللىرى تىترىگەن ھالدا ئىككى قوللاپ چىلىمنى ئۇنىڭغا ئۇزاتتى . 

مۇدىر چىلىمنى قاتتىق قاتتىق ئىككىنى شورىدىدە ، ۋارقىرىدى : 

– ئاتقا مىنىپ تىز ماڭ ! بېرىپ تەرتىپ مۇدىرىنى تېپىپ كەل ! 

– خوپ ! 

خىزمەتچى چىقىپ كەتتى ، مۇدىر قوللىرىنى ئارقىسىغا تۇتۇپ ئىشخانىنىڭ ئىچىدە ئۇيانبۇيان ماڭغىلى تۇردى . ئارىدىن بىر چاي قاينىغىدەك ۋاقىت ئۆتكەندە تەرتىپ مۇدىرى كىرىپ كەلدىدە ، پۇتلىرىنى جۈپلەپ ، ئۇنىڭ ئالدىدا تىك تۇردى .

 – خوش ، نۇسرەت ئەپەندى .

مەكتەپ مۇدىرى قاپىقىنى تۈرۈپ ئۇنىڭغا تىكىلدى ،مەن ئۇيۇشمىغا يىغىنغا كەتكىلى نەچچە كۈن بولدى ؟ – بىر ھەپتە . 

– ئۇنداق بولسا ، بىر ھەپتىدىن بېرى نېمە ئىشلارنى قىلدىڭىز ؟ – كۆرسەتمىلىرى بويىچە ، بىرىچىدىن ، بەگلىكىمىز تەۋەسىدىكى بارلىق پىرقە(پارتىيە) ئەزالىرىنى يىغىپ ، جاھاننىڭ دۆڭچوڭقۇرلىرىنى تىڭ تىڭلاشتىن دوكلات ئالدىم . ئۇلار ئاڭلىغان بىلگەنلىرىنىڭ ھەممىسىنى دوكلات قىلىشتى . ئىككىنچىدىن . 50 ئائىلىگە بىردىن پىرقە ئەزاسىنى نازارەتچىگە قويساق ، يەنە 4 پىرقە ئەزاسى كەملەيدىكەن ، بىز نىشانلىغان ئونبېشىلارغا ئانكىتنى توشتۇرۇپ بەرسەممۇ ئۇلار قول قۇيۇشنى ئارقىغا سوزۇۋاتىدۇ ، نەچچە كۈندىن بېرى ئۇلارنى تاپالمىدىم ، يەنە 10 ئانكىتقا تېخى ئادەم يوق . – خوش ، ئۇنداق بولسا ، ئەتە ئەتىگەنگىچە مۇشۇ كەم 4 ئادەمنى قەتئىي تولدۇرۇش كېرەك ! ئەتە مۇشۇ ئىشلارنى تەكشۈرگىلى زۇڭبۇدىن ئادەم كەلمەكچى . ئۆلگەننىڭ ئۈستىگە تەپمەك دېگەندەك تېخى بايراقنىمۇ چىقىرالماپسىلەر ، ئادەم ئۇقۇشتۇڭمۇ ؟ قېنى ئۇ ئادەم ؟ – ئۇقۇشتۇم ، دەرۋازا ئالدىدا ساقلاپ قالدى . – قانداق ئادەم ئىكەن ئۇ ؟ – 13 ياشلىق بىر بالا . – 13 ياشلىق بالا ؟ كىچىك بالا 20 غۇلاچلىق مومىغا قانداق چىقالايدۇ ؟ – چوڭ ئادەم ئەسلا چىقالمايدۇ . موما ياغىچى ئىنچىكە ، يېرىمىغا چىقىپ بولغۇچە سۇنۇپ كېتىدۇ ،- تەرتىپ مۇدىرى دۇدۇقلىدى ،نا… ناۋادا چىقالمىسا ، مومىنى ئۆ….ئۆرۈپ ، قايتا تىكلەشكە توغرا كېلىدۇ . – قاپاقۋاش !مۇدىر شىرەگە داققىدە مۇشتلىدىدە ، چاچراپ ئورنىدىن تۇرۇپ بىگىز قولىنى تەرتىپ مۇدىرىنىڭ بۇرنىغا شىلتىدى ،ئەتە زۇڭبۇدىن تەكشۈرگىلى ئادەم كېلىدۇ دەۋاتسام ، سىززە يەنە مومىنى ئۆرۈپ قايتا تىكلەيلى دەۋاتىسىز . نېمە دېگەن دۆتلۈك بۇ ؟ سۇپىنى چۇۋۇپ ، مومىنى قايتا تىكلەپ بولغۇچە بىر ھەپتە ئۆتمەمدۇ ؟!تېخى كۆمۈلگەن بېشى سېسىپ كەتكەن بولسىچۇ ؟! سىلەرنىڭ غەرىزىڭلار ماڭا مەلۇم ! مېنىڭ ئېشىمغا توپا سالماقچى ! ئىناۋىتىمنى تۆكمەكچى ! تەرتىپ مۇدىرى تىترەپ كەتتى ؛ ئۇ ، پېشانىسىدىن چىققان تەر كۆزلىرىگە چىپىلداپ ئېقىپ كىرىپ ئېچىشتۇرۇۋەتكەن بولسىمۇ ، سۇرۇتۋېتىشكە جۈرئەت قىلالماي ، كۆزىنى چىمىلدىتاتتى . – كەچۈرسىلە مۇدىر ، مەن خاتا سۆزلەپ سالدىم . – ھىم ! خاتا سۆزلەپ سالغانمىش ! سىزنىڭ كاللىڭىزدا شۇنداق ئوي بار ! قالغان گەپنى كىيىن سۆزلىشەيلى ! مومىغا قانداقلا بولمىسۇن بىرسىنى چىقىرىش كېرەك ! زۆرۈر تېپىلغاندا ئۇلۇغ پىرقىمىز بايرىقىنىڭ ھەمىشە كۆكتە لەپىلدەپ تۇرۇشى ئۈچۈن بىرەر ئادەمنىڭ خۇنىدىن كەچسەكمۇ مەيلى ! – ئۇقتۇم . – ئۇ بالا مومىغا چىقالامدىكەن ؟ – چىقالايدىغاندەك قىلىدۇ . ئۇ دەرەخكە يامىشىشتا مەھەللە بويىچە داڭ چىقارغان بالا ئىكەن . ئۆزىمۇ چىقالايمەن دەپ ھۆددە قىلدى . لېكىن ئۇ ھارامزادە بىزگە بىر شەرت قۇيۇۋاتىدۇ ، يالغاندىن ماقۇل بولۇپ ئەكەلدىم .

 – شەرت ؟! قانداق شەرتكەن ئۇ ؟ 

– دادىسىنى قاماقتىن قۇيۇپ بېرىشنى شەرت قىلىپ تۇرۇۋالدى .

 – دادىسى كىمكەن ؟ نېمە ئۈچۈن قامىلىپتىكەن ؟

 – سوپاخۇن باينىڭ ئۆيىدە نىمكار بولۇپ ئىشلەيدىغان بەش تۈگمەنلىك بىر كۆنچى . ئەسلىدە ئۇ ئىلىلىق ئوغرىلارغا قوشۇلۇپ ، ھۆكۈمەتكە قارشى بىر نەچچە يىل ئۇرۇش قىلغان قىزىل پاچاق ئىكەن . بېتىمدىن كىيىن قولغا چۈشۈپتۇ . – ھە ، ئۇنىڭ بالىسىغا نېمە دەپ ۋەدە بەردىڭىز ؟;

 – داداڭنى بوشىتىپ بېرىمىز دەپ .

 – ئوبدان دەپسىز ، ئىشنى كېچىكتۈرمەي تېزرەك ھەرىكەت قىلىڭ ! قاراڭ ! مەن بىر رايوننىڭ پىرقە شۇجىسى ، سىز بولسىڭىز بىر ھەيئەت . ھەر ئىككىمىز چاقىرسا ئېتى بار ، تۇتسا سېپى بار ئادەملەر ، قېرىشقاندەك بىز تۇرغان مەكتەپتىكى پىرقە بايرىقى چىقىرىلماي مومىنىڭ يېرىمىدا ئەسكى پالازدەك ساڭگىلاپ تۇرسا . بۇنىڭغا قانداقمۇ چىداپ تۇرغىلى بولسۇن ؟! بۇ بايراقپىرقىمىزنىڭ جېنى . يەنە شۇنى ئەستىن چىقارماسلىق كېرەككى ، بۇ بايراق چىقىرىلماي مۇشۇنداق سالپىيىپ تۇرۇۋەرسە ، كاللىمىزغا سەگەك بولساق بولىدۇ . شۇنىڭ ئۈچۈن ، بۇ بايراقنى جېنىمىزنى تىكىپ قوغدىشىمىز كېرەك . مەن پىرقىمىزنى قىزىل پاچاقلاردىن قوغدايمەن دەپ تېخى تۈنۈگۈنكى يىغىندا يەنە بىر قېتىم قەسەمياد قىلدىم . مانا بۇ مىنىڭ قەسىمىمنىڭ گۇۋاسى ،ئۇ شايى كۆينىكىنىڭ تۈگىمىسىنى يېشىپ ، يۇڭلۇق مەيدىسىنى كۆرسەتتى . تەرتىپ مۇدىرى چۆچۈپ كەتتى . ئۇنىڭ كۆكرىكىگە پىچاق بىلەن X بەلگىسى سىزىلغان بولۇپ ، ئۇنىڭدىن ھازىرمۇ قان چىقىپ تۇراتتى . مۇدىر ئالدىرىماي ، خۇددى قەدىمىنى ساناۋاتقاندەك چوڭ قەدەم بىلەن ئۇياندىن بۇيانغا بىر نەچچە قېتىم ماڭدى ، ئاندىن تەرتىپ مۇدىرىنىڭ ئالدىغا كېلىپ ، ئۇنىڭ قۇلىقىغا پىچىرلىدى : – مۇنداق ئادەمنى يامۇلغا كىرگۈزۈپ بەرسەكمۇ بولىدۇ ، بۈگۈنكى مۇشۇ بايراق چىقىرىش يولىدا نەزىر قىلىۋەتسەكمۇ بولىدۇ…ئايھاي! بۇ پىرقىمىز ئۈچۈن زور ساداقەت …تىلىمىز تېخىمۇ ئۇزۇن بولىدۇ . – خوش ، سىز چىقىپ ، ئۇ بالىنى كىرگۈزۈۋېتىڭ . ئەھۋالنى داۋۇتبەككە مەلۇم قىلىپ قۇيۇڭ . ماتادىن تىكىلگەن كۆڭلەك تامباللىرى يىرتىلىپ ، ئالايېشىل ياماقلار چۈشكەن ، ئاق دوپپىسى ئۆڭۈپ ، قىزغۇچ توپا رەڭگىدە بولۇپ قالغان ، كۆزلىرى چوڭقۇر ، ئۇرۇق ئىگىزگىنە بالا بوسۇغىدا كۆرۈندى . مۇدىر لىككىدە ئورنىدىن تۇردى . – ھە ، كەل ، كەل ئوغلۇم ، مەيەرگە كېلىپ ئولتۇر . بالا ئولتۇرمىدى ، مۇدىرغا تىكىلىپ قاراپ ، ئىشىكنىڭ يان ياغىچىغا يۆلىنىپ تۇرۇۋەردى . مۇدىر ئۇنىڭ ئالدىغا كەلدىدە ، قولىدىن بوشقىنا تارتىپ ، ئۇنى ئورۇندۇققا ئولتۇرغۇزدى . يۈزىگە يالغاندىن كۈلكە يۈگۈرتۈپ ، بالىغا بىر ئاق ناننى تۇتقۇزدى . » يە ئوغلۇم» دېدى ئۇ تۇمشۇقىدا ئىملاپ ناننى كۆرسىتىپ . بالا ناننى چوڭچوڭ چىشلەپ يەۋاتقاندا ، مۇدىر ئۇنىڭ پۇتىغا كۆز تاشلىدى . ئۇنىڭ پۇتلىرىنىڭ دۈمبىلىرى يېرىلىپ ، خۇددى قوماچتەك ئېتىلىپ كەتكەن ئىدى . مۇدىر كۆيۈنگەن قىياپەتتە ئۇنىڭ پۇتلىرىنى كۆتۈرۈپ تاپانلىرىغا قارىدى . تىكەن ، شوخا كىرىپ شور پېتىپ كەتكەن تاپانلىرى بەئەينى تۈكچە سالغان تۆشۈك ئىدى . قىرىۋالغۇدەك گۆشى يوق قوللىرى بولسا ، تارىشىدەك قاتتىق ئىدى . مۇدىر ئىچىدە «مومىغا چىقالايدۇ» دەپ ھۆكۈم قىلدى . ئۇ گويا ئۆزىنى بالىغا ئېچىنغاندەك قىلىپ كۆرسىتىپ : – ئىسمىڭ نېمە ؟دەپ سورىدى . – مۆمىن . – داداڭنىڭچۇ ؟ – مۇسا . – ئۆزۈڭ نېمە ئىش قىلىسەن ؟ خەت بىلەمسەن ؟ – سوپاخۇن باينىڭ ئۇيكالىلىرىنى باقىمەن ، خەت بىلمەيمەن . – نەچچە كالا باقىسەن ؟ – يىگىرمە . – يىگىرمە ؟ ھەي ئىسىت ، كىچىككىنە بالىغىمۇ شۇنچە جىق كالا ياقتۇرامدۇ !تۈزۈكرەك كىيىمكىچەكمۇ بەرمەپتۇ . ھەي بىچارە ، پۇتلىرىڭ يېرىلىپ ئاقتامىلىقنىڭ چالمىسىدەك بولۇپ كېتىپتۇ . ساڭا بەك ئۇۋال بوپتۇ . بۇنداق ئىنساپسىزلارنىڭ جاجىسىنى بېرىش كېرەك ! ئۇ كارىۋاتنىڭ تېگىدىن نىمكەش بولغان تاسمىلىق بىر جۈپ كەشنى ئېلىپ بالىنىڭ ئالدىغا تاشلىدى : – مە ، مۇنۇ كەش پۇتۇڭغا چوڭ كەلسىمۇ كىيىۋالغىن . بالا كەشكە كۆزىنىڭ قىرى بىلەن قاراپلا قويدىدە ، سالماقلىق بىلەن سورىدى : – بايراقنى چىقىرىپ بەرسەم ، دادامنى قۇيۇپ بېرەمسىلەر ؟ – قۇيۇپ بېرىمىز ، خوش بولامسەن ؟ ئاتابالا ئىككىڭلار يەنە بىللە بولىسىلەر . – راستما ؟ – راست بولمايچۇ ، ئاللاھ ئالدىدا قەسەم قىلىپ بېرىمەن ،مۇدىرنىڭ كۆزلىرى بالىغا تىكىلدى . – ئۇنداق بولسا تىلخەت بەرسىلە . – مۇنداق دېگىن ، تىلخەت يېزىپ بېرىش تەسمىدى . قاراپ تۇر . مۇدىر قولىغا قەغەز ، قەلەم ئېلىپ شىتىرلىتىپ خەت يېزىشقا باشلىدى : «تىلخەت مەنكى بەشتۈگمەن كەنتىدىكى سوپاخۇن باينىڭ نىمكىرى مۇسا قويچىنىڭ ئوغلى مۆمىن شۇۋ توغرىسىدا ھۆججەت بېرىمەنكى ، مەكتەپتىكى پىرقە بايرىقىنىڭ تانىسىنى غالتەككە ئېلىش ئۈچۈن ئۆز ئىختىيارىم بىلەن جېنىمنى پىدا قىلىپ كەلدىم . پىرقىمىزنىڭ بايرىقىنى چىقىرىش يولىدا كۈتۈلمىگەن بىرەر ھادىسىگە ئۇچرىسام پىرقە ئۈچۈن شېھىت بولغايمەن . بۇنىڭغا ھېچ كىشىنىڭ دەۋا قىلىشىغا ھەققى يوقتۇر . تىلخەت بەرگۈچى : مۆمىن مۇسا . شاھىتلار : مەكتەپ مۇدىرى ئوسمان ئەسھەدۇللا . تەرتىپ مۇدىرى نۇسرەت ئەخمىدى . جۇڭخۇا مىنگونىڭ 37يىلى 9ئاي . مۇدىر تىلخەتنى مۆمىنگە ئۇزاتتى . بالا بېشىنى چايقىدى . – خەت بىلمەيمەن ، ئۆزلىرى ئوقۇپ بەرسىلە . – خوپ ئوقۇپ بېرەي ،- مۇدىر سەل ئويلانغاندىن كىيىن يۇقىرىقى خەتنى مۇنداق ئوقۇشقا باشلىدى : «تىلخەت مەنكى مەكتەپ مۇدىرى ئوسمان ئەسھەدۇللا شۇ توغرىسىدا ھۆججەت بېرىمەنكى ، سوپاخۇن باينىڭ يىللىقچىسى مۆمىن دېگەن بالا مەكتەپ بايرىقىنىڭ تانىسىنى غالتەككە ئىلىپ بېرىدىغان بولدى . بۇنىڭ ئۈچۈن گۇناھكار دادىسى مۇسانى قاماقتىن بوشىتىپ بېرىدىغان بولدۇق . تىلخەت بەرگۈچى : ئوسمان ئەسھەدۇللا.) – قانداق بوپتۇمۇ ؟سورىدى مۇدىر . ساددا مۆمىننىڭ چىرايىغا شادلىق كۈلكىسى يامرىدى . – بوپتۇ ،دېدى ئۇ خۇشاللىقىنى باسالماي . – بولغان بولسا ئىككىمىز تەڭ قول قويايلى . مۇدىر سۇرۇقنى بالىنىڭ ئالدىغا ئىتتىرىپ قويدى ۋە ئۇنىڭ بارمىغىنى تۇتۇپ ئىسمىنىڭ ئۈستىگە باستۇردى . ئاندىن ئۆزىنىڭ ئىسمىغا تامغىسىنى باستى . بالا خەتنى قولىغا ئالدى . ئۇ بۇنداق ئەگرىبۈگرى خەتلەرنى تونۇمىسىمۇ ، خەتكە سىنچىلاپ قارىدى . ئۇنىڭ كۆزلىرى ئىمىرچىمىر بولۇپ ، بۇ ئىلمەكتوقۇناق سىزىقلار ئارىسىدىن دادىسى قۇچىقىنى كەڭ ئېچىپ ، ئۇنىڭ ئالدىغا چىقىۋاتقاندەك كۆرۈندىدە ، كۆزلىرى پارقىراپ كەتتى . ئۇ شاققىدە ئارقىسىغا بۇرۇلۇپ ، خۇشال ھالدا موما سۇپىسىغا قاراپ ماڭدى . ئۇ موما سۇپىسىنىڭ قېشىدىكى پەلەمپەيلەردىن سەكرەپسەكرەپ ، سۇپىنىڭ ئۈستىگە چىقتى ۋە مۇدىرغا قاراپ دېدى : – قېنى ئەمىسە ، دادامنى كەلتۈرۈپ بەرسىلە . – ماقۇل ، بايراقنى قانچە تېز چىقارساڭ ، داداڭ بىلەن شۇنچە تېز كۆرۈشىسەن ، داداڭنى ھازىرلا ئالدىڭغا ئۈندۈرىمىز ،مۇدىر يېنىدا تۇرغان خىزمەتچىگە ئۈنلۈك بۇيرۇدى ،تەرتىپ مۇدىرىغا ئېيتقىن ! دادىسىنى تېزدىن مۇشۇ يەرگە كەلتۈرسۇن ! يەنە ئېيتىپ قوي : مەن ئېيتقان كۆرسەتمىگە دىققەت قىلسۇن ! خىزمەتچى يۈگۈرۈپ چىقىپ كېتى . بالا خاتىرجەم بولدى-دە ، مومىغا قارىدى . كۆك سىرلانغان 20 غۇلاچلىق بۇ موما ئىككى يەردىن ئۇلاغلىق بولۇپ ، ھەر بىر ئۇلىغى ئۈچتىن چەمبەر بىلەن مەھكەملەنگەن ئىدى . ئۇ ، مومىغا بىردەم كۆز تىكىپ تۇردىدە ، شىپپىدە ئولتۇرۇپ قوللىرىنى سۇپىنىڭ پىششىق خىشلىرىغا سۈركىدى . ئاندىن بېشىنى كۆتۈرۈپ مۇدىردىن يەنە سورىدى : – دادام نېمىشقا كەلمەيدۇ ؟ – سەن چىقىۋەر ، داداڭ ھازىرلا كېلىدۇ . موما مۆمىننىڭ قۇچىقىغا پاتمىدى . لېكىن ئۇمۇ بوش كەلمىدى . ئۇ مومىنى پۇتلىرى بىلەن يۆگەپ چىرماق سېلىپ قوللىرى بىلەن قۇچاقلاپ تۇتۇپ ، مومىنى چۆرگىلەپ يۈرۈپ يالمانتاقتەك يامىشىشقا باشلىدى . ھايت-ھۇيت دېگۈچە ، يەتتە غۇلاچلىق تۆۋەنكى ئۇلاقىنىڭ چەمبىرىگە چىقىۋالدى . مۇدىر تۆۋەندە تۇرۇپ ۋارقىرىدى : – يىگىت ! غەيرەت قىل ! ئاز قالدى ! مۆمىن بىر ئىلىك قېلىنلىقتىكى چەمبەرگە دەسسەپ بىر پەس دېمىنى ئېلىۋالدىدە ، يەنە يۇقىرىغا يامىشىشقا باشلىدى . ئىككىنچى ئۇلاققا يەنە ئىككى غۇلاچلا قالغان ئىدى . تۇيۇقسىزلا ئۇنىڭ پۇت-قوللىرى سىرقىراپ كەتتى . ئۆپكىسى ئاغزىغا تىقىلىپ تىنالماي قالدى . ئاران دېگەندە ئىككىنچى ئۇلاقىنىڭ تۆۋەنكى چەمبىرىگە چىقىۋالدىدە ، مومىغا مەھكەم چاپلاشتى . ئۇ سەل دېمىنى ئېلىۋېلىپ تۆۋەنگە قارىدى . دادىسى كۆرۈنمەيتتى ، ئاغزىلىرىنى كاككۇكتەك ئېچىشىپ ئۆزىگە قاراپ تۇرۇشقان كىشىلەرنىڭ ئىچىدە مۇدىرنىڭ پۇرقىرىتىپ چىلىم چېكىۋاتقانلىقىنى كۆرۈپ ۋارقىرىدى : – مۇدىر ، دادام تېخىچە كەلمەپتىغۇ ؟ – كېلىدىغان ۋاقتى بولدى ، غەيرەت قىل ، يىگىت ! دادىسىنىڭ بېشىغا كۈن چۈشكەندە ئەسقاتمىغان ئوغۇلنى ئوغۇل دەپ نېمە قىلىدۇ ؟ مومىنىڭ ئۇچىغا چىقساڭلا ، داداڭنىڭ قۇتۇلغىنى شۇ . «مومىنىڭ ئۇچىغا چىقساملا دادامنى قۇتۇلدۇرالايمەن » دېگەن خىيال ئۇنىڭغا يېڭى كۈچ بېغىشلىغاندەك بولدى .. ئۇ يەنە مومىغا يامىشىشقا باشلىدى . يۇقىرىلىغانسېرى موما ئىنچىكىلەپ ئۇنىڭ قۇچىقىغا بىمالال پاتقۇدەك بولدى . لېكىن ئىرغاڭلىشى كۈچىيىپ ، تېخىمۇ سىلىقلاشتى ، شۇنچە كۈچىسىمۇ چىرماقلىرى تۇتماي ، بىر نەچچە قېتىم تۆۋەنگە سىيرىلىپ كېتىشكە قىل قالدى . ئۇ ھاسىراپ دېمى تۇتۇلۇپ قالغاندا ، مومىنى چىڭ قۇچاقلاپ ، ئېڭىكىنى مومىغا چىڭ تىرەپ ، بوينى بىلەن قىسىپ تۇرۇپ سەل توختايتتىدە ، ئازراق دېمىنى ئېلىۋالاتتى . مۇشۇ مومىدەك ئېگىز بولغان قاپاق تىرەكلەرگە چىقىپ ، قاغا چاڭگىلىرىنى چۇۋۇشلىرى ، ئانىلىرى قاناتلىرى بىلەن شاپىلاقلاپ تۇرسىمۇ قورقماي كۆكىنەك باللىرىنى ئېلىپ چۈشۈشلىرىغىلپاللا قىلىپ ئۇنىڭ كۆڭلىدىن ئۆتتى . تىرەكلەرگە چىقىش بۇ مومىغا چىقىشقا ئەلۋەتتە ئوخشىمايدۇ . بۇ موما ئېگىز ۋە بەك سىيلىق ئىدى. ئۇ تەر كىرىپ ئېچىشىپ كەتكەن كۆزلىرىنى مومىغا سۈركىدى . «مەيلى ، قانداقلا بولسۇن چىقىش كېرەك ، مومىغا چىقساملا دادامنىڭ قۇتۇلغىنى شۇ . » دادا!دادا!» ئۇ ھەر قېتىم «دادا» دېگەندە دادىسى ئۇنى يۆلەپ ، يۇقۇرغا ئىتتىرىۋاتقاندەك بىلىنەتتىدە ، كۈچلىنىپ قالغاندەك يەنە بىر قېتىم يۇقىرىغا ئۆرلەيتتى . ئۇ يۇقىرىغا ئۆرلىگەنسېرى موما خۇددى قارا بوران سوققان زىلۋا سۇۋادان تىرەكتەك ئىرغاڭلايتتى . تۆۋەندىن مۇدىرنىڭ «غەيرەت قىل ! تىز بول ! ئاز قالدى ! داداڭنى قۇتقۇز !» دەپ ۋارقىراشلىرىنى ، جامائەتنىڭ » ئۆزۈڭگە پەخەس بول ! سىلكىنمە ! يېنىپ چۈش !» دېگەن چۇقانلىرى بېسىپ چۈشتى . مۆمىن يەنە ھاسىراپ-ھۆمۈدەپ يۇقىرىغا ئۆرلىدى . ئەنە ! يەنە 3 غۇلاچ، 2 غۇلاچ، بىر غۇلاچ..موما ئىرغاڭلايتى، سۇنۇپ كەتسە مۆمىننىڭ ئىشى تۈگەيدۇ.. مانا ، ئۇنىڭ قولى موما تۆشۈكىدىن ئىككى تەرەپكە بىر غېرىچ چىقىپ تۇرغان غالتەكنىڭ چۈلۈكىگە تەگدى-دە ، ئۇنى چىڭ تۇتۇۋالدى . ئۇ ، ئوڭ قولتۇقىغا چۈلۈك بىلەن مومىنى چىڭ قىسىپ تۇرۇپ ، چۈلۈكنىڭ ئىككىنچى ئۇچىنى چىڭ تۇتتى . سول قولى بىلەن تانىنى تارتىپ پۇتىغا ئۈزەڭگە قىلىپ دەسسەپ سەل دېمىنى ئالدى . ئۇ ، غالتەككە قارىدى تانا غالتەكنىڭ ئېرىقچىسىدىن چىقىپ كېتىپ ، چۈلۈككە يۆگىشىپ قالغان ئىكەن . ئۇ ، بىر قولى بىلەن تانىنى سىلكىپ تارتىپ ، غالتەكنى ئارقىسىغا ياندۇردى . موما ھەدەپ لەپپەڭشىپ ئۇنىڭ بېشىنى قايدۇرۇپ تۇرسىمۇ ، ئۇ تانىنى غالتەكنىڭ ئېرىقچىسىغا سالدى . شۇ ئاندىلا ئۇ ئەتراپقا قارىدى : ۋاي ۋۇي ! نېمە دېگەن ئېگىز ، جاھاننىڭ ھەممە يېرىنى كۆرگىلى بولىدىكەن . ئەنە ، كۈنپېتىش تەرەپتىكى قارىيىپ كۆرۈنگەن تاغ بىزنىڭ بەشتۈگمەنگە پەقەت بىر كۈنلۈكلا كېلىدۇ ، جاھان ئەجەب كەڭرى ئىكەن . شۇنچە كەڭ جاھان بىزگە نېمانچە تار ! ھەي ! كۈن ئالماقنىڭ تەسلىكى ! شۇنداق ئاقكۆڭۈل دادامنى «قوي ئوغرىسى» قىلىپ سولىتىپ قويدى تېخى ! ياق ! بىردەممۇ ھاڭۋېقىپ تۇرماسلىق كېرەك . دادامنى قۇتۇلدۇرۇش كېرەك ! ئۇ تۆۋەنگە قاراپ توۋلىدى : – مۇدىر ، بايراقنى چىقارسىلا ! مۇدىر تانىنىڭ بىر قېتىنى تارتتى . بايراق كۆتۈرۈلدى . ئۇنىڭ چىرايىغا كۈلكە يۈگۈردى دە ، تانىنى سىيرىپ تارتىشقا باشلىدى . . بايراق مومىنىڭ ئۇچىغا چىقتى دە ، بايراقنىڭ كالتىكى تاققىدە غالتەككە تاقاشتى . مۇدىر خۇشاللىقىدىن توۋلىۋەتتى : – بىزنىڭ بايراق يەنە مومىنىڭ ئۇچىدا لەپىلدىدى ! ھەي بالا ، سەل تەخىر قىلغىن ! يەنە بىر سىناپ باقاي ! دەل شۇ چاغدا ، ئۈچ ئادەم پۇتىغا كىشەن سېلىنغان ، يۈزكۆزلىرى سارغىيىپ كەتكەن ، ئۇرۇق ۋىجىككىنە ، كەكە ساقال بىر بوۋاينى ئالدىغا سېلىپ مەيدانغا ئېلىپ كەلدى . بوۋاي توپلىنىپ تۇرغان جامائەتكە ئىڭشىپ سالام قىلدىدە ، يوغان كۆزلىرىنى نەشتەردەك تىكىپ مۇدىرغا قادالدى . مۇدىر بىر قەدەم داجىدى . كىشىلەر مومىنىڭ ئۇچىغا كۆز ئۈزمەي قاراپ تۇرۇشاتتى ، بوۋايمۇ بېشىنى كۆتۈرۈپ مومىنىڭ ئۇچىدا تۇرغان ئوغلىنى كۆردىدە ، چۆچۈپ كېتىپ ۋارقىرىدى : – مۆمىنجان ! نېمىشقا مومىغا چىقىۋالدىڭ ؟ – مۆمىن دادىسىنىڭ ئاۋازىنى ئاڭلاپ پەسكە قارىدىدە ، خۇشاللىقىدىن توۋلىۋەتتى . – دادا ! سېنى قۇتۇلدۇرۇش ئۈچۈن بايراقنى چىقىرىپ بەردىم . بوۋاي ئەھۋالنى تېزلا چۈشەندى . ئۇ بالىنىڭ مومىدىن سىيرىلىپ چۈشۈۋاتقانلىقىنى كۆردىدە ، قاتتىق ۋارقىرىدى : – توختا ! …چۈشمە ! مۆمىن بۇ چاغدا سىيرىلىپ ئۈستۈنكى ئۇلاققا چۈشۈپ بولغان ئىدى . ئۇ چۆچۈپ چەمبەرگە دەسسىۋالدىدە ، مومىنى چىڭ قۇچاقلاپ تۇرۇپ دادىسىغا قارىدى . دادىسى يەنە ۋارقىرىدى : – ئوغلۇم ! ئاناڭنى ئۆلتۈرۈشكەندە ، سەن ئۈستىدە بار ئېدىڭ ، ئۇنى نېمە دەپ ئۇرغان ؟! – قىزىل پاچاق ئېرىڭىنى تېپىپ بەر ، دەپ ! – قانداق ئۆلتۈرگەن ؟ – ئوت توغرايدىغان جادۇغا بېسىپ ئۆلتۈرگەن . – ئاناڭنى ئۆلتۈرگەنلەرنىڭ شەپكىسىدە قانداق بەلگە بار ئىدى ؟ بالا بېشى بىلەن مومىدىكى بايراقنى كۆرسەتتى : – ماۋۇ بايراقنىڭ ئوتتۇرىسىدىكىگە ئوخشايتتى . – بەشتۈگمەندە ئون توققۇز ئادەمنى مەيدىلىرىدىن تۆمۈر مىخ بىلەن ئۈجمىگە مىخلاپ ئۆلتۈرگەنلەرنىڭ قانداق بەلگىسى بار ئىدى ؟ – مۇشۇنىڭغا ئوخشاش . – بېتىمدىن كىيىن تاشقورغاندىن يېنىپ كەلگەن قىرىق ئادەمنى تىرىكلا خۇمدانغا سالغانلارنىڭچۇ ؟ – ئۇلارنىڭمۇ مۇشۇنىڭغا ئوخشايتتى . – ئوغلۇم ! سەن چىقارغان ئاشۇ بايراقنى يوقىتىمىز دەپ نەچچە مىڭلىغان ئادەملەر قۇربان بولدى . بىز يوقىتىمىز دەپ كۈرەش قىلغان بايراقنى سەن چىقىرىپسەن ، قۇربان بولغان شېھىتلەرنىڭ روھىغا نېمە دەپ جاۋاب بېرىسەن ؟ داداڭنىڭ يۈزىگە قانداق قارايسەن ؟ بالا شۈككىدە بولۇپ قالدى . مۇدىر يۈگۈرۈپ كېلىپ بوۋاينىڭ ئاغزىغا مۇشت بىلەن ئۇردى . ئۇنىڭ ئاغزىدىن ئوقتەك قان كېتىپ ، ئۆڭۈپ كەتكەن كۆينىگىنىڭ ئالدى پىشىنى قىپقىزىل بويىۋەتتى . بالا بىردىنلا ناھايىتى تېزلىك بىلەن يۇقىرىغا ياماشتىدە ، ھايت ھۇيت دېگۈچە مومىنىڭ ئۇچىغا يەنە چىقىپ بولدى . مۇدىر ۋارقىرىدى : – يېنىپ چۈش ! يېنىپ چۈش ! داداڭنى ئېلىپ كەت ! لېكىن بالا مومىدىن چۈشمىدى ، ئۇنىڭ پەسكە قاراپ توۋلىغىنى ئاڭلاندى : – دادا ! مېنى بېقىپ چوڭ قىلغىنىڭغا رازى بول ! مەندىن رازى بول !- ئۇ مومىنىڭ ئۇچىنى چىڭ قۇچاقلاپ ، پۇتلىرىنى مومىغا قاتتىق تىرەپ تۇرۇپ ، مومىنى شۇنداق قاتتىق لىڭشىتتىكى ، موما ئىرغاڭلاپ تۈۋى تەرىپى غاراسلاپ كەتتى . تۆۋەندە قاراپ تۇرغانلار ئىچىدە ئاللا-چۇقان كۆتۈرۈلدى . مۇدىر پوكاندەك ئېسىلىپ ، غەزەپ بىلەن تاپانچىسىنى چىقاردىدە ، بالىغا قارىتىپ ئارقائارقىدىن ئوق ئۈزدى . دەل شۇ چاغدا ، مۇسا بوۋاي ئۇنىڭغا قاتتىق كاللا قۇيۇپ ، تاپانچىسىنى چۈشۈرۈۋەتتىدە ، ئۇنىڭ بوينىنى چىشلەپ سىلكىدى . مۇدىر جان ئاچچىقىدا «ۋايجان!» دەپ چوشقىدەك چىقىراپ كەتتى . يالاقچىلار مۇسانى سىلكىشلەپ ، مۇدىرنى قۇتقۇزۇۋالدى . مۇدىر ئارانلا كۆزىنى ئېچىپ ، مۇساغا ئالايماقچى بولۇۋېدى ، بوۋاي ئۇنىڭ يۈزىگە شالاققىدە تۈكۈردى . ئۇنىڭ ئاغزىدىن مۇدىرنىڭ بىر چىشلەم گۆشى يەرگە شالاققىدە چۈشتى . مۇدىرنىڭ ئۈزۈلگەن بويۇن تومۇرلىرىدىن قاپقارا قان جىغاپ ئېقىۋاتاتتى . ئۇ لىغىلداپ تىترەپ تۇرغان قوللىرى بىلەن يەردىكى تاپانچىسىنى ئالدىدە ، تۆت ئادەم يەرگە بېسىپ تۇرغان بوۋايغا قارىتىپ ئىككى پاي ئوق ئۈزدى دەل شۇ چاغدا ، قاراسقۇرۇس قىلىپ موما سۇندىدە ، مۆمىن مومىنىڭ ئۇچىنى قۇچاقلاپ بايراق بىلەن گۈرسۈلدەپ يەرگە چۈشتى . چۈشتىيۇ ، بېشىنى لىككىدە كۆتۈرۈپ يەنە يەرگە قويدىئۇنىڭ ئاغزىدىن بۇلدۇقلاپ قان ئېقىۋاتاتتى . بىر-بىرىگە سىغداپ يىقىلغان ئاتا بالىدىن بۇلدۇقلاپ ئاققان قان ئۆز- ئارا قوشۇلدى . بۇ چاغدا غەربكە پېتىۋاتقان كەچكى قۇياش نۇرى شۇ قاندىن رەڭ ئالغاندەك ئاسماننىڭ غەربى ئېتىكىنى قىپقىزىلىققا پۈركىگەن ئېدى…

 

ئۆچەرمۇ كۆز نۇرۇم بىۋاق نىگار ۋەسلىگە يەتمەستىن،

ئىلاھىم چاچقۇ قىپ نۇسرەت، غېرىپ باشىمغا سەپمەستىن. 

سېنى دەپ ئۆتتى ئۆمرۈمنىڭ باھارى، يازى تەشناقاپ،

زىمىستان قاتتى مۇز قەلبىم، نادامەت، داغى - ھەسرەتتىن. 

زامانمۇ باقمىدى ئوڭ كۆز بىلەن ئۇنتۇلدۇق ۋە بەلكىم،

زاۋالغا تۇتتى يۈز بەختىم، ئىچىپ رەڭ تۈندە زۇلمەتتىن . 

مەگەر تاڭ ئاتسا گۈلشەندە كۆرەرمەن يارنى دەپ كۈتسەم،

بىدارلىق سۇندى غەپلەتتە،  ناماز خۇپتەنگە يەتمەستىن.

باھاردا سولدى گۈل، ياغمىش تومۇزدا قار بىلەن مۆلدۈر،

نېسىپ  بولغايمۇ  ئۇيغۇرغا بۇنىڭدىن ئۆزگە  قىسمەتتىن!؟

 ئىسلام دىنىدىن قالسىلا ،ئۇيغۇرلارنىڭ كىملىكىدىكى يەنە بىر ماھىيەتلىك ئامىل – تىلدۇر. ئۇيغۇر تىلى بىز ئۇيغۇرلارنى دۇنيادىكى باشقا ھەممە مىللەتلەردىن پەرقلەندۈرۈپ تۇرىدىغان ئىنتايىن مۇھىم بەلگىدۇر.

 ئۇيغۇر تىلى بىز ئۇيغۇرلار بىر-بىرىمىز بىلەن ئالاقىلىشىدىغان قورال بولۇپلا قالماستىن، بەلكى يەنە تارىخىمىز، بىلىش چوڭقۇرلۇقىمىز، ھېسسىيات ئالىمىمىز، تەپەككۇر ئادىتىمىز ۋە تەسەۋۋۇر قابىلىيىتىمىزنىڭ ئىپادىلىنىشىدۇر.

 تىل كىملىكىمىزدىكى مۇھىم ئامىللا ئەمەس، ھايات-ماماتلىق ئەڭ مۇھىم ئامىلدۇر. 

تىل ئارقىلىق بىز ئۆزگىلەرگە ئۆزگىچىلىكىمىزنى ئىپادىلەپلا قالماي،يەنە ئۆز دۇنيارىمىزنى قۇرىمىز. مىللەتداشلىرىمىز بىلەن ئەخلاقىي،ئىجتىمائىي،سىياسىي ۋە تارىخىي باغلىنىشىمىزنى ھىس قىلىمىز. ئۆز تىلىمىز بىزگە قورغان كەبى خاتىرجەملىك بېغىشلايدۇ، بىر-بىرىمىزگە يېقىنلاشتۇرىدۇ. كۆڭۈل رىشتىمىزنى چىڭىتىدۇ، شۇنداقلا بىزگە غۇرۇر، پەخر،ئىشەنچ بېغىشلايدۇ.

بىزدە تىلىمىز "ئانا" غا ئوخشىتىلىدۇ  --- ئۇ ھەر بىر ئۇيغۇر ئانا ئۆز پەرزەنتىگە تۇنجى قېتىم سۆزلەيدىغان تىلدۇر. ئۇ – ئانىنىڭ تىلىدۇر، شۇنىڭدەك ئۇ بىلىدىغان تىللىرىمىزنىڭ ئانىسىدۇر. يوشۇرۇن ئېڭىمىزدا تىلىمىز ئانا بېرىدىغان دىلئاراملىقنىڭ، ئانىمىز بىلەن مۇناسىۋېتىمىزدەك تەرىپلىگۈسىز، قان بىلەن گۆشتەك بىرىكىپ كەتكەن مۇناسىۋەتنىڭ، مۇھەببەتنىڭ،  پاسىبانلىقنىڭ تىمسالىدۇر.

 خەلقىمىز ئۆزىگە مۇقەددەس شەيئىلەرنى ئانىغا ئوخشىتىدۇ. بولۇپمۇ ئىككى شەيئىنى ئانا بىلەن باغلاپ ئىدراك قىلىدۇ  —  ئانا ۋەتەن ۋە ئانا تىل.  ھەر ئىككىسىدە ئانىنى ئۇلۇغلاش خاھىشى بار. ئانا – ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدراكىدا ھاياتلىقنىڭ مەنبەسىدۇر. ئۇنىڭدىن كەلگۈسىنىڭ ئۈمىدى بولغان يېڭى ھاياتلىق دۇنياغا كۆز ئاچىدۇ. ئۇ پەرۋىشلىگۈچى بولۇش سۈپىتىدە ھاياتلىقنى پەپىلەيدۇ، ئاسرايدۇ ۋە ئۇنىڭ ئۆسۈپ يېتىلىشىنى كاپالەتكە ئېگە قىلىدۇ. ئانا بالىنى چوڭ قىلىپلا قالماستىن، بەلكى بارلىق يارىلىشلارنىڭ ھەممىسىنى ئاپىرىدە قىلغۇچى مەنبە سۈپىتىدە قارىلىدۇ.

 

ئانا خۇددى زىمىنغا ئوخشاش يېڭى ھاياتلىقنىڭ باشلىنىش نۇقتىسىدۇر. ۋەتەن بىلەن تىلنىڭ ئانا سۈپىتىدە ئۇلۇغلىنىشىدا شۇنداق چوڭقۇر باغلىنىش باركى ، ھەر ئىككىسى يېڭى ھاياتلىقنىڭ مەنبەسىدۇر. ھەر ئىككىسى خۇددى زىمىنغا ئوخشاش ھەم مەۋجۇتلۇقنى ئۆزىدە ساقلايدۇ ھەم ئاينىتىدۇ. ھەر ئىككىسى ئادەمنىڭ مەۋجۇتلۇقىدا كەم بولسا بولمايدىغان ئېلېمېنتلاردۇر. ھەر ئىككىىسى ئادەمنى ئۆزىنىڭ ئەجدادىغا باغلايدۇ. ئادەمنىڭ كىملىكىنى تارىخىيلىققا ئىگە قىلىدۇ. ۋەتەن بىر پارچە زېمىن بولۇش سۈپىتىدە ئادەمنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مۇئەييەن بوشلۇق بىلەن تەمىنلىسە، ئادەمنىڭ ھايات قېلىشى ۋە كۆكلىشىنى دەستەكلىسە، تىل ئۇنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى مەنىگە ئىگە قىلىدۇ. ۋەتەن خۇددى تىلدەك ئادەمنى سىغدۇرىدىغان پاناھگاھ ، ئىللىق باغر ۋە ئارامبەخش ماكان بولسا، تىل ئادەمنى ئۆز-ئۆزىگە خوجا قىلىدىغان ۋەتەندۇر.   شۇ سەۋەبتىن، ۋەتەنسىزلىك نوقۇل ھالدا ئاشۇ بىر پارچە زېمىندىن ئايرىلىپ قىلىشنىلا ئەمەس، بەلكى يەنە تېخىمۇ تىرەن نۇقتىدىن ئالغاندا، ھاياتلىقنى ئاينىتىدىغان مۇھىتتىن ئايرىلىپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ. شۇنىڭغا ئوخشاش، ئانا تىلىدىن ئايرىلىپ قېلىش خۇددى ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ قېلىشقا ئوخشاش، ئۆزى سۆزلىشىدىغان دۇنيادىن ۋە ئۆزىدىن ئايرىلىپ قېلىشنى كۆرسىتىدۇ. بولۇپمۇ تىلدىنمۇ ئايرىلىپ قېلىشنىڭ ھەسرىتى ۋەتەنسىزلىكنىڭكىدىنمۇ ئېغىر بولىدۇ --- چۈنكى ئۇنىڭدا ئادەم ئۆزىدىن، ئۆزىنىڭ ئادەملىرىدىن ۋە تۇپرىقىدىن يىراقلىشىدۇ، تارىخى خاتىرىسىدىن كۆتۈرۈلىدۇ،  ئۇ ئۆزىگە يات ئادەمگە ئايلىنىدۇ.  ھەتتا ئۇ باشقا بىر قانچە تىلدا راۋان سۆزلىيەلىگەن تەقدىردىمۇ ئۆزلۈكىدىن، ئەسلىدىن، يىلتىزىدىن  ئايرىلىپ قالىدۇ . مۇستەملىكە رىئاللىقىدا ، ئۇيغۇرلارنىڭ نۆۋەتتە دۇچ كېلىۋاتقىنى ۋەتىنىدىن ئايرىلىپ قېلىشلا ئەمەس ، بەلكى يەنە تىلىدىن ئايرىلىپ قېلىشتۇر. ھەر ئىككىسىدىن ئايرىلىش ئۆزىنى خاتىرجەم، بىمالال ھېس قىلدۇرىدىغان ئانىدىن ئايرىلىپ قېلىشقا ئوخشايدۇ ۋە ئۈزۈل- كېسىل ھالدا مىللەت سۈپىتىدە يېتىمچىلىكنى ئىشارىلەيدۇ.

 شۈبھىسىزكى – تىل كىملىكنىڭ يادرولۇق ئامىلىدۇر. چۈنكى تىل بىر مىللەتنىڭ نەچچە ئەسىرلىك كۈلتۈرىنى، تارىخىنى ئۆزىدە توشۇپ ماڭغۇچىدۇر. تىل – مىللەتنىڭ روھىنى سۆزلىگۈچى، مىللەتنىڭ كوللىكتىپ خاتىرىسىنى ساقلىغۇچىدۇر. تىل – شۇ مىللەتنىڭ دۇنيانى بىلىشتىكى يولىدۇر. دۇنيانى ئىپادىلەشنىڭلا ئەمەس، ئۇنى ئېدراك قىلىشنىڭمۇ سخېمىسىدۇر. تىل ئادەم بىلەن دۇنيا ئوتتۇرىسىدىكى ۋاسىتىلا ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ دۇنياسىدۇر—ئۇنىڭ مەنىۋى ۋەتىنىدۇر. 

ئەگەر ئۇيغۇر تىلى يوقالسا، شەكسىزكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئۆزگىچە دۇنياسىمۇ يوقىلىدۇ. ئۇيغۇر تىلىدىن باشقا ھېچقانداق بىر تىل ئۇيغۇلارنىڭ دۇنياسىنى ئۇيغۇر تىلىدەك ئەكس ئەتتۈرەلمەيدۇ. ئۇيغۇر تىلى ۋايىغا يەتكەن ئەۋرىشىم ۋە باي تىلكى، ئۇيغۇرلار ئۆزىنىڭ ئەڭ ئىنچىكە ھېس- تۇيغۇلىرىنى پەقەت ئۇيغۇر تىلىدىلا ھەق- دادىغا يەتكۈزۈپ ئىپادىلىيەلەيدۇ. 

 ئادەم ئۆز تىلىدا ئاراملىق تاپىدۇ، ئۆز تىلىغا سىغىنىدۇ، ئۆز تىلىدا خاتىرجەملىك ھېس قىلىدۇ. كىملىك ئانا تىلدا ئاپىرىدە بولىدۇ ۋە ئانا تىل تۇپرىقىدا بىخ ئۇرۇپ چىقىدۇ، كۆكلەيدۇ، باراقسانلايدۇ ۋە مېۋىلەيدۇ. ئانا تىل- بىزگە بېرىلگەن مۇقەددەس پۇرسەت. تىلىمىز ئارقىلىق نامايەن بولىدىغان كىملىكىمىزمۇ بىز ئۈچۈن مۇقەددەس پۇرسەت.   

     

ھەر ھەرپ سۆيگۈ، سىياھى قان ئىكەن. 

كۆرگىنىم چۈش، مۈلكى ئالەم ئۇيقۇدا،

تىن- نەپەستە ھال غېرىپ، ئۇلپەت رىيا.

ھەر قەدەم ئاھ ئىپتىدا، يوق ئىنتىھا،

ئەسلى ئىلھام قوزغىتار ئەزان ئىكەن.

ياندىشىپ باتىلغا پىكرۇ- مەسلىكىم،

بىلگىنىمدىن زور بولۇپ بىلمەسلىكىم.

ھېچ سوراپ باقماپتىمەن < مەن ئەسلى كىم؟>

ئەمدى بىلسەم شۇ بىلىشمۇ شان ئىكەن.

ئۆت ئىچىدە كۆيۈۋاتقان ئوت.

جىسمىم

كۆيگەن ئوتنىڭ قىزىل يالقۇنى.

سورىماق بولساڭ

سۇ سورىما، سورا مەندىن ئوت

شېئىرلىرىم ئوتنىڭ بىر شېخى.

ئوت شېخىدىن سۇندۇرۇپ بىرتال

تىكىپ قويغىن كۈنگەي قەلبىڭگە 

پەسلەر بەلكىم ئوتنىڭ ھەسرىتى.

جېرىس نان

مەخمۇتجان ئۆزئۇيغۇر

جېرىس ناننى سومكىغا سېلىپ،
 يېنىمىزغا كورۇشكا ئېلىپ،
 قەھرىتان قىش، سوغۇق سەھەردە،
 قارلاركېچىپ كېلىپ مەكتەپكە،
 دىژورنىلىق نۆۋەت كەلگەندە، 
ھۆل ئوتۇننى قاپلاپ لىققىدە، 
كۈل-توزانلىق چۆيۈندىن مەشكە،
 بۇلخانلىتىپ تۈتەك چىقىرىپ، 
ئىسسىتاتتۇق سىنىپنى تەستە...

 كۆمۈر يۇقى قولىمىز بىلەن،
 سۈرتۈپ قويۇپ پوتلىمىزنى دەم،
 كۈل ئۈستىگە تىزلىنىپ تۇرۇپ،
 تۇتاشمىغان ئوتنى پۈف-پۈۋلەپ... 

يورۇتقاندا ئەتراپنى ۋال-ۋۇل، 
مەشتىن چىققان گۈلخاننىڭ نۇرى،
 جىلۋە قىلىپ سەبىي يۈزلەردە، 
چۆيۈن مەشنىڭ ئىسسىق ھورۇرى.. 

مۇزلۇق سۇنى ئۇسسۇپ بۇلاقتىن، 
سوغۇق نەشتەر ئۇرۇپ قۇلاقتىن،
 ئەپكەش بىلەن توشۇپ يىراقتىن، 
مەش ئۈستىگە قاپقارا چاينەك،
 پولدۇقشىتىپ قاينىغان سۇنى،
 كورۇشكىغا تۆكۈپ ئاۋايلاپ، 
جىرس ناننى پاتۇرۇپ چىلاپ، 
يەپ كىتەتتۇق بەك ھوزۇرلىنىپ.. 

___________________________________________
جېرىس نان: بۇغداينىڭ كېپىكى ئارىلاش ئۇندا ئېتىلگەن توم نان. تەمى غۇۋا تاتلىق، قاتتىقىراق نان.

 لەپىلدەيدۇ تۇغى ھەسرەتنىڭ 

سەرسانلىقتىن يېرتىلغاچ ياقام 

شۇ تاپ ھەرگىز پاتماي قالىمەن 

دەريايىڭدا قان بولۇپ ئاقسام.

 باغرىڭدىكى قەدرىمگە يەتكەن

 سايلىرىڭدا تاش بولۇپ ياتسام.

 يۇرتۇم ئاتۇش

 چوغ مىسالى كۈل باغرىدىكى

كۆپتۇر

ئەلا نۇر 

 

ساماندەك رەڭگىمگە تاڭ قالماڭ،دىلىمدا داغلىرىم كۆپتۇر،

پەسىلسىز ياپرىقى سولغان ناۋاسىز باغلىرىم كۆپتۇر.

نىسىۋەم يوق ئىكەن ئەسلا گۆھەردەك ئەتىۋالىقتىن،

ساپالدەك خاكى-  پەگادا قويۇلغان چاغلىرىم كۆپتۇر.

كۆڭۈل شىشەمگە تەگمەڭلار، تۈمەنمىڭ يېرىدە دەز بار،

كېيىكتەك ناتىۋانلىقتىن ئۈزۈلگەن تارلىرىم كۆپتۇر.

ۋاپادىن سۇ بولۇپ ئاقتىم، لىكىن چاك- چاك ئۆزۈم قالدىم،

يارانلار رەنجىدىن تولغان يۈرەكتە قانلىرىم كۆپتۇر.

دىلىمدا تاغچە ئارمانلار، لىكىن جانىم گىياھچە بار،

مۇشەققەتنىڭ داۋانىدا ئېرىمەس قارلىرىم كۆپتۇر.

كېزىپ چۆللەر ئادا بولدۇم سىياھتەك قارىدۇر بەختىم،

بۇ شورلۇق باشىمنى ئەگىيدۇ قاغا يۇ- زاغلىرىم كۆپتۇر.

شۇبۇ خارابە ھالىمنى  خۇداياغا ئەرز قىلدىم،

ئەجەپ ھىجران بىلەن تولغان ئاقار ماس تاڭلىرىم كۆپتۇر.

دىلىمدا ئوت، كۆزۈمدە مۇڭ ، ۋۇجۇدۇم تىترىگەن ياپراق ،

مېنىڭدەك باغرى قانلارغا كۆڭۈل ئىزھارلىرىم كۆپتۇر.

تىنچ ـ ئىتتىپاق بولغاندىلا، ئاندىن ئىقتىسادنىڭ ئۇچقاندەك تەرەققىياتىنى ئىلگىرى سۈرگىلى بولىدۇ. تىنچ ـ ئىتتىپاق بولغاندىلا، ئاندىن ئىقتىسادنى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلدۇرغىلى بولىدۇ. بىرىنچى خىل تەرجىمىدە «تەرەققىيات» سۆزى «تولدۇرغۇچى» بولۇپ كەلگەن. شۇنىڭ ئۈچۈن «ئۇچقاندەك» كېتىۋاتقان «تەرەققىيات»نى «ئىلگىرى سۈرۈش» دېگەن مەنىنى بىلدۈرگەن. ئەمەلىيەتتە بۇ يەردە گەپ «ئىقتىساد»نىڭ «ئۇچقاندەك» كېتىۋاتقان ياكى كەتمەيۋاتقانلىقى ئۈستىدە ئەمەس، «ئىقتىسادنى ئۇچقاندەك تەرەققىي قىلدۇرۇش» ئۈستىدە بولۇۋاتىدۇ. دېمەك، تولدۇرغۇچى «تەرەققىيات» سۆزى ئەمەس، ئەكسىچە، «ئىقتىساد» سۆزىدۇر. ... دېگەن جۈملىنى «مەسىلە كۆرۈلسە ۋاقتىدا تەتقىقات ئېلىپ بېرىش لازىم» دەپ تەرجىمە قىلىشقا بولمايدۇ، ئۇنى «مەسىلە كۆرۈلسە ۋاقتىدا تەتقىق قىلىش لازىم» دەپ تەرجىمە قىلىش توغرا بولىدۇ. «زامانىۋىلاشتۇرۇشنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش» دېگەن سۆزنىڭ ئۆزى «زامانىۋىلاشتۇرۇش» دېگەنلىك بولىدۇ. ھازىرقى تەرجىمىلىرىمىزدە گىرامماتىكا قائىدىسىگە سىغمايدىغان، مەنتىقىي ئۇقۇمنى مۇجمەللەشتۈرىدىغان، تىل ئادىتىنى زورمۇ ـ زور بۇزىدىغان ئاشۇنداق ھادىسىلەر خېلى كۆپ. ئەمەلىيەتتە سۇنىڭ كۆپۈكىنى ئۇسسۇزلۇقنى قاندۇرغۇچى سۇ دەپ مەتبۇئات ئېتىزىمىزنى كۆپۈك بىلەن تولدۇرۇپ قويۇۋاتىمىز. ... تەرجىمىدە ئىككى تەرەپكە ئوخشاش ئېتىبار بېرىش كېرەك: بىر تەرەپتىن چۈشىنىشلىك قىلىشقا تىرىشىش كېرەك، يەنە بىر تەرەپتىن ئەسلىي ئەسەرنىڭ تۇرقى ـ سىياقىنى ساقلاش كېرەك، لېكىن بۇنداق ساقلاش كۆپ ھاللاردا چۈشىنىشلىك قىلىش بىلەن زىت بولۇپ قالىدۇ؛ يات كۆرۈنۈپ قالىدۇ. ... ئۇنى يات كۆرۈنمەيدىغان قىلىش ئۈچۈن، ئۇنىڭ كىيىم ـ كېچەكلىرىنى ئۆزگەرتىش مۇمكىن، لېكىن بۇرنىنى يونۇپ پاناق قىلىپ قويماسلىق، كۆزلىرىنى ئويۇپ كور قىلىپ قويماسلىق كېرەك. ھازىر بەزى تەرجىمانلىرىمىز ئۇيغۇر تىلى بىلەن باشقا تىللارنىڭ ئوتتۇرىسىدىكى گىرامماتىكىلىق پەرقلەرگە، تىل ئادىتىدىكى پەرقلەرگە ئېتىبار قىلمايدۇ، ئۇيغۇر ئەدەبىي تىلىدا، جانلىق تىلدا ئۆزى بىۋاسىتە سۆزلىسە، «خاتىرجەم بولدۇم»، «خۇشال بولدۇم»، «بېشىم ئاغرىۋاتىدۇ»، «چوڭقۇر تەكشۈرۈپ ـ تەتقىق قىلدۇق» ۋاھاكازا دەيدۇ ـ يۇ، لېكىن دەل شۇ سۆزلەرنى باشقا تىللاردىن تەرجىمە قىلىش توغرا كەلسە، «خاتىرجەملىك ھېس قىلدىم»، «خۇشاللىق ھېس قىلدىم»، بېشىم ئاغرىۋاتقانلىقىنى سەزدىم»، «چوڭقۇر تەكشۈرۈش ـ تەتقىق قىلىش ئېلىپ باردۇق» ۋاھاكازا دەيدۇ. ئۇيغۇر تىلىدا «... سۆزگە چىقتى» دېگەن سۆز ھەرگىزمۇ «... سۆز سېتىۋالغىلى چىقتى»، «... سۆزنىڭ ئۈستىگە چىقتى» دېگەن مەنىدىكى سۆز ئەمەس. «دوپپىسىغا جىگدە ساپتۇ» دېگەن گەپ ھەرگىزمۇ جىگدىنى قاچىلايدىغان نەرسە تاپالماي، «دوپپىسىغا قاچىلاپتۇ» دېگەن گەپ ئەمەس. ... ئەگەر تەرجىمە ئەمەلىيىتىدە ئۇيغۇر تىلى بىلەن باشقا تىللارنىڭ تىل ئادىتىدىن چەتلەپ، كونكرېت سۆز ـ ئىبارىلەرنىڭ يۇقىرى ـ تۆۋەن ئالاقىسىدىن قەتئىينەزەر، بىر سۆزگە بىر سۆزنى يەككە ـ يىگانە ھالدا توغرىلاش يولىنى تۇتىدىغان بولساق، ئۇ ھالدا تەرجىمىنىڭ توغرا بولماسلىقى تۇرغان گەپ. (توختى باقىنىڭ «تەرجىمە تەجرىبىلىرىدىن تەرمىلەر» ناملىق كىتابىدىن بىرئاز ئۆزگەرتىپ ئېلىندى) تەرجىمە ھەققىدە

ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشىنى بىلسە

 ئۇ ئاۋغۇستتىكى سېرىق پۇرچاقزارلىقتىكى نۇرانە ئاپتاپپەرەس

 ياكى قاپىقى سېلىنغان كۆممەقوناقلىقتىكى خۇشخۇي يۆگىمەچ .

 تۇرمۇش دېگەن

 نىمجان بوۋاينى ياشارتقان مىھىر 

 ئەرنىڭ ئىشەنچتىكى بىخارامان ئۇيقۇسى

 بىر بىمارنى يۆلەۋاتقان قولنىڭ ئىسسىق تەپتى

 قاتتىق ناننى كۈلۈپ يىگۈچىلەرنىڭ قانائىتى... 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە

 ئۆيىنى گۈل ئۆستۈرگەندەك تۇتاتتى .

 بىر دەرەخنىڭ يىلتىزىدا نىمىلەر بارلىقىنى ھىس قىلاتتى . چىقىر تىكەنلىكتىكى گۈللەرنى كۆرەلەيتتى.

 سۆيۈشتىن سۆيۈلۈشنى ھىس قىلاتتى .

 تۇرمۇش دېگەن يۆگىمەچ گۈللەر چىڭ قۇچاقلاپ گۈللەپ كەتكەن قوڭغۇراقتىكەن .

 ئۇ قاپاقتىرەك ،كۈنگەيلىرى سېمىز ،تەسكەيلىرى شەلۋەرەپ كەتكەن . 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە 

 ئۇ ماي ئاسمىنىدىكى ئوتتەك يىلىنجاۋاتقان نۇرانە قۇياش. 

 ياكى بەرگىلىرى قۇياش نۇرىنى ئىمىپ ئايدەك جىلمىيىۋاتقان ئاپتاپپەرەس . 

 ئەگەر بىر ئايال تۇرمۇشنى بىلسە

  ئائىلىسىنى پىچىنىدەك شەكىللەرگە كىرگۈزەلەيدۇ . 

 ئۇ نان ياكى تۇزدەك زۆرۈرىيەتكە ئايلىنالايدۇ .

 ئۇنىڭ تۈرۈلگەن بىلەكلىرى ،

ئۇنىڭ يۈزىدىكى گۈل- چىچەكلەر

 ئەڭ لەقۋا ئەرنىمۇ شەمشەردەك بىلىيەلەيدۇ .

 . 1. بۇ كىتاب سىزنىڭ تۇرمۇشىڭىز، دۇنيا قارىشىڭىز ۋە ئادەتلىرىڭىزگە تەسىر كۆرسەتتىمۇ؟ قانداق تەسىر كۆرسەتتى؟ 

 2. ئاپتورنىڭ تەۋسىيەلىرىگە قوشۇلامسىز؟

 3. ئاپتورنىڭ تەۋسىيەلىرىگە قوشۇلمىغان نۇقتىلىرىڭىز بارمۇ؟ نېمىشقا؟ 

 4. قايسى جۈملە/ئابزاسلارنىڭ ئاستىغا سىزىپ قويدىڭىز، ياكى خاتىرىڭىزگە كۆچۈرىۋالدىڭىز؟قايسى جۈملە ياكى ھال يۈرىكىڭىزنى تىترەتتى ياكى كىتاپنى قويۇپ ئويلاندىڭىز ؟ 

 5. كىتابنى ئوقۇشتىن بۇرۇن قانداقراق تەسەۋۋۇر قىلغانتىڭىز؟ كىتاب سىزنىڭ ئويلىغىنىڭىزدەك چىقتىمۇ؟

 6. ئەگەر ئاپتوردىن بىرەر سوئال سورىماقچى بولسىڭىز نېمە سوئال سورايتتىڭىز؟ 

 7. سىز ئوقۇغانلىرىڭىزنى باشقا بىرىگە سۆزلەپ تەسىر قىلارلىق سۆزلەپ بېرەلىگۈدەك دەرىجىدە ئېسىڭىزدە قالدۇرالىدىڭىزمۇ؟

8. سىزچە ئاپتور ئوقۇرمەنلەرگە يەتكۈزمەكچى بولغان ئۇچۇرنى مۇۋەپپەقىيەتلىك يەتكۈزەلىدىمۇ؟

 9. بۇ كىتابتىكى مەركىزى ئىدىيە ياكى ئاپتور ئوقۇرمەنلىرىگە يەتكۈزمەكچى بولغان، تەۋسىيە قىلماقچى بولغان ئۇچۇرياكى يەتمەكچى بولغان مەقسەت سىزچە نېمە؟. 

 10. بۇ كىتاپ ھەققىدە دوستىڭىزغا پەقەت بىر جۈملە دېمەكچى بولسىڭىز نىمە دېگەن بولاتتىڭىز ؟

ئەلانۇر

 ​2.ئەسلىمە ۋە تارىخىي تراگېدىيەنىڭ روھىي يۈكى ​خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسىنىڭ يەنە بىر قۇتۇبى — ئەسلىمە. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدە ئۆتمۈش بىر ئۆلۈك تارىخ ئەمەس، بەلكى بۈگۈنكى كۈندە تىرىك ياشاۋاتقان كىشىلەرنىڭ تەقدىرىنى بەلگىلىگەن كۈچ سۈپىتىدە قەلەمگە ئېلىنىدۇ. ئۇنىڭ ئىجادىيىتىدە ئەسلىمىگە ،تارىخقا يۈزلىنىش نوقۇل يېزىش، ئەسلەش ئېھتىياجىدىن ئەمەس، بەلكى روھىي بىر مەسئۇلىيەتتىن، تىراگىدىيەنىڭ روھىي يۈكىدىن تۇغۇلغان. ​ئۇنىڭ قۇرلىرىدا «يوقىتىلغان گۈزەللىككە قارىتا ھەسرەت» دائىم ھەمراھ . ئەسەرلىرىدە كونا مەھەللىلەرنى، ئۆزگىرىپ كەتكەن كىشىلىك مۇناسىۋەتلەرنى ۋە يىمىرىلىۋاتقان ئەخلاق مىزانلىرىنى تەسۋىرلىگەندە، مەندە بىر خىل «روھىي غۇربەتچىلىك» تۇيغۇسى پەيدا بولىدۇ. ئۇ تارىخنى تاشقى بوران-چاپقۇنلار ئارقىلىق ئەمەس، بەلكى شۇ بورانلاردا يىقىلغان كىشىلەرنىڭ سۇنغان قەلبى،سۇنماس قەددى ئارقىلىق بايان قىلىدۇ. شۇڭا ئۇنىڭ ئەسەرلىرى كىشىنى يىغلىتىدۇ، ئەمما بۇ ياش بىر خىل ئاچچىق ياش ئەمەس، بەلكى روھنى پاكلايدىغان سۈزۈك ياشتۇر.

​3. زىيالىي غورۇرى ۋە ئېستېتىك ئىسيان خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسىدا يەنە بىر مۇھىم تەرەپ —ھەقىقىي زىيالىيلىق سالاھىيىتى. مەنچە ئۇ بىر قەلەمكەش ئەمەس، بەلكى بىر مىللەتنىڭ مەدەنىيەت يۈكىنى مۈرىسىگە ئالغان زىيالىي. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىدىكى باش پېرسوناژلار يازغۇچىنىڭ ئۆز روھىيىتىنىڭ كۆلەڭگىسىدۇر. بۇ پېرسوناژلار ھەمىشە رېئاللىقتىكى قوپاللىققا، نادانلىققا ۋە مەنىۋى نامراتلىققا قارىتا ئېستېتىك بىر ئىسيان ئىچىدە تۇرىدۇ. ​ بۇ خىل ئىسيانكارلىق شوئارلاردا، مونولوگلاردا ئەمەس، بەلكى گۈزەللىككە بولغان جاھىللارچە سادىقلىقتا ئىپادىلىنىدۇ. ئۇ تىلنىڭ ساپلىقىنى ساقلاش، تەسۋىرنىڭ ئىنچىكە، ھەشەم- دەرەمدىن خالى، ئىخچام بولۇشىغا شۇنداقلا يېقىملىق، تېتىملىق بولۇشىغا ئەھمىيەت بېرىش ۋە ئىنسانىي ئەخلاقنىڭ چېگراسىنى قوغداش ئارقىلىق ئۆز دەۋرىگە جاۋاب قايتۇرىدۇ. مېنىڭ ئىچ- ئىچىمدىن ھېس قىلىدىغىنىم يازغۇچىنىڭ پىسخىكىسىدا تەگسىز بىر يالغۇزلۇق، يۈرەكنى زىل- زىلىگە سېلىپ يىغلىتىۋېتىدىغان بىر گۈزەللىك بار. بۇ يالغۇزلۇق ئۇنى تېخىمۇ چوڭقۇر كۆزىتىشكە، تېخىمۇ سەمىمىي، تېخىمۇ ئىنچىكە يېزىشقا ئۈندەيدۇ. ​خالىدە ئىسرائىلنىڭ ئىجادىيەت پىسخىكىسى — ئازابنى، قوپاللىقنى، چىركىنلىكنى، دەردنى گۈزەللىككە ئايلاندۇرۇش پىسخىكىسى ئىكەنلىكىنى ھەر ئەسىرىدىن تېتىپ تۇرىمەن. يازغۇچى تارىخنىڭ ئاچچىق چارىسىزلىكىنى، سىياسىي قىزىل قىيامەتلەرنى (زىيالىيلارچە تەپەككۇرى ۋە قەلەم ئىستىداتى، مىللىتىگە بولغان ئانىلارچە ساپ سۆيگۈسى ئارقىلىق) گۈزەللىك، نەپىسلىك، نازۇكلىق بىلەن بىرلەشتۈرەلەيدۇ. ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى ئوقۇغاندا، ، بىر پاك روھنىڭ دەۋر بىلەن بولغان ئېلىشىشىغا، سۆيگۈ ۋە ئۆچمەنلىك ئوتتۇرىسىدىكى قىينىلىشلىرىغا شاھىت بولىمەن ۋە ئىنساننىڭ قىممىتىنىڭ ئۇنىڭ ئىچكى دۇنياسىنىڭ، خاراكتېرىنىڭ پۈتۈنلۈكىدە ئىكەنلىكىنى تېخىمۇ تونۇپ يېتىمەن. بۇ گىگانت روھىيەت مۇتەخەسىسىنىڭ خەلقىنىڭ مول،مۇرەككەپ، پاكىز ئىچكى دۇنياسىنى ۋە كىپىنەك قانىتىدەك ھىلپىرلەپ تۇرىدىغان نازۇك روھىيەت تەسۋېرلىرىنى سىيا بىلەن ئەمەس يۈرەك قېنى بىلەن يازغىنىنى ھەر ئەسىرىدە جان- جېنىم بىلەن ھېس قىلىمەن .